Οξέα, βάσεις και pH
Brønsted–Lowry, συζυγή ζεύγη, ο ιοντισμός του νερού και το pH των ισχυρών ηλεκτρολυτών.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.1, 5.2, 5.3, 5.4
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2023 επαν. Α ·2023 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Γ ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Β ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις οξέα, βάσεις, συζυγή ζεύγη και αμφιπρωτικές ουσίες κατά Brønsted-Lowry.
- Να χρησιμοποιείς το Kw και τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C, και να ξέρεις πότε δεν ισχύει.
- Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη στοιχειομετρία.
- Να λύνεις προβλήματα αραίωσης, συμπύκνωσης και ανάμειξης διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη.
Οξύ είναι αυτό που δίνει πρωτόνιο
Γιατί η αμμωνία είναι βάση, αφού δεν έχει ούτε ένα στο μόριό της; Η θεωρία του Arrhenius δεν μπορούσε να το πει. Για εκείνη οξύ ήταν ό,τι δίνει σε υδατικό διάλυμα και βάση ό,τι δίνει . Δούλευε για το και το , αλλά άφηνε απ' έξω την και κάθε αντίδραση χωρίς νερό.

Κατά Brønsted-Lowry:
- οξύ είναι ο δότης πρωτονίου
- βάση είναι ο δέκτης πρωτονίου
Η αμμωνία παίρνει πρωτόνιο από το νερό, άρα είναι βάση:
Κάθε αντίδραση οξέος-βάσης είναι μεταφορά ενός πρωτονίου, και εμφανίζει δύο συζυγή ζεύγη:
Το με το είναι το ένα ζεύγος, το με το το άλλο. Τα δύο μέλη κάθε ζεύγους διαφέρουν σε ακριβώς ένα πρωτόνιο. Για να βρεις τη συζυγή βάση ενός οξέος, αφαιρείς ένα και το φορτίο πέφτει κατά ένα. Για το συζυγές οξύ μιας βάσης, προσθέτεις ένα.
Αμφιπρωτικές ουσίες
Κάποια σωματίδια δρουν ως οξύ απέναντι σε βάση και ως βάση απέναντι σε οξύ. Λέγονται αμφιπρωτικά ή αμφολύτες. Το πιο γνωστό είναι το νερό:
Στην πρώτη το νερό δέχεται πρωτόνιο, στη δεύτερη το δίνει. Αμφιπρωτικά είναι και ιόντα που έχουν ακόμα να δώσουν αλλά και αρνητικό φορτίο για να δεχτούν: , , , . Το δεν είναι: δεν έχει πρωτόνιο να δώσει.
Ισχυρά οξέα και ισχυρές βάσεις
Ισχυρός ηλεκτρολύτης ιοντίζεται ή διίσταται πλήρως, και η εξίσωση γράφεται με απλό βέλος. Αυτούς τους ξέρεις απ' έξω:
| Παραδείγματα | Τι δίνει mol | |
|---|---|---|
| Ισχυρά οξέα | , , , , | mol |
| Ισχυρές βάσεις | , | mol |
| Ισχυρές βάσεις | , | mol |
Τα οξέα είναι ομοιοπολικές ενώσεις και ιοντίζονται στο νερό: . Τα υδροξείδια των μετάλλων είναι ιοντικές ενώσεις, έχουν ήδη ιόντα, και απλώς διίστανται: .
Το νερό και το Kw
Το καθαρό νερό άγει ελάχιστα το ρεύμα, άρα έχει ιόντα. Είναι ο αυτοϊοντισμός του:
Η σταθερά αυτής της ισορροπίας λέγεται γινόμενο ιόντων του νερού:
Η τιμή ισχύει στους °C.
Ισχύει σε κάθε υδατικό διάλυμα, όχι μόνο στο καθαρό νερό. Αν ξέρεις το ένα ιόν, βρίσκεις το άλλο. Στο καθαρό νερό τα δύο είναι ίσα, M το καθένα.
Ο αυτοϊοντισμός είναι ενδόθερμος. Σε υψηλότερη θερμοκρασία το μεγαλώνει, και το αλλάζει μόνο με τη θερμοκρασία.
pH και pOH
Λογαριθμίζοντας το στους °C:
| Διάλυμα στους 25 °C | Συγκεντρώσεις | pH |
|---|---|---|
| όξινο | ||
| ουδέτερο | ||
| βασικό |
Η μέθοδος για ισχυρό ηλεκτρολύτη
Ισχυρός ηλεκτρολύτης σημαίνει στοιχειομετρία, όχι ισορροπία:
- Γράψε τον πλήρη ιοντισμό ή τη διάσταση, με απλό βέλος.
- Από τη συγκέντρωση του ηλεκτρολύτη βρες το ιόν που μετράει: για μονοπρωτικό οξύ, για , για .
