Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οξέα, βάσεις και pH

Brønsted–Lowry, συζυγή ζεύγη, ο ιοντισμός του νερού και το pH των ισχυρών ηλεκτρολυτών.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.1, 5.2, 5.3, 5.4

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2023 επαν. Α ·2023 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Γ ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Β ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις οξέα, βάσεις, συζυγή ζεύγη και αμφιπρωτικές ουσίες κατά Brønsted-Lowry.
  2. Να χρησιμοποιείς το Kw και τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C, και να ξέρεις πότε δεν ισχύει.
  3. Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη στοιχειομετρία.
  4. Να λύνεις προβλήματα αραίωσης, συμπύκνωσης και ανάμειξης διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη.

Οξύ είναι αυτό που δίνει πρωτόνιο

Γιατί η αμμωνία είναι βάση, αφού δεν έχει ούτε ένα OHOH στο μόριό της; Η θεωρία του Arrhenius δεν μπορούσε να το πει. Για εκείνη οξύ ήταν ό,τι δίνει H+H^+ σε υδατικό διάλυμα και βάση ό,τι δίνει OH−OH^-. Δούλευε για το HClHCl και το NaOHNaOH, αλλά άφηνε απ' έξω την NH3NH_3 και κάθε αντίδραση χωρίς νερό.

Ασπρόμαυρο πορτρέτο εύσωμου άνδρα με μουστάκι, παπιγιόν και γιλέκο, καθισμένου με μπαστούνι στο χέρι· από κάτω η υπογραφή του.
Ο Svante Arrhenius, σε πορτρέτο που δημοσιεύτηκε το 1909. Για τη θεωρία ότι οξέα, βάσεις και άλατα διίστανται σε ιόντα μέσα στο νερό πήρε το Νόμπελ Χημείας το 1903.Φωτογραφία: Meisenbach, Riffarth & Co. (photogravure, Verlag Wilhelm Engelmann, 1909) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Κατά Brønsted-Lowry:

  • οξύ είναι ο δότης πρωτονίου
  • βάση είναι ο δέκτης πρωτονίου

Η αμμωνία παίρνει πρωτόνιο από το νερό, άρα είναι βάση:

NH3+H2O⇌NH4++OH−NH_3 + H_2O \rightleftharpoons NH_4^+ + OH^-

Κάθε αντίδραση οξέος-βάσης είναι μεταφορά ενός πρωτονίου, και εμφανίζει δύο συζυγή ζεύγη:

HA+B⇌A−+HB+HA + B \rightleftharpoons A^- + HB^+

Το HAHA με το A−A^- είναι το ένα ζεύγος, το BB με το HB+HB^+ το άλλο. Τα δύο μέλη κάθε ζεύγους διαφέρουν σε ακριβώς ένα πρωτόνιο. Για να βρεις τη συζυγή βάση ενός οξέος, αφαιρείς ένα H+H^+ και το φορτίο πέφτει κατά ένα. Για το συζυγές οξύ μιας βάσης, προσθέτεις ένα.

Αμφιπρωτικές ουσίες

Κάποια σωματίδια δρουν ως οξύ απέναντι σε βάση και ως βάση απέναντι σε οξύ. Λέγονται αμφιπρωτικά ή αμφολύτες. Το πιο γνωστό είναι το νερό:

HCl+H2O→Cl−+H3O+NH3+H2O⇌NH4++OH−HCl + H_2O \to Cl^- + H_3O^+ \qquad NH_3 + H_2O \rightleftharpoons NH_4^+ + OH^-

Στην πρώτη το νερό δέχεται πρωτόνιο, στη δεύτερη το δίνει. Αμφιπρωτικά είναι και ιόντα που έχουν ακόμα HH να δώσουν αλλά και αρνητικό φορτίο για να δεχτούν: HCO3−HCO_3^-, HS−HS^-, H2PO4−H_2PO_4^-, HPO42−HPO_4^{2-}. Το CO32−CO_3^{2-} δεν είναι: δεν έχει πρωτόνιο να δώσει.

Ισχυρά οξέα και ισχυρές βάσεις

Ισχυρός ηλεκτρολύτης ιοντίζεται ή διίσταται πλήρως, και η εξίσωση γράφεται με απλό βέλος. Αυτούς τους ξέρεις απ' έξω:

ΠαραδείγματαΤι δίνει 11 mol
Ισχυρά οξέαHClHCl, HBrHBr, HIHI, HNO3HNO_3, HClO4HClO_411 mol H3O+H_3O^+
Ισχυρές βάσειςNaOHNaOH, KOHKOH11 mol OH−OH^-
Ισχυρές βάσειςCa(OH)2Ca(OH)_2, Ba(OH)2Ba(OH)_222 mol OH−OH^-

Τα οξέα είναι ομοιοπολικές ενώσεις και ιοντίζονται στο νερό: HNO3+H2O→NO3−+H3O+HNO_3 + H_2O \to NO_3^- + H_3O^+. Τα υδροξείδια των μετάλλων είναι ιοντικές ενώσεις, έχουν ήδη ιόντα, και απλώς διίστανται: Ba(OH)2→Ba2++2OH−Ba(OH)_2 \to Ba^{2+} + 2OH^-.

Το νερό και το Kw

Το καθαρό νερό άγει ελάχιστα το ρεύμα, άρα έχει ιόντα. Είναι ο αυτοϊοντισμός του:

H2O+H2O⇌H3O++OH−H_2O + H_2O \rightleftharpoons H_3O^+ + OH^-

Η σταθερά αυτής της ισορροπίας λέγεται γινόμενο ιόντων του νερού:

Kw=[H3O+][OH−]=10−14K_w = [H_3O^+][OH^-] = 10^{-14}

Η τιμή 10−1410^{-14} ισχύει στους 2525 °C.

Ισχύει σε κάθε υδατικό διάλυμα, όχι μόνο στο καθαρό νερό. Αν ξέρεις το ένα ιόν, βρίσκεις το άλλο. Στο καθαρό νερό τα δύο είναι ίσα, 10−710^{-7} M το καθένα.

Ο αυτοϊοντισμός είναι ενδόθερμος. Σε υψηλότερη θερμοκρασία το KwK_w μεγαλώνει, και το KwK_w αλλάζει μόνο με τη θερμοκρασία.

pH και pOH

pH=−log⁡[H3O+],pOH=−log⁡[OH−]pH = -\log[H_3O^+], \qquad pOH = -\log[OH^-]

Λογαριθμίζοντας το KwK_w στους 2525 °C:

pH+pOH=14pH + pOH = 14
Διάλυμα στους 25 °CΣυγκεντρώσειςpH
όξινο[H3O+]>[OH−][H_3O^+] > [OH^-]<7< 7
ουδέτερο[H3O+]=[OH−][H_3O^+] = [OH^-]=7= 7
βασικό[H3O+]<[OH−][H_3O^+] < [OH^-]>7> 7

Η κλίμακα, λογαριθμική

Σύρε την τιμή. Κάθε μονάδα pH είναι παράγοντας δέκα στη συγκέντρωση ιόντων υδρογόνου — γι' αυτό η διαφορά ανάμεσα σε pH 2 και pH 5 δεν είναι «λίγο», είναι χίλιες φορές.

pH 7 · ΟυδέτεροΊδια με το καθαρό νερόΚοντά σε αυτή την τιμή: καθαρό νερό

Η μέθοδος για ισχυρό ηλεκτρολύτη

Ισχυρός ηλεκτρολύτης σημαίνει στοιχειομετρία, όχι ισορροπία:

  1. Γράψε τον πλήρη ιοντισμό ή τη διάσταση, με απλό βέλος.
  2. Από τη συγκέντρωση cc του ηλεκτρολύτη βρες το ιόν που μετράει: [H3O+]=c[H_3O^+] = c για μονοπρωτικό οξύ, [OH−]=c[OH^-] = c για NaOHNaOH, [OH−]=2c[OH^-] = 2c για Ba(OH)2Ba(OH)_2.
  3. Υπολόγισε pH ή pOH, και το άλλο από το 1414.
  4. Αν ζητείται το «άλλο» ιόν, βγαίνει από το KwK_w: σε διάλυμα HClHCl 0,10{,}1 M είναι [OH−]=10−13[OH^-] = 10^{-13} M.

