Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δομή ατόμου και περιοδικός πίνακας

Τροχιακά, κβαντικοί αριθμοί και ηλεκτρονιακή δόμηση.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §6.1, 6.2, 6.3

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 Α ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις ένα ηλεκτρόνιο με τους τέσσερις κβαντικούς αριθμούς και να κρίνεις αν μια τετράδα είναι δυνατή.
  2. Να γράφεις τη δόμηση ατόμων και ιόντων ως Z = 36 με τις αρχές δόμησης, μαζί με τις εξαιρέσεις Cr και Cu.
  3. Να μετράς μονήρη ηλεκτρόνια με τον κανόνα του Hund και να κρίνεις αν ένα ιόν είναι παραμαγνητικό.
  4. Να βρίσκεις ομάδα, περίοδο και τομέα από τη δόμηση, και το αντίστροφο.

Από τις στιβάδες στα τροχιακά

Στο Γυμνάσιο το ηλεκτρόνιο κινούνταν σε στιβάδες, σαν πλανήτης σε τροχιά. Το μοντέλο του Bohr εξηγούσε το φάσμα του υδρογόνου και τίποτε άλλο: για άτομα με πολλά ηλεκτρόνια και για τους χημικούς δεσμούς αποτύγχανε.

Η κβαντομηχανική δίνει κάτι λιγότερο βολικό και πιο σωστό: δεν υπάρχει τροχιά, υπάρχει τροχιακό. Είναι μια περιοχή του χώρου όπου η πιθανότητα να βρεθεί το ηλεκτρόνιο είναι μεγάλη. Δεν ