Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ογκομέτρηση και δείκτες

Η καμπύλη ογκομέτρησης, το pH στα χαρακτηριστικά σημεία, και ποιος δείκτης ταιριάζει.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.6

Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Δ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Γ ·2020 Β ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις άγνωστη συγκέντρωση από τον όγκο στο ισοδύναμο σημείο, με τη σωστή στοιχειομετρία.
  2. Να εξηγείς πώς λειτουργεί ένας δείκτης και γιατί αλλάζει χρώμα στην περιοχή pKa ± 1.
  3. Να υπολογίζεις το pH στα χαρακτηριστικά σημεία της καμπύλης ογκομέτρησης, και pH = pKa στη μισή εξουδετέρωση.
  4. Να διαλέγεις δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου και το κατακόρυφο τμήμα της καμπύλης.

Πόσο οξύ έχει το ξίδι;

Η ετικέτα γράφει «6%6\% οξύτητα». Για να το ελέγξεις, δεν χρειάζεσαι ζυγαριά για το οξύ. Χρειάζεσαι ένα διάλυμα βάσης γνωστής συγκέντρωσης, μια προχοΐδα και μια σταγόνα δείκτη. Αυτή είναι η ογκομέτρηση: προσθέτεις σιγά σιγά το γνωστό διάλυμα (πρότυπο) στο άγνωστο, ώσπου να αντιδράσουν πλήρως, και από τον όγκο που χρειάστηκε βρίσκεις την άγνωστη ποσότητα. Όταν προσδιορίζεις οξύ με πρότυπη βάση, λέγεται αλκαλιμετρία· βάση με πρότυπο οξύ, οξυμετρία.

Χέρι με λευκή ποδιά ανακινεί μια γυάλινη φιάλη με ροζ διάλυμα, ακριβώς κάτω από τη στρόφιγγα μιας προχοΐδας στερεωμένης σε ορθοστάτη.
Ογκομέτρηση στην πράξη. Από την προχοΐδα στάζει το γνωστό διάλυμα, σταγόνα σταγόνα, ενώ η φιάλη ανακινείται συνεχώς. Μόλις ο δείκτης αλλάξει χρώμα, σταματάς και διαβάζεις στην κλίμακα πόσος όγκος χρειάστηκε.Φωτογραφία: Qwerthero · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Πρόσεξε τη στοιχειομετρία όταν δεν είναι 1:11:1. Το H2SO4H_2SO_4 θέλει δύο mol NaOHNaOH ανά mol: H2SO4+2NaOH→Na2SO4+2H2OH_2SO_4 + 2NaOH \to Na_2SO_4 + 2H_2O. Το Ca(OH)2Ca(OH)_2 θέλει δύο mol HClHCl. Γράφεις πάντα πρώτα την εξίσωση και μετά τα mol, όχι σκέτο c1V1=c2V2c_1V_1 = c_2V_2.

Οι δείκτες

Ο δείκτης είναι ασθενές οργανικό οξύ, HΔH\Delta, που έχει άλλο χρώμα από τη συζυγή του βάση Δ−\Delta^-:

HΔ+H2O⇌Δ−+H3O+H\Delta + H_2O \rightleftharpoons \Delta^- + H_3O^+

Σε όξινο διάλυμα η ισορροπία μετατοπίζεται αριστερά και βλέπεις το χρώμα του HΔH\Delta. Σε βασικό, δεξιά, και βλέπεις το χρώμα του Δ−\Delta^-. Από την KaK_a του δείκτη:

pH=pKa+log⁡[Δ−][HΔ]pH = pK_{a} + \log\frac{[\Delta^-]}{[H\Delta]}

Το μάτι βλέπει καθαρά το ένα χρώμα όταν η μία μορφή είναι τουλάχιστον δεκαπλάσια από την άλλη. Άρα το χρώμα του HΔH\Delta φαίνεται για pH≤pKa−1pH \le pK_a - 1, του Δ−\Delta^- για pH≥pKa+1pH \ge pK_a + 1, και ανάμεσα βλέπεις ενδιάμεσο χρώμα. Η περιοχή αλλαγής χρώματος είναι περίπου pKa±1pK_a \pm 1, δύο μονάδες pH.

ΔείκτηςΠεριοχή αλλαγήςΧρώμα όξινο → βασικό
Ηλιανθίνη3,13{,}1 ως 4,44{,}4κόκκινο → κίτρινο
Ερυθρό του μεθυλίου4,44{,}4 ως 6,26{,}2κόκκινο → κίτρινο
Κυανό της βρωμοθυμόλης6,06{,}0 ως 7,67{,}6κίτρινο → μπλε
Φαινολοφθαλεΐνη8,38{,}3 ως 10,010{,}0άχρωμο → ροζ

Ο δείκτης μπαίνει σε λίγες σταγόνες. Είναι κι αυτός οξύ, και αν έβαζες πολύ θα κατανάλωνε πρότυπο.

Η καμπύλη ογκομέτρησης

Αν μετράς το pH μετά από κάθε προσθήκη, παίρνεις την καμπύλη ογκομέτρησης: pH ως προς όγκο προτύπου. Έχει πάντα την ίδια μορφή: σχεδόν επίπεδη για τον περισσότερο δρόμο, σχεδόν κατακόρυφη γύρω από το ισοδύναμο σημείο, και πάλι επίπεδη μετά. Στο κατακόρυφο τμήμα μία σταγόνα αλλάζει το pH κατά αρκετές μονάδες.

Η καμπύλη, υπολογισμένη σημείο προς σημείο

Ογκομέτρηση 25 mL οξέος 0,1 M με βάση 0,1 M. Σύρε τον όγκο και πρόσεξε πόσο επίπεδη είναι η καμπύλη και πόσο απότομη γίνεται για μία σταγόνα. Άλλαξε σε ασθενές οξύ: το ισοδύναμο σημείο ανεβαίνει πάνω από το 7.

pH τώρα
4,57
Ισοδύναμο σημείο
25 mL
pH στο ισοδύναμο
8,72

Στο ισοδύναμο σημείο μένει η συζυγής βάση, που υδρολύεται: το pH βγαίνει πάνω από 7.

Το pH στα χαρακτηριστικά σημεία

Η μέθοδος είναι η ίδια σε κάθε σημείο της καμπύλης: πίνακας mmol για την εξουδετέρωση (πλήρης), βλέπεις τι έμεινε, το διαιρείς με τον συνολικό όγκο, και διαλέγεις τον τύπο ανάλογα με το τι έμεινε.

Ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση (π.χ. HClHCl με NaOHNaOH):

ΣημείοΤι υπάρχειΠώς βρίσκεις το pH
αρχήισχυρό οξύ[H3O+]=c[H_3O^+] = c
πριν το ισοδύναμοπερίσσεια H3O+H_3O^+ και NaClNaClαπό την περίσσεια, στον νέο όγκο
ισοδύναμομόνο NaClNaClpH=7pH = 7
μετάπερίσσεια OH−OH^-από την περίσσεια, στον νέο όγκο

Ασθενές οξύ με ισχυρή βάση (π.χ. CH3COOHCH_3COOH με NaOHNaOH):

ΣημείοΤι υπάρχειΠώς βρίσκεις το pH
αρχήασθενές οξύ[H3O+]=Kac[H_3O^+] = \sqrt{K_a c}
πριν το ισοδύναμοHAHA και A−A^-: ρυθμιστικόHenderson–Hasselbalch
μισή εξουδετέρωση[HA]=[A−][HA] = [A^-]pH=pKapH = pK_a
ισοδύναμομόνο A−A^-, που υδρολύεται[OH−]=Kbc[OH^-] = \sqrt{K_b c}, βασικό
μετάπερίσσεια OH−OH^-από την περίσσεια, το A−A^- αμελητέο

Οι τύποι της αρχής και του ισοδύναμου είναι αυτοί της ενότητας «Ασθενή οξέα και βάσεις», με την προσέγγιση cK≥100\dfrac{c}{K} \ge 100 δηλωμένη. Το ρυθμιστικό της μέσης είναι αυτό της ενότητας «Ρυθμιστικά διαλύματα». Η KbK_b του A−A^- βγαίνει από το KaKb=KwK_aK_b = K_w.

Η μισή εξουδετέρωση είναι το σημείο που οι Πανελλήνιες αγαπούν: διαβάζεις το pH της καμπύλης στον μισό όγκο του ισοδύναμου και έχεις το pKapK_a του οξέος χωρίς καμία πράξη.

Ασθενής βάση με ισχυρό οξύ (π.χ. NH3NH_3 με HClHCl) είναι ο καθρέφτης: η καμπύλη κατεβαίνει, στη μισή εξουδετέρωση pOH=pKbpOH = pK_b, και στο ισοδύναμο μένει NH4+NH_4^+, που δίνει όξινο pH.

Ποιος δείκτης

Ο δείκτης πρέπει να έχει περιοχή αλλαγής μέσα στο κατακόρυφο τμήμα της καμπύλης. Τότε αλλάζει χρώμα με μία σταγόνα, πάνω στο ισοδύναμο σημείο.

  • Ισχυρό με ισχυρό: το άλμα είναι μεγάλο, περίπου από 44 ως 1010 για διαλύματα 0,10{,}1 M. Κάνουν η φαινολοφθαλεΐνη, το κυανό της βρωμοθυμόλης, και οριακά η ηλιανθίνη.
  • Ασθενές οξύ με ισχυρή βάση: το άλμα είναι μικρότερο και ψηλά, περίπου 7,57{,}5 ως 1010. Φαινολοφθαλεΐνη.
  • Ασθενής βάση με ισχυρό οξύ: το άλμα είναι χαμηλά, περίπου 6,36{,}3 ως 44, με ισοδύναμο σημείο κοντά στο 55. Ερυθρό του μεθυλίου.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Αραιώνεις 1010 mL ξιδιού σε 100100 mL με νερό. Παίρνεις 2020 mL από το αραιωμένο και τα ογκομετρείς με NaOHNaOH 0,10{,}1 M. Το τελικό σημείο έρχεται στα 1616 mL. Βρες τη συγκέντρωση του CH3COOHCH_3COOH στο ξίδι και την περιεκτικότητά του σε g ανά 100100 mL. Δίνεται Mr=60M_r = 60.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Δείκτης HΔH\Delta έχει Ka=10−4K_a = 10^{-4}. Το HΔH\Delta είναι κόκκινο και το Δ−\Delta^- κίτρινο. (α) Σε ποια περιοχή pH αλλάζει χρώμα; (β) Τι χρώμα δείχνει σε διάλυμα με pH=4,3pH = 4{,}3; Δίνεται log⁡2=0,3\log 2 = 0{,}3. Να αιτιολογήσεις.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ογκομετρούνται 2020 mL HClHCl 0,10{,}1 M με NaOHNaOH 0,10{,}1 M. Βρες το pH στην αρχή, μετά από 1010 mL, στο ισοδύναμο σημείο και μετά από 3030 mL. Δίνονται log⁡2=0,3\log 2 = 0{,}3, log⁡3=0,48\log 3 = 0{,}48.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Ογκομετρούνται 5050 mL διαλύματος ασθενούς οξέος HAHA 0,10{,}1 M (Ka=10−5K_a = 10^{-5}) με NaOHNaOH 0,10{,}1 M, στους 2525 °C. Βρες το pH (α) στην αρχή, (β) μετά από 2525 mL, (γ) μετά από 4040 mL, (δ) στο ισοδύναμο σημείο, (ε) μετά από 7575 mL. Ποιον δείκτη διαλέγεις; Δίνονται log⁡2=0,3\log 2 = 0{,}3, log⁡5=0,7\log 5 = 0{,}7.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Ογκομετρείς 2525 mL NH3NH_3 0,10{,}1 M (Kb=10−5K_b = 10^{-5}) με HClHCl 0,10{,}1 M. Διαθέτεις ηλιανθίνη (3,13{,}1 ως 4,44{,}4), ερυθρό του μεθυλίου (4,44{,}4 ως 6,26{,}2) και φαινολοφθαλεΐνη (8,38{,}3 ως 1010). Ποιον διαλέγεις; Να αιτιολογήσεις υπολογίζοντας το pH στο ισοδύναμο σημείο. Δίνεται log⁡5=0,7\log 5 = 0{,}7.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Ογκομετρούνται 2525 mL οξέος HAHA 0,10{,}1 M με NaOHNaOH 0,10{,}1 M. Πόσος όγκος βάσης χρειάζεται ως το ισοδύναμο σημείο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ογκομετρούνται 2020 mL διαλύματος HClHCl 0,10{,}1 M με NaOHNaOH 0,050{,}05 M. Πόσα mL βάσης χρειάζονται ως το ισοδύναμο σημείο;

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις άγνωστη συγκέντρωση από τον όγκο στο ισοδύναμο σημείο, με τη σωστή στοιχειομετρία.
  • Να εξηγείς πώς λειτουργεί ένας δείκτης και γιατί αλλάζει χρώμα στην περιοχή pKa ± 1.
  • Να υπολογίζεις το pH στα χαρακτηριστικά σημεία της καμπύλης ογκομέτρησης, και pH = pKa στη μισή εξουδετέρωση.
  • Να διαλέγεις δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου και το κατακόρυφο τμήμα της καμπύλης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;