Τα ιόντα που δίνει το νερό παραλείπονται. Είναι προσέγγιση, και ισχύει όταν το οξύ ή η βάση δίνει πολύ περισσότερα από 10−710^{-7} M. Μάλιστα η παρουσία του οξέος καταστέλλει τον αυτοϊοντισμό του νερού (Le Chatelier), οπότε η συνεισφορά του γίνεται ακόμα μικρότερη.

Αραίωση και συμπύκνωση

Όταν προσθέτεις νερό, τα mol της διαλυμένης ουσίας μένουν ίδια. Αλλάζει μόνο ο όγκος:

c1V1=c2V2c_1 V_1 = c_2 V_2

Για ισχυρό οξύ, δεκαπλάσια αραίωση κατεβάζει τη [H3O+][H_3O^+] στο ένα δέκατο και ανεβάζει το pH κατά 11. Για ισχυρή βάση το pH κατεβαίνει κατά 11. Και τα δύο πλησιάζουν το 77 χωρίς να το περνάνε: όσο νερό κι αν βάλεις, ένα όξινο διάλυμα μένει όξινο.

Η εξάτμιση νερού, δηλαδή η συμπύκνωση, είναι το ίδιο ανάποδα: ίδια mol, μικρότερος όγκος, μεγαλύτερη συγκέντρωση.

Ανάμειξη διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη

Δύο διαλύματα HClHCl, ή ένα HClHCl με ένα HNO3HNO_3, δεν αντιδρούν μεταξύ τους. Απλώς τα ιόντα H3O+H_3O^+ μαζεύονται σε μεγαλύτερο όγκο:

[H3O+]=n1+n2V1+V2[H_3O^+] = \frac{n_1 + n_2}{V_1 + V_2}

Το ίδιο για δύο βάσεις, με τα OH−OH^-. Προσθέτεις mol, ποτέ συγκεντρώσεις ή pH. Η τελική συγκέντρωση είναι πάντα ανάμεσα στις δύο αρχικές.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποια από τα HCO3−HCO_3^-, CO32−CO_3^{2-}, NH4+NH_4^+, H2OH_2O είναι αμφιπρωτικά; Αιτιολόγησε με εξισώσεις.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες το pH και τη [H3O+][H_3O^+] διαλύματος Ba(OH)2Ba(OH)_2 0,0050{,}005 M, στους 2525 °C.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε 5050 mL διαλύματος HNO3HNO_3 με pH=2pH = 2 προσθέτεις νερό ώσπου το pH να γίνει 33. Πόσο νερό πρόσθεσες;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Αναμειγνύεις 100100 mL HClHCl 0,30{,}3 M με 400400 mL HClHCl 0,050{,}05 M. Βρες το pH του τελικού διαλύματος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Δίνονται δύο διαλύματα HClHCl, το Δ1 με pH=1pH = 1 και το Δ2 με pH=3pH = 3, στους 2525 °C. (α) Με ποια αναλογία όγκων πρέπει να τα αναμείξεις για να πάρεις pH=2pH = 2; (β) Πόσες φορές πρέπει να αραιώσεις το Δ1 για να πάρεις το ίδιο pH;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Κατά Brønsted-Lowry, οξύ είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες το pH διαλύματος HClHCl συγκέντρωσης 0,10{,}1 M, στους 2525 °C.

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις οξέα, βάσεις, συζυγή ζεύγη και αμφιπρωτικές ουσίες κατά Brønsted-Lowry.
  • Να χρησιμοποιείς το Kw και τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C, και να ξέρεις πότε δεν ισχύει.
  • Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη στοιχειομετρία.
  • Να λύνεις προβλήματα αραίωσης, συμπύκνωσης και ανάμειξης διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;