Ρυθμιστικά διαλύματα
Διάλυμα που αντιστέκεται στην αλλαγή του pH, και η εξίσωση Henderson–Hasselbalch.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.5, 5.6
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2022 Δ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Β ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις ένα ρυθμιστικό διάλυμα και να εξηγείς πώς δεσμεύει οξύ ή βάση.
- Να φτιάχνεις ρυθμιστικό με μερική εξουδετέρωση και να βρίσκεις τι περισσεύει με πίνακα mol.
- Να υπολογίζεις το pH με την εξίσωση Henderson–Hasselbalch, δηλώνοντας πότε επιτρέπεται.
- Να βρίσκεις το pH μετά από προσθήκη ισχυρού οξέος ή βάσης και να συγκρίνεις ρυθμιστικές ικανότητες.
Διάλυμα που αντιστέκεται
Ρίξε mol σε L καθαρό νερό: το pH πέφτει από το στο . Ρίξε τα ίδια mol σε L αίμα: το pH μόλις που κουνιέται από το . Η διαφορά δεν είναι μαγεία. Είναι ένα ζεύγος ουσιών που περιμένει.
Ρυθμιστικό λέγεται το διάλυμα που κρατά το pH του σχεδόν σταθερό όταν του προσθέσεις μικρή ποσότητα ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης, ή όταν το αραιώσεις μέσα σε λογικά όρια. Περιέχει σε συγκρίσιμες ποσότητες:
- ασθενές οξύ και τη συζυγή του βάση, π.χ. / (από ), ή
- ασθενή βάση και το συζυγές της οξύ, π.χ. / (από ).
Ένα ισχυρό οξύ με το άλας του ( με ) δεν κάνει: το είναι αμελητέα βάση και δεν δεσμεύει τίποτα.
Στο ίδιο διάλυμα συνυπάρχουν το και το , οπότε ο ιοντισμός του οξέος καταστέλλεται από το κοινό ιόν, όπως είδες στην ενότητα «Επίδραση κοινού ιόντος και ανάμειξη διαλυμάτων». Γι' αυτό οι συγκεντρώσεις ισορροπίας μένουν σχεδόν ίσες με αυτές που έβαλες.
Τρεις τρόποι να το φτιάξεις
- Ασθενές οξύ μαζί με άλας του ( + ) ή ασθενής βάση με άλας της ( + ). Τα βάζεις έτοιμα.
- Ασθενές οξύ με λιγότερη ισχυρή βάση. Το αντιδρά πλήρως με μέρος του οξέος και φτιάχνει το άλας μέσα στο ποτήρι. Το ίδιο κάνει ασθενής βάση με λιγότερο .
- Άλας ασθενούς οξέος με λιγότερο ισχυρό οξύ. Το μετατρέπει μέρος του σε .
Στους τρόπους 2 και 3 ο κανόνας είναι ένας: το ασθενές συστατικό σε περίσσεια. Αν τα mol είναι ίσα, η εξουδετέρωση είναι πλήρης και μένει μόνο άλας, όχι ρυθμιστικό. Αν περισσεύει το ισχυρό, το pH το ορίζει αυτό.
Η μέθοδος στους τρόπους 2 και 3:
- Βρες τα mol κάθε ουσίας πριν την ανάμειξη.
- Γράψε την αντίδραση εξουδετέρωσης και κάνε πίνακα αρχικά / τελικά. Το ισχυρό αντιδρά πλήρως.
- Αν μένουν και τα δύο μέλη του ζεύγους, έχεις ρυθμιστικό. Βρες τις συγκεντρώσεις στον τελικό όγκο, το άθροισμα των όγκων.
Η εξίσωση Henderson–Hasselbalch
Από την του οξέος, , με λογαρίθμιση:
όπου η συγκέντρωση του ασθενούς οξέος και της συζυγούς βάσης, όπως τις έβαλες. Για ζεύγος ασθενούς βάσης γράφεις το ίδιο με την : .
Τρία πράγματα διαβάζονται κατευθείαν από την εξίσωση:
- Με ίσες ποσότητες οξέος και βάσης, .
- Για να αλλάξει το pH κατά μία μονάδα, η αναλογία πρέπει να δεκαπλασιαστεί.
- Ένα ρυθμιστικό δουλεύει στην περιοχή . Για ορισμένο pH διαλέγεις ζεύγος με κοντά του.
Προσθήκη ισχυρού οξέος ή βάσης
Η μέθοδος έχει πάντα την ίδια σειρά:
- Ποιο απόθεμα αντιδρά. Το το δεσμεύει η βάση του ζεύγους. Το το δεσμεύει το οξύ.
- Πίνακας mol. Η αντίδραση είναι πλήρης: το απόθεμα που αντιδρά μειώνεται κατά , το άλλο αυξάνεται κατά .
- Henderson–Hasselbalch με τα νέα mol.
Αν το ξεπεράσει το απόθεμα, το διάλυμα έπαψε να είναι ρυθμιστικό και το pH το ορίζει η περίσσεια του ισχυρού.
Αραίωση και ρυθμιστική ικανότητα
Η αραίωση διαιρεί και τις δύο συγκεντρώσεις με τον ίδιο αριθμό. Η αναλογία μένει ίδια, άρα το pH μένει ίδιο, όσο ισχύουν οι προσεγγίσεις. Σε ακραία αραίωση η προσέγγιση σπάει και το pH πλησιάζει το .
Αυτό που χάνεται με την αραίωση είναι η ρυθμιστική ικανότητα: πόσο οξύ ή βάση αντέχει το διάλυμα πριν αλλάξει αισθητά το pH. Μεγαλώνει με δύο τρόπους:
- Μεγαλύτερες συγκεντρώσεις των δύο συστατικών: μεγαλύτερα αποθέματα.
- Αναλογία κοντά στο : τα αποθέματα αντέχουν εξίσου και προς τις δύο μεριές.
Το αίμα
Το pH του αίματος μένει μεταξύ και . Το κύριο ρυθμιστικό του πλάσματος είναι το ζεύγος / , με στους °C:
άρα η αναλογία είναι περίπου .
Η αναλογία είναι μακριά από το , οπότε το ζεύγος αντέχει πολύ περισσότερο οξύ από βάση. Και ο οργανισμός παράγει κυρίως οξέα, όπως το γαλακτικό οξύ στους μυς που κουράζονται. Το που σχηματίζεται διασπάται σε και νερό, και οι πνεύμονες αποβάλλουν το . Έτσι το οξύ του ζεύγους δεν συσσωρεύεται. Μέσα στα κύτταρα δουλεύει και το ζεύγος / .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ποια από τα παρακάτω διαλύματα, όγκου L το καθένα, είναι ρυθμιστικά; (α) mol και mol , (β) mol και mol , (γ) mol και mol , (δ) mol και mol . Να αιτιολογήσεις.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Ναι. Το αντιδρά πλήρως: . Μένουν mol και σχηματίζονται mol : ασθενές οξύ με τη συζυγή του βάση.
(β) Όχι. Ίσα mol: , πλήρης εξουδετέρωση. Μένει μόνο , χωρίς . Το διάλυμα είναι όξινο, αλλά δεν έχει απόθεμα για προσθήκη οξέος.
(γ) Ναι. . Σχηματίζονται mol και μένουν mol .
(δ) Όχι. Το είναι ισχυρό οξύ. Το δεν δεσμεύει , άρα δεν υπάρχει απόθεμα βάσης.
Παράδειγμα 2
Διάλυμα περιέχει M και M. Δίνονται , , °C. Βρες το pH.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διάσταση του άλατος (πλήρης): , άρα M αρχικά.
Ιοντισμός της βάσης, με κοινό ιόν το :
αρχικά ισορροπία Προσέγγιση. , και το κοινό ιόν περιορίζει ακόμη περισσότερο το . Άρα και .
, άρα M, και . Το ίδιο δίνει η .
Παράδειγμα 3
Αναμειγνύεις mL διαλύματος M με mL διαλύματος M. Δίνονται , , . Βρες το pH του τελικού διαλύματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Mol πριν. : mol. : mol.
Εξουδετέρωση, πλήρης, με περίσσεια το ασθενές:
αρχικά τελικά Συγκεντρώσεις σε L: M, M. Και οι δύο είναι πάνω από , άρα η προσέγγιση ισχύει.
. Ο όγκος απλοποιήθηκε στον λόγο, γι' αυτό μπήκαν mol.
Παράδειγμα 4
L ρυθμιστικού περιέχει mol και mol , με . Ο όγκος δεν μεταβάλλεται με τις προσθήκες. Δίνονται , . (α) Βρες το pH. (β) Βρες το pH αν προστεθούν mol και σύγκρινε με L νερό. (γ) Βρες το pH αν αντί για προστεθούν mol . (δ) Πόσο ρίχνει το pH κατά μία μονάδα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Ίσες ποσότητες: .
(β) Το το δεσμεύει η βάση: . Μένουν mol και γίνονται mol .
Στο νερό τα ίδια mol δίνουν M και . Το ρυθμιστικό έπεσε μονάδες, το νερό .
(γ) Το το δεσμεύει το οξύ: mol και mol , άρα . Συμμετρικά, γιατί η αναλογία ξεκίνησε από το .
(δ) Για η αναλογία πρέπει να γίνει : , άρα και mol. Πρέπει να καταναλωθεί πάνω από το του αποθέματος βάσης για να πέσει το pH κατά μία μονάδα.
Παράδειγμα 5
Ρυθμιστικό Α: M και M . Ρυθμιστικό Β: το Α αραιωμένο δέκα φορές. Ποιο έχει μεγαλύτερο pH, και ποιο αντέχει περισσότερο οξύ; Δίνονται , . Έλεγξε με προσθήκη mol σε L από το καθένα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το pH είναι ίδιο, : η αραίωση άφησε την αναλογία .
Στο Α: μένουν mol και γίνονται mol , . Σχεδόν τίποτα.
Στο Β: L περιέχει mol από το καθένα. Μένουν mol και γίνονται mol : .
Ίδιο pH, διαφορετική ικανότητα. Το Α έχει δεκαπλάσια αποθέματα. Η αραίωση δεν αλλάζει το pH, αλλά μικραίνει την αντοχή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το είναι ασθενές οξύ. Με ποιο άλας νατρίου πρέπει να αναμειχθεί για να σχηματίσει ρυθμιστικό διάλυμα;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις ένα ρυθμιστικό διάλυμα και να εξηγείς πώς δεσμεύει οξύ ή βάση.
- Να φτιάχνεις ρυθμιστικό με μερική εξουδετέρωση και να βρίσκεις τι περισσεύει με πίνακα mol.
- Να υπολογίζεις το pH με την εξίσωση Henderson–Hasselbalch, δηλώνοντας πότε επιτρέπεται.
- Να βρίσκεις το pH μετά από προσθήκη ισχυρού οξέος ή βάσης και να συγκρίνεις ρυθμιστικές ικανότητες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.