Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ρυθμιστικά διαλύματα

Διάλυμα που αντιστέκεται στην αλλαγή του pH, και η εξίσωση Henderson–Hasselbalch.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.5, 5.6

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Δ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2022 Δ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Β ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις ένα ρυθμιστικό διάλυμα και να εξηγείς πώς δεσμεύει οξύ ή βάση.
  2. Να φτιάχνεις ρυθμιστικό με μερική εξουδετέρωση και να βρίσκεις τι περισσεύει με πίνακα mol.
  3. Να υπολογίζεις το pH με την εξίσωση Henderson–Hasselbalch, δηλώνοντας πότε επιτρέπεται.
  4. Να βρίσκεις το pH μετά από προσθήκη ισχυρού οξέος ή βάσης και να συγκρίνεις ρυθμιστικές ικανότητες.

Διάλυμα που αντιστέκεται

Ρίξε 0,010{,}01 mol HClHCl σε 11 L καθαρό νερό: το pH πέφτει από το 77 στο 22. Ρίξε τα ίδια 0,010{,}01 mol σε 11 L αίμα: το pH μόλις που κουνιέται από το 7,47{,}4. Η διαφορά δεν είναι μαγεία. Είναι ένα ζεύγος ουσιών που περιμένει.

Ρυθμιστικό λέγεται το διάλυμα που κρατά το pH του σχεδόν σταθερό όταν του προσθέσεις μικρή ποσότητα ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης, ή όταν το αραιώσεις μέσα σε λογικά όρια. Περιέχει σε συγκρίσιμες ποσότητες:

  • ασθενές οξύ και τη συζυγή του βάση, π.χ. CH3COOHCH_3COOH / CH3COO−CH_3COO^- (από CH3COONaCH_3COONa), ή
  • ασθενή βάση και το συζυγές της οξύ, π.χ. NH3NH_3 / NH4+NH_4^+ (από NH4ClNH_4Cl).

Ένα ισχυρό οξύ με το άλας του (HClHCl με NaClNaCl) δεν κάνει: το Cl−Cl^- είναι αμελητέα βάση και δεν δεσμεύει τίποτα.

Στο ίδιο διάλυμα συνυπάρχουν το HAHA και το A−A^-, οπότε ο ιοντισμός του οξέος καταστέλλεται από το κοινό ιόν, όπως είδες στην ενότητα «Επίδραση κοινού ιόντος και ανάμειξη διαλυμάτων». Γι' αυτό οι συγκεντρώσεις ισορροπίας μένουν σχεδόν ίσες με αυτές που έβαλες.

Τρεις τρόποι να το φτιάξεις

  1. Ασθενές οξύ μαζί με άλας του (CH3COOHCH_3COOH + CH3COONaCH_3COONa) ή ασθενής βάση με άλας της (NH3NH_3 + NH4ClNH_4Cl). Τα βάζεις έτοιμα.
  2. Ασθενές οξύ με λιγότερη ισχυρή βάση. Το NaOHNaOH αντιδρά πλήρως με μέρος του οξέος και φτιάχνει το άλας μέσα στο ποτήρι. Το ίδιο κάνει ασθενής βάση με λιγότερο HClHCl.
  3. Άλας ασθενούς οξέος με λιγότερο ισχυρό οξύ. Το HClHCl μετατρέπει μέρος του CH3COO−CH_3COO^- σε CH3COOHCH_3COOH.

Στους τρόπους 2 και 3 ο κανόνας είναι ένας: το ασθενές συστατικό σε περίσσεια. Αν τα mol είναι ίσα, η εξουδετέρωση είναι πλήρης και μένει μόνο άλας, όχι ρυθμιστικό. Αν περισσεύει το ισχυρό, το pH το ορίζει αυτό.

Η μέθοδος στους τρόπους 2 και 3:

  1. Βρες τα mol κάθε ουσίας πριν την ανάμειξη.
  2. Γράψε την αντίδραση εξουδετέρωσης και κάνε πίνακα αρχικά / τελικά. Το ισχυρό αντιδρά πλήρως.
  3. Αν μένουν και τα δύο μέλη του ζεύγους, έχεις ρυθμιστικό. Βρες τις συγκεντρώσεις στον τελικό όγκο, το άθροισμα των όγκων.