- Υπολόγισε pH ή pOH, και το άλλο από το .
- Αν ζητείται το «άλλο» ιόν, βγαίνει από το : σε διάλυμα M είναι M.
Τα ιόντα που δίνει το νερό παραλείπονται. Είναι προσέγγιση, και ισχύει όταν το οξύ ή η βάση δίνει πολύ περισσότερα από M. Μάλιστα η παρουσία του οξέος καταστέλλει τον αυτοϊοντισμό του νερού (Le Chatelier), οπότε η συνεισφορά του γίνεται ακόμα μικρότερη.
Αραίωση και συμπύκνωση
Όταν προσθέτεις νερό, τα mol της διαλυμένης ουσίας μένουν ίδια. Αλλάζει μόνο ο όγκος:
Για ισχυρό οξύ, δεκαπλάσια αραίωση κατεβάζει τη στο ένα δέκατο και ανεβάζει το pH κατά . Για ισχυρή βάση το pH κατεβαίνει κατά . Και τα δύο πλησιάζουν το χωρίς να το περνάνε: όσο νερό κι αν βάλεις, ένα όξινο διάλυμα μένει όξινο.
Η εξάτμιση νερού, δηλαδή η συμπύκνωση, είναι το ίδιο ανάποδα: ίδια mol, μικρότερος όγκος, μεγαλύτερη συγκέντρωση.
Ανάμειξη διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη
Δύο διαλύματα , ή ένα με ένα , δεν αντιδρούν μεταξύ τους. Απλώς τα ιόντα μαζεύονται σε μεγαλύτερο όγκο:
Το ίδιο για δύο βάσεις, με τα . Προσθέτεις mol, ποτέ συγκεντρώσεις ή pH. Η τελική συγκέντρωση είναι πάντα ανάμεσα στις δύο αρχικές.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια από τα , , , είναι αμφιπρωτικά; Αιτιολόγησε με εξισώσεις.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το μπορεί να δώσει πρωτόνιο, , και να δεχτεί, . Αμφιπρωτικό.
Το δίνει πρωτόνιο στην και δέχεται από το . Αμφιπρωτικό.
Το δεν έχει να δώσει: μόνο βάση. Το δεν δέχεται άλλο πρωτόνιο: μόνο οξύ, με συζυγή βάση την .
Αμφιπρωτικά: και . Στο Θέμα Β η αιτιολόγηση είναι οι δύο εξισώσεις, μία ως οξύ και μία ως βάση.
Παράδειγμα 2
Βρες το pH και τη διαλύματος M, στους °C.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ισχυρή βάση, πλήρης διάσταση: .
M, άρα .
, και M.
Παράδειγμα 3
Σε mL διαλύματος με προσθέτεις νερό ώσπου το pH να γίνει . Πόσο νερό πρόσθεσες;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αρχικά: M. Το είναι ισχυρό, άρα M, και mol.
Τελικά: , άρα M. Τα mol δεν αλλάζουν με την αραίωση: L.
Πρόσθεσες mL νερό. Το ζητούμενο είναι το νερό, όχι ο τελικός όγκος: εκεί χάνονται οι μονάδες.
Παράδειγμα 4
Αναμειγνύεις mL M με mL M. Βρες το pH του τελικού διαλύματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Mol από το καθένα: mol και mol.
Σύνολο σε συνολικό όγκο: M.
. Ο μέσος όρος των συγκεντρώσεων, M, θα ήταν λάθος: οι όγκοι είναι άνισοι, και αυτό που προστίθεται είναι τα mol.
Παράδειγμα 5
Δίνονται δύο διαλύματα , το Δ1 με και το Δ2 με , στους °C. (α) Με ποια αναλογία όγκων πρέπει να τα αναμείξεις για να πάρεις ; (β) Πόσες φορές πρέπει να αραιώσεις το Δ1 για να πάρεις το ίδιο pH;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συγκεντρώσεις: το Δ1 έχει M, το Δ2 M. Ζητείται τελική M.
Mol σε τελικό όγκο, με όγκους και :
, άρα και .
(β) Από M σε M: τελικός όγκος δεκαπλάσιος, δηλαδή δεκαπλάσια αραίωση. Για κάθε mL του Δ1 προσθέτεις mL νερό.
Το Δ2 είναι τόσο αραιό που σχεδόν δεν φέρνει , γι' αυτό η ανάμειξη μαζί του μοιάζει τόσο με αραίωση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες το pH διαλύματος συγκέντρωσης M, στους °C.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις οξέα, βάσεις, συζυγή ζεύγη και αμφιπρωτικές ουσίες κατά Brønsted-Lowry.
- Να χρησιμοποιείς το Kw και τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C, και να ξέρεις πότε δεν ισχύει.
- Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη στοιχειομετρία.
- Να λύνεις προβλήματα αραίωσης, συμπύκνωσης και ανάμειξης διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.