Ογκομέτρηση και δείκτες
Η καμπύλη ογκομέτρησης, το pH στα χαρακτηριστικά σημεία, και ποιος δείκτης ταιριάζει.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §5.6
Στις Πανελλήνιες2026 Β ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Δ ·2021 επαν. Γ ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Γ ·2020 Β ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις άγνωστη συγκέντρωση από τον όγκο στο ισοδύναμο σημείο, με τη σωστή στοιχειομετρία.
- Να εξηγείς πώς λειτουργεί ένας δείκτης και γιατί αλλάζει χρώμα στην περιοχή pKa ± 1.
- Να υπολογίζεις το pH στα χαρακτηριστικά σημεία της καμπύλης ογκομέτρησης, και pH = pKa στη μισή εξουδετέρωση.
- Να διαλέγεις δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου και το κατακόρυφο τμήμα της καμπύλης.
Πόσο οξύ έχει το ξίδι;
Η ετικέτα γράφει « οξύτητα». Για να το ελέγξεις, δεν χρειάζεσαι ζυγαριά για το οξύ. Χρειάζεσαι ένα διάλυμα βάσης γνωστής συγκέντρωσης, μια προχοΐδα και μια σταγόνα δείκτη. Αυτή είναι η ογκομέτρηση: προσθέτεις σιγά σιγά το γνωστό διάλυμα (πρότυπο) στο άγνωστο, ώσπου να αντιδράσουν πλήρως, και από τον όγκο που χρειάστηκε βρίσκεις την άγνωστη ποσότητα. Όταν προσδιορίζεις οξύ με πρότυπη βάση, λέγεται αλκαλιμετρία· βάση με πρότυπο οξύ, οξυμετρία.

Πρόσεξε τη στοιχειομετρία όταν δεν είναι . Το θέλει δύο mol ανά mol: . Το θέλει δύο mol . Γράφεις πάντα πρώτα την εξίσωση και μετά τα mol, όχι σκέτο .
Οι δείκτες
Ο δείκτης είναι ασθενές οργανικό οξύ, , που έχει άλλο χρώμα από τη συζυγή του βάση :
Σε όξινο διάλυμα η ισορροπία μετατοπίζεται αριστερά και βλέπεις το χρώμα του . Σε βασικό, δεξιά, και βλέπεις το χρώμα του . Από την του δείκτη:
Το μάτι βλέπει καθαρά το ένα χρώμα όταν η μία μορφή είναι τουλάχιστον δεκαπλάσια από την άλλη. Άρα το χρώμα του φαίνεται για , του για , και ανάμεσα βλέπεις ενδιάμεσο χρώμα. Η περιοχή αλλαγής χρώματος είναι περίπου , δύο μονάδες pH.
| Δείκτης | Περιοχή αλλαγής | Χρώμα όξινο → βασικό |
|---|---|---|
| Ηλιανθίνη | ως | κόκκινο → κίτρινο |
| Ερυθρό του μεθυλίου | ως | κόκκινο → κίτρινο |
| Κυανό της βρωμοθυμόλης | ως | κίτρινο → μπλε |
| Φαινολοφθαλεΐνη | ως | άχρωμο → ροζ |
Ο δείκτης μπαίνει σε λίγες σταγόνες. Είναι κι αυτός οξύ, και αν έβαζες πολύ θα κατανάλωνε πρότυπο.
Η καμπύλη ογκομέτρησης
Αν μετράς το pH μετά από κάθε προσθήκη, παίρνεις την καμπύλη ογκομέτρησης: pH ως προς όγκο προτύπου. Έχει πάντα την ίδια μορφή: σχεδόν επίπεδη για τον περισσότερο δρόμο, σχεδόν κατακόρυφη γύρω από το ισοδύναμο σημείο, και πάλι επίπεδη μετά. Στο κατακόρυφο τμήμα μία σταγόνα αλλάζει το pH κατά αρκετές μονάδες.
Το pH στα χαρακτηριστικά σημεία
Η μέθοδος είναι η ίδια σε κάθε σημείο της καμπύλης: πίνακας mmol για την εξουδετέρωση (πλήρης), βλέπεις τι έμεινε, το διαιρείς με τον συνολικό όγκο, και διαλέγεις τον τύπο ανάλογα με το τι έμεινε.
Ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση (π.χ. με ):
| Σημείο | Τι υπάρχει | Πώς βρίσκεις το pH |
|---|---|---|
| αρχή | ισχυρό οξύ | |
| πριν το ισοδύναμο | περίσσεια και | από την περίσσεια, στον νέο όγκο |
| ισοδύναμο | μόνο | |
| μετά | περίσσεια | από την περίσσεια, στον νέο όγκο |
Ασθενές οξύ με ισχυρή βάση (π.χ. με ):
| Σημείο | Τι υπάρχει | Πώς βρίσκεις το pH |
|---|---|---|
| αρχή | ασθενές οξύ | |
| πριν το ισοδύναμο | και : ρυθμιστικό | Henderson–Hasselbalch |
| μισή εξουδετέρωση | ||
| ισοδύναμο | μόνο , που υδρολύεται | , βασικό |
| μετά | περίσσεια | από την περίσσεια, το αμελητέο |
Οι τύποι της αρχής και του ισοδύναμου είναι αυτοί της ενότητας «Ασθενή οξέα και βάσεις», με την προσέγγιση δηλωμένη. Το ρυθμιστικό της μέσης είναι αυτό της ενότητας «Ρυθμιστικά διαλύματα». Η του βγαίνει από το .
Η μισή εξουδετέρωση είναι το σημείο που οι Πανελλήνιες αγαπούν: διαβάζεις το pH της καμπύλης στον μισό όγκο του ισοδύναμου και έχεις το του οξέος χωρίς καμία πράξη.
Ασθενής βάση με ισχυρό οξύ (π.χ. με ) είναι ο καθρέφτης: η καμπύλη κατεβαίνει, στη μισή εξουδετέρωση , και στο ισοδύναμο μένει , που δίνει όξινο pH.
Ποιος δείκτης
Ο δείκτης πρέπει να έχει περιοχή αλλαγής μέσα στο κατακόρυφο τμήμα της καμπύλης. Τότε αλλάζει χρώμα με μία σταγόνα, πάνω στο ισοδύναμο σημείο.
- Ισχυρό με ισχυρό: το άλμα είναι μεγάλο, περίπου από ως για διαλύματα M. Κάνουν η φαινολοφθαλεΐνη, το κυανό της βρωμοθυμόλης, και οριακά η ηλιανθίνη.
- Ασθενές οξύ με ισχυρή βάση: το άλμα είναι μικρότερο και ψηλά, περίπου ως . Φαινολοφθαλεΐνη.
- Ασθενής βάση με ισχυρό οξύ: το άλμα είναι χαμηλά, περίπου ως , με ισοδύναμο σημείο κοντά στο . Ερυθρό του μεθυλίου.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αραιώνεις mL ξιδιού σε mL με νερό. Παίρνεις mL από το αραιωμένο και τα ογκομετρείς με M. Το τελικό σημείο έρχεται στα mL. Βρες τη συγκέντρωση του στο ξίδι και την περιεκτικότητά του σε g ανά mL. Δίνεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Mol : mmol. Η αντίδραση είναι , άρα mmol οξύ στα mL.
Αραιωμένο: M. Η αραίωση ήταν δεκαπλάσια, άρα στο ξίδι M.
Περιεκτικότητα: g ανά λίτρο, δηλαδή g ανά mL. Λίγο κάτω από αυτό που γράφει η ετικέτα.
Παράδειγμα 2
Δείκτης έχει . Το είναι κόκκινο και το κίτρινο. (α) Σε ποια περιοχή pH αλλάζει χρώμα; (β) Τι χρώμα δείχνει σε διάλυμα με ; Δίνεται . Να αιτιολογήσεις.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) , άρα η περιοχή είναι περίπου ως . Κάτω από κόκκινο, πάνω από κίτρινο.
(β) , άρα .
Κανένα από τα δύο δεν είναι δεκαπλάσιο του άλλου: το μάτι βλέπει ενδιάμεσο, πορτοκαλί χρώμα, που γέρνει προς το κίτρινο.
Παράδειγμα 3
Ογκομετρούνται mL M με M. Βρες το pH στην αρχή, μετά από mL, στο ισοδύναμο σημείο και μετά από mL. Δίνονται , .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αρχή. Ισχυρό οξύ: M, .
mL. mmol με mmol : μένει mmol σε mL. M, .
Ισοδύναμο. mmol , δηλαδή mL. Μένει μόνο , που δεν υδρολύεται: .
mL. mmol : περισσεύει mmol σε mL, M. και .
Η εικόνα. Τα πρώτα mL ανέβασαν το pH μόλις . Τα επόμενα mL το πήγαν στο , και τα μετά στο . Το άλμα είναι συγκεντρωμένο γύρω από τα mL.
Παράδειγμα 4
Ογκομετρούνται mL διαλύματος ασθενούς οξέος M () με M, στους °C. Βρες το pH (α) στην αρχή, (β) μετά από mL, (γ) μετά από mL, (δ) στο ισοδύναμο σημείο, (ε) μετά από mL. Ποιον δείκτη διαλέγεις; Δίνονται , .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Αρχή. , η προσέγγιση ισχύει: M, .
(β) mL. mmol εξουδετερώνουν τα μισά από τα mmol . Μένουν mmol και mmol : μισή εξουδετέρωση, .
(γ) mL. Μένουν mmol και mmol . Ρυθμιστικό: .
(δ) Ισοδύναμο, στα mL. Υπάρχουν mmol σε mL, M. , και τεράστιο:
M, , .
(ε) mL. Περισσεύουν mmol σε mL: M, , . Το δεν μετράει, η υδρόλυσή του καταστέλλεται.
Δείκτης. Το ισοδύναμο σημείο είναι στο : φαινολοφθαλεΐνη ( ως ). Η ηλιανθίνη θα γινόταν κίτρινη στα πρώτα mL, μόλις το pH ξεπερνούσε το , πολύ πριν το ισοδύναμο σημείο.
Παράδειγμα 5
Ογκομετρείς mL M () με M. Διαθέτεις ηλιανθίνη ( ως ), ερυθρό του μεθυλίου ( ως ) και φαινολοφθαλεΐνη ( ως ). Ποιον διαλέγεις; Να αιτιολογήσεις υπολογίζοντας το pH στο ισοδύναμο σημείο. Δίνεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ισοδύναμο στα mL: mmol σε mL, δηλαδή M. Το είναι συζυγές οξύ ασθενούς βάσης: .
M, άρα . Όξινο.
Το άλμα. Μία σταγόνα ( mL) πριν, το pH είναι περίπου . Μία σταγόνα μετά, περίσσεια mmol σε mL δίνει . Το κατακόρυφο τμήμα πάει από ως .
Ερυθρό του μεθυλίου: η περιοχή του είναι ολόκληρη μέσα στο άλμα και περιέχει το . Η ηλιανθίνη ολοκληρώνει την αλλαγή στο , μετά το άλμα. Η φαινολοφθαλεΐνη θα αποχρωματιζόταν πολύ πριν το ισοδύναμο σημείο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ογκομετρούνται mL διαλύματος M με M. Πόσα mL βάσης χρειάζονται ως το ισοδύναμο σημείο;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις άγνωστη συγκέντρωση από τον όγκο στο ισοδύναμο σημείο, με τη σωστή στοιχειομετρία.
- Να εξηγείς πώς λειτουργεί ένας δείκτης και γιατί αλλάζει χρώμα στην περιοχή pKa ± 1.
- Να υπολογίζεις το pH στα χαρακτηριστικά σημεία της καμπύλης ογκομέτρησης, και pH = pKa στη μισή εξουδετέρωση.
- Να διαλέγεις δείκτη από το pH του ισοδύναμου σημείου και το κατακόρυφο τμήμα της καμπύλης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.