Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ασθενή οξέα και βάσεις

Ka, Kb, βαθμός ιοντισμού, ο νόμος αραίωσης του Ostwald, και το pH των αλάτων.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.2, 5.3

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Β ·2025 Γ ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 επαν. Δ ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 Β ·2021 επαν. Γ ·2021 Β ·2020 επαν. Δ ·2020 Β ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να γράφεις τις σταθερές Ka και Kb και να συγκρίνεις την ισχύ οξέων και βάσεων.
  2. Να υπολογίζεις pH και βαθμό ιοντισμού με τον νόμο του Ostwald, ελέγχοντας πότε επιτρέπεται η προσέγγιση.
  3. Να χρησιμοποιείς τη σχέση Ka · Kb = Kw για συζυγή ζεύγη.
  4. Να προβλέπεις και να υπολογίζεις το pH διαλύματος άλατος, βρίσκοντας ποιο ιόν αντιδρά με το νερό.

Ίδια συγκέντρωση, άλλο pH

Διάλυμα HClHCl 0,10{,}1 M έχει pH=1pH = 1. Το ξίδι του εργαστηρίου, CH3COOHCH_3COOH 0,10{,}1 M, έχει pHpH περίπου 2,92{,}9: περίπου εβδομήντα φορές λιγότερα H3O+H_3O^+ με την ίδια ποσότητα οξέος στο μπουκάλι. Ο λόγος είναι ότι το οξικό οξύ δεν ιοντίζεται πλήρως. Τα περισσότερα μόριά του μένουν ακέραια, και ο ιοντισμός είναι μια χημική ισορροπία:

CH3COOH+H2O⇌CH3COO−+H3O+CH_3COOH + H_2O \rightleftharpoons CH_3COO^- + H_3O^+

Για τον ισχυρό ηλεκτρολύτη αρκούσε η στοιχειομετρία, όπως στην ενότητα «Οξέα, βάσεις και pH». Για τον ασθενή χρειάζεται η σταθερά της ισορροπίας.

Οι σταθερές Ka και Kb

Για ασθενές οξύ HAHA και ασθενή βάση BB:

HA+H2O⇌A−+H3O+Ka=[A−][H3O+][HA]HA + H_2O \rightleftharpoons A^- + H_3O^+ \qquad K_a = \frac{[A^-][H_3O^+]}{[HA]}
B+H2O⇌BH++OH−Kb=[BH+][OH−][B]B + H_2O \rightleftharpoons BH^+ + OH^- \qquad K_b = \frac{[BH^+][OH^-]}{[B]}

Το νερό δεν γράφεται στην έκφραση: είναι ο διαλύτης και η συγκέντρωσή του μένει πρακτικά σταθερή.

  • Το KaK_a εξαρτάται από τη φύση του οξέος και μόνο από τη θερμοκρασία. Όχι από τη συγκέντρωση, όχι από άλλες ουσίες στο διάλυμα.
  • Μεγαλύτερο KaK_a, ισχυρότερο οξύ. Η σύγκριση γίνεται στην ίδια θερμοκρασία.
Ουσία στους 25 °CΣταθερά
HFHFKa≈7⋅10−4K_a \approx 7 \cdot 10^{-4}
HCOOHHCOOHKa≈1,8⋅10−4K_a \approx 1{,}8 \cdot 10^{-4}
CH3COOHCH_3COOHKa≈1,8⋅10−5K_a \approx 1{,}8 \cdot 10^{-5}
NH3NH_3Kb≈1,8⋅10−5K_b \approx 1{,}8 \cdot 10^{-5}

Βαθμός ιοντισμού και νόμος του Ostwald

Ο βαθμός ιοντισμού α\alpha είναι ο λόγος των mol που ιοντίστηκαν προς τα αρχικά mol του ηλεκτρολύτη. Καθαρός αριθμός από 00 ως 11, συχνά σε ποσοστό.

Για ασθενές οξύ συγκέντρωσης cc, ο πίνακας συγκεντρώσεων σε mol/L:

HAHAA−A^-H3O+H_3O^+
αρχικάcc
ιοντίζονται / παράγονται−x-x+x+x+x+x
ισορροπίαc−xc - xxxxx

Με x=αcx = \alpha c, η σταθερά γίνεται ο νόμος αραίωσης του Ostwald:

Ka=x2c−x=α2c1−αK_a = \frac{x^2}{c - x} = \frac{\alpha^2 c}{1 - \alpha}

Η προσέγγιση. Αν α≤0,1\alpha \le 0{,}1, τότε 1−α≈11 - \alpha \approx 1 και c−x≈cc - x \approx c:

Ka=α2c,α=Kac,[H3O+]=KacK_a = \alpha^2 c, \qquad \alpha = \sqrt{\frac{K_a}{c}}, \qquad [H_3O^+] = \sqrt{K_a c}

Το α\alpha δεν το ξέρεις πριν λύσεις. Το κριτήριο που ελέγχεις από πριν είναι το ισοδύναμο Kac≤10−2\dfrac{K_a}{c} \le 10^{-2}. Στις Πανελλήνιες η εκφώνηση συνήθως λέει «ισχύουν οι γνωστές προσεγγίσεις». Εσύ πάλι γράφεις ρητά τι παραλείπεις: «α≤0,1\alpha \le 0{,}1, άρα c−x≈cc - x \approx c» και «τα ιόντα του νερού είναι αμελητέα».

Όταν η προσέγγιση δεν επιτρέπεται

Αν Kac>10−2\dfrac{K_a}{c} > 10^{-2}, το xx δεν είναι αμελητέο μπροστά στο cc. Τότε κρατάς ολόκληρη την εξίσωση:

x2+Kax−Kac=0x^2 + K_a x - K_a c = 0

Λύνεις τη δευτεροβάθμια και κρατάς τη θετική ρίζα, που πρέπει να είναι και μικρότερη από cc. Συμβαίνει με σχετικά ισχυρά ασθενή οξέα σε μικρές συγκεντρώσεις. Μην αφήσεις τη συνήθεια να σε κάνει να γράψεις Kac\sqrt{K_a c} χωρίς έλεγχο.

Ασθενείς βάσεις

Η μέθοδος είναι ίδια, με OH−OH^- στη θέση των H3O+H_3O^+:

NH3+H2O⇌NH4++OH−,[OH−]=KbcNH_3 + H_2O \rightleftharpoons NH_4^+ + OH^-, \qquad [OH^-] = \sqrt{K_b c}

Βρίσκεις πρώτα pOH και μετά pH=14−pOHpH = 14 - pOH.

Συζυγή ζεύγη: Ka · Kb = Kw

Η συζυγής βάση A−A^- ενός ασθενούς οξέος αντιδρά με το νερό ως βάση:

A−+H2O⇌HA+OH−Kb=[HA][OH−][A−]A^- + H_2O \rightleftharpoons HA + OH^- \qquad K_b = \frac{[HA][OH^-]}{[A^-]}

Πολλαπλασίασε τις δύο σταθερές: το [HA][HA] και το [A−][A^-] απλοποιούνται και μένει [H3O+][OH−][H_3O^+][OH^-]. Άρα για κάθε συζυγές ζεύγος:

Ka⋅Kb=KwK_a \cdot K_b = K_w

Αυτή είναι η ποσοτική μορφή του «ισχυρό οξύ, ασθενής συζυγής βάση». Για το CH3COOHCH_3COOH με Ka=10−5K_a = 10^{-5}, το CH3COO−CH_3COO^- έχει Kb=10−9K_b = 10^{-9}. Για το HClHCl το KaK_a είναι τεράστιο, και το Cl−Cl^- πρακτικά δεν είναι βάση.

Το pH διαλύματος άλατος

Τα άλατα είναι ιοντικές ενώσεις και διίστανται πλήρως. Το ερώτημα είναι ποιο ιόν αντιδρά με το νερό:

  1. Γράψε τη διάσταση: NH4Cl→NH4++Cl−NH_4Cl \to NH_4^+ + Cl^-.
  2. Για κάθε ιόν ρώτα: είναι συζυγές ασθενούς οξέος ή ασθενούς βάσης;
    • Cl−Cl^-, Br−Br^-, I−I^-, NO3−NO_3^-, ClO4−ClO_4^- προέρχονται από ισχυρά οξέα. Na+Na^+, K+K^+, Ca2+Ca^{2+}, Ba2+Ba^{2+} από ισχυρές βάσεις. Δεν αντιδρούν με το νερό.
    • CH3COO−CH_3COO^-, F−F^-, CN−CN^-, HCOO−HCOO^- είναι συζυγείς βάσεις ασθενών οξέων: αντιδρούν ως βάσεις.
    • NH4+NH_4^+ είναι συζυγές οξύ ασθενούς βάσης: αντιδρά ως οξύ.
  3. Γράψε την αντίδραση του ιόντος με το νερό και βρες τη σταθερά του από το KwK_w.
  4. Βρες τη συγκέντρωση του ιόντος, όχι του άλατος.
  5. Λύσε όπως για ασθενές οξύ ή ασθενή βάση.
ΆλαςΙόν που αντιδράΔιάλυμα
NaClNaCl, KNO3KNO_3κανέναουδέτερο
CH3COONaCH_3COONa, KFKFτο ανιόν, ως βάσηβασικό
NH4ClNH_4Cl, NH4NO3NH_4NO_3το NH4+NH_4^+, ως οξύόξινο
NH4FNH_4F, NH4CNNH_4CNκαι τα δύοσυγκρίνεις KaK_a του κατιόντος με KbK_b του ανιόντος

Στην τελευταία περίπτωση κερδίζει το ιόν με τη μεγαλύτερη σταθερά. Αν είναι ίσες, όπως στο CH3COONH4CH_3COONH_4, το διάλυμα είναι ουδέτερο. Το ίδιο κάνεις και για αμφιπρωτικό ιόν όπως το HCO3−HCO_3^-: συγκρίνεις το δικό του KaK_a με το δικό του KbK_b.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δύο διαλύματα, HAHA 0,10{,}1 M και HBHB 0,10{,}1 M, έχουν pH=3pH = 3 και pH=4pH = 4 στους 2525 °C. Ποιο οξύ είναι ισχυρότερο; Ποιο από τα διαλύματα NaANaA 0,10{,}1 M και NaBNaB 0,10{,}1 M έχει μεγαλύτερο pH; Αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες το pH και τον βαθμό ιοντισμού διαλύματος NH3NH_3 0,10{,}1 M, με Kb=10−5K_b = 10^{-5} στους 2525 °C.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Βρες το pH διαλύματος ασθενούς οξέος HAHA 0,030{,}03 M με Ka=5⋅10−3K_a = 5 \cdot 10^{-3}, στους 2525 °C.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Χαρακτήρισε ως όξινο, βασικό ή ουδέτερο κάθε διάλυμα: KNO3KNO_3, NaFNaF, NH4BrNH_4Br, NH4FNH_4F. Δίνονται Ka(HF)=7⋅10−4K_a(HF) = 7 \cdot 10^{-4}, Kb(NH3)=2⋅10−5K_b(NH_3) = 2 \cdot 10^{-5}, 2525 °C.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Διάλυμα Δ1 μεθυλαμίνης, CH3NH2CH_3NH_2, συγκέντρωσης 0,20{,}2 M έχει pH=12pH = 12 στους 2525 °C. (α) Βρες το KbK_b της μεθυλαμίνης. (β) Βρες το pH διαλύματος Δ2 CH3NH3ClCH_3NH_3Cl 0,050{,}05 M. Ισχύουν οι γνωστές προσεγγίσεις.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η σταθερά ιοντισμού KaK_a ενός ασθενούς οξέος εξαρτάται:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Διάλυμα ασθενούς οξέος HAHA 0,20{,}2 M έχει βαθμό ιοντισμού 0,5%0{,}5\%, στους 2525 °C. Βρες τη [H3O+][H_3O^+] και το pH.

Τα κατάφερες;

  • Να γράφεις τις σταθερές Ka και Kb και να συγκρίνεις την ισχύ οξέων και βάσεων.
  • Να υπολογίζεις pH και βαθμό ιοντισμού με τον νόμο του Ostwald, ελέγχοντας πότε επιτρέπεται η προσέγγιση.
  • Να χρησιμοποιείς τη σχέση Ka · Kb = Kw για συζυγή ζεύγη.
  • Να προβλέπεις και να υπολογίζεις το pH διαλύματος άλατος, βρίσκοντας ποιο ιόν αντιδρά με το νερό.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;