Η εξίσωση Henderson–Hasselbalch

Από την KaK_a του οξέος, Ka=[H3O+][A−][HA]K_a = \dfrac{[H_3O^+][A^-]}{[HA]}, με λογαρίθμιση:

pH=pKa+log⁡cβcoξpH = pK_a + \log\frac{c_{\beta}}{c_{o\xi}}

όπου coξc_{o\xi} η συγκέντρωση του ασθενούς οξέος και cβc_{\beta} της συζυγούς βάσης, όπως τις έβαλες. Για ζεύγος ασθενούς βάσης γράφεις το ίδιο με την KbK_b: pOH=pKb+log⁡coξcβpOH = pK_b + \log\dfrac{c_{o\xi}}{c_{\beta}}.

Τρία πράγματα διαβάζονται κατευθείαν από την εξίσωση:

  • Με ίσες ποσότητες οξέος και βάσης, pH=pKapH = pK_a.
  • Για να αλλάξει το pH κατά μία μονάδα, η αναλογία πρέπει να δεκαπλασιαστεί.
  • Ένα ρυθμιστικό δουλεύει στην περιοχή pKa±1pK_a \pm 1. Για ορισμένο pH διαλέγεις ζεύγος με pKapK_a κοντά του.

Προσθήκη ισχυρού οξέος ή βάσης

Η μέθοδος έχει πάντα την ίδια σειρά:

  1. Ποιο απόθεμα αντιδρά. Το H3O+H_3O^+ το δεσμεύει η βάση του ζεύγους. Το OH−OH^- το δεσμεύει το οξύ.
  2. Πίνακας mol. Η αντίδραση είναι πλήρης: το απόθεμα που αντιδρά μειώνεται κατά nn, το άλλο αυξάνεται κατά nn.
  3. Henderson–Hasselbalch με τα νέα mol.

Αν το nn ξεπεράσει το απόθεμα, το διάλυμα έπαψε να είναι ρυθμιστικό και το pH το ορίζει η περίσσεια του ισχυρού.

Αραίωση και ρυθμιστική ικανότητα

Η αραίωση διαιρεί και τις δύο συγκεντρώσεις με τον ίδιο αριθμό. Η αναλογία μένει ίδια, άρα το pH μένει ίδιο, όσο ισχύουν οι προσεγγίσεις. Σε ακραία αραίωση η προσέγγιση σπάει και το pH πλησιάζει το 77.

Αυτό που χάνεται με την αραίωση είναι η ρυθμιστική ικανότητα: πόσο οξύ ή βάση αντέχει το διάλυμα πριν αλλάξει αισθητά το pH. Μεγαλώνει με δύο τρόπους:

  • Μεγαλύτερες συγκεντρώσεις των δύο συστατικών: μεγαλύτερα αποθέματα.
  • Αναλογία κοντά στο 11: τα αποθέματα αντέχουν εξίσου και προς τις δύο μεριές.

Το αίμα

Το pH του αίματος μένει μεταξύ 7,357{,}35 και 7,457{,}45. Το κύριο ρυθμιστικό του πλάσματος είναι το ζεύγος H2CO3H_2CO_3 / HCO3−HCO_3^-, με pKa≈6,1pK_a \approx 6{,}1 στους 3737 °C:

7,4=6,1+log⁡[HCO3−][H2CO3]7{,}4 = 6{,}1 + \log\frac{[HCO_3^-]}{[H_2CO_3]}

άρα η αναλογία [HCO3−][H2CO3]\dfrac{[HCO_3^-]}{[H_2CO_3]} είναι περίπου 101,3≈2010^{1{,}3} \approx 20.

Η αναλογία είναι μακριά από το 11, οπότε το ζεύγος αντέχει πολύ περισσότερο οξύ από βάση. Και ο οργανισμός παράγει κυρίως οξέα, όπως το γαλακτικό οξύ στους μυς που κουράζονται. Το H2CO3H_2CO_3 που σχηματίζεται διασπάται σε CO2CO_2 και νερό, και οι πνεύμονες αποβάλλουν το CO2CO_2. Έτσι το οξύ του ζεύγους δεν συσσωρεύεται. Μέσα στα κύτταρα δουλεύει και το ζεύγος H2PO4−H_2PO_4^- / HPO42−HPO_4^{2-}.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ποια από τα παρακάτω διαλύματα, όγκου 11 L το καθένα, είναι ρυθμιστικά; (α) 0,10{,}1 mol CH3COOHCH_3COOH και 0,050{,}05 mol NaOHNaOH, (β) 0,10{,}1 mol NH3NH_3 και 0,10{,}1 mol HClHCl, (γ) 0,10{,}1 mol HCOONaHCOONa και 0,040{,}04 mol HClHCl, (δ) 0,10{,}1 mol HNO3HNO_3 και 0,10{,}1 mol NaNO3NaNO_3. Να αιτιολογήσεις.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Διάλυμα περιέχει NH3NH_3 0,20{,}2 M και NH4ClNH_4Cl 0,10{,}1 M. Δίνονται Kb(NH3)=10−5K_b(NH_3) = 10^{-5}, log⁡2=0,3\log 2 = 0{,}3, 2525 °C. Βρες το pH.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Αναμειγνύεις 200200 mL διαλύματος HCOOHHCOOH 0,50{,}5 M με 100100 mL διαλύματος NaOHNaOH 0,40{,}4 M. Δίνονται Ka(HCOOH)=10−4K_a(HCOOH) = 10^{-4}, log⁡2=0,3\log 2 = 0{,}3, log⁡3=0,48\log 3 = 0{,}48. Βρες το pH του τελικού διαλύματος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

11 L ρυθμιστικού περιέχει 0,10{,}1 mol CH3COOHCH_3COOH και 0,10{,}1 mol CH3COONaCH_3COONa, με Ka=10−5K_a = 10^{-5}. Ο όγκος δεν μεταβάλλεται με τις προσθήκες. Δίνονται log⁡2=0,3\log 2 = 0{,}3, log⁡3=0,48\log 3 = 0{,}48. (α) Βρες το pH. (β) Βρες το pH αν προστεθούν 0,020{,}02 mol HClHCl και σύγκρινε με 11 L νερό. (γ) Βρες το pH αν αντί για HClHCl προστεθούν 0,020{,}02 mol NaOHNaOH. (δ) Πόσο HClHCl ρίχνει το pH κατά μία μονάδα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Ρυθμιστικό Α: 0,10{,}1 M HAHA και 0,10{,}1 M NaANaA. Ρυθμιστικό Β: το Α αραιωμένο δέκα φορές. Ποιο έχει μεγαλύτερο pH, και ποιο αντέχει περισσότερο οξύ; Δίνονται pKa=5pK_a = 5, log⁡3=0,48\log 3 = 0{,}48. Έλεγξε με προσθήκη 0,0050{,}005 mol HClHCl σε 11 L από το καθένα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Ποιο από τα παρακάτω είναι ρυθμιστικό διάλυμα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Το HCOOHHCOOH είναι ασθενές οξύ. Με ποιο άλας νατρίου πρέπει να αναμειχθεί για να σχηματίσει ρυθμιστικό διάλυμα;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις ένα ρυθμιστικό διάλυμα και να εξηγείς πώς δεσμεύει οξύ ή βάση.
  • Να φτιάχνεις ρυθμιστικό με μερική εξουδετέρωση και να βρίσκεις τι περισσεύει με πίνακα mol.
  • Να υπολογίζεις το pH με την εξίσωση Henderson–Hasselbalch, δηλώνοντας πότε επιτρέπεται.
  • Να βρίσκεις το pH μετά από προσθήκη ισχυρού οξέος ή βάσης και να συγκρίνεις ρυθμιστικές ικανότητες.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;