Στερεό σώμα — στροφική κίνηση
Ροπή, ροπή αδράνειας και ο δεύτερος νόμος σε στροφική μορφή.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 3 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Β ·2024 επαν. Α ·2023 επαν. Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2022 Δ ·2021 επαν. Β ·2020 επαν. Α
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις ροπή δύναμης ως προς άξονα, με σωστή χρήση του μοχλοβραχίονα.
- Να χρησιμοποιείς τη ροπή αδράνειας και να καταλαβαίνεις από τι εξαρτάται.
- Να εφαρμόζεις τον θεμελιώδη νόμο της στροφικής κίνησης.
- Να συνδέεις τα στροφικά μεγέθη με τα αντίστοιχα μεταφορικά.
Η δύναμη δεν αρκεί
Για να στρίψεις μια πόρτα, δεν αρκεί να ξέρεις πόσο σπρώχνεις. Μετράει και πού και προς τα πού. Σπρώξε δίπλα στον μεντεσέ και η πόρτα δεν κουνιέται, όσο δυνατά κι αν πιέσεις.
Το μέγεθος που τα μαζεύει και τα τρία είναι η ροπή:
όπου η απόσταση από τον άξονα και η γωνία ανάμεσα στη δύναμη και στην ακτίνα. Το γινόμενο λέγεται μοχλοβραχίονας: η κάθετη απόσταση του άξονα από τον φορέα της δύναμης.
Ροπή αδράνειας
Στη στροφική κίνηση, τη θέση της μάζας παίρνει η ροπή αδράνειας : πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει η περιστροφή ενός σώματος.
Το κρίσιμο είναι το . Δεν μετράει μόνο πόση μάζα υπάρχει, αλλά πόσο μακριά από τον άξονα κάθεται. Δύο σώματα ίδιας μάζας έχουν εντελώς διαφορετικό αν η μάζα τους είναι μοιρασμένη αλλιώς:
| Σώμα, μάζας και ακτίνας | ως προς τον άξονα συμμετρίας |
|---|---|
| Δακτύλιος | |
| Συμπαγής δίσκος | |
| Συμπαγής σφαίρα |
Ο δακτύλιος έχει διπλάσιο από τον δίσκο με την ίδια μάζα, γιατί όλη η μάζα του κάθεται στη μέγιστη απόσταση.
Ο θεμελιώδης νόμος
Είναι ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα, με τρεις αντικαταστάσεις. Και αυτή η αντιστοίχιση είναι ο συντομότερος τρόπος να θυμάσαι ολόκληρο το κεφάλαιο:
| Μεταφορική | Στροφική |
|---|---|
| θέση | γωνία |
| ταχύτητα | γωνιακή ταχύτητα |
| επιτάχυνση | γωνιακή επιτάχυνση |
| μάζα | ροπή αδράνειας |
| δύναμη | ροπή |
| ορμή | στροφορμή |
| κινητική | κινητική |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δύναμη N ασκείται σε απόσταση m από τον άξονα, κάθετα στην ακτίνα. Βρες τη ροπή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κάθετα σημαίνει , άρα .
N·m
Αν η ίδια δύναμη ασκούνταν υπό , η ροπή θα ήταν N·m — η μισή, με την ίδια δύναμη στο ίδιο σημείο.
Παράδειγμα 2
Δίσκος kg και m δέχεται ροπή N·m. Βρες τη γωνιακή επιτάχυνση.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ροπή αδράνειας δίσκου:
kg·m²
Θεμελιώδης νόμος:
rad/s²
Αν το ίδιο υλικό ήταν δακτύλιος ίδιας μάζας και ακτίνας, το θα ήταν διπλάσιο και η γωνιακή επιτάχυνση η μισή: rad/s².
Ίδια μάζα, ίδια ροπή, μισή απόκριση — επειδή η μάζα κάθεται μακρύτερα.
Παράδειγμα 3
Τροχός ξεκινάει από την ηρεμία με rad/s². Πόσες στροφές κάνει σε s;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι εξισώσεις είναι οι γνωστές, με στροφικά σύμβολα:
rad
Μία στροφή είναι ακτίνια:
στροφές
Περίπου οκτώ στροφές.
Η γωνιακή ταχύτητα στο τέλος: rad/s. Και εδώ οι τύποι είναι οι ίδιοι της ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης, με άλλα γράμματα.
Παράδειγμα 4
Γιατί ένας συμπαγής κύλινδρος κατεβαίνει κεκλιμένο επίπεδο πιο γρήγορα από έναν δακτύλιο ίδιας μάζας;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η διαθέσιμη ενέργεια είναι ίδια: και για τα δύο, αφού έχουν ίδια μάζα και πέφτουν από το ίδιο ύψος.
Η ενέργεια μοιράζεται σε δύο δοχεία:
Ο δακτύλιος έχει διπλάσιο , άρα απαιτεί μεγαλύτερο μερίδιο της ενέργειας για την περιστροφή.
Μένει λιγότερη ενέργεια για τη μεταφορική κίνηση, άρα μικρότερη στο τέλος.
Το εντυπωσιακό συμπέρασμα: το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται καθόλου από τη μάζα ούτε από την ακτίνα — μόνο από το σχήμα. Δύο κύλινδροι, ένας μολύβδινος και ένας ξύλινος, φτάνουν μαζί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Δύναμη N ασκείται κάθετα στη λαβή ενός κλειδιού, σε απόσταση m από το παξιμάδι. Βρες τη ροπή.
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις ροπή δύναμης ως προς άξονα, με σωστή χρήση του μοχλοβραχίονα.
- Να χρησιμοποιείς τη ροπή αδράνειας και να καταλαβαίνεις από τι εξαρτάται.
- Να εφαρμόζεις τον θεμελιώδη νόμο της στροφικής κίνησης.
- Να συνδέεις τα στροφικά μεγέθη με τα αντίστοιχα μεταφορικά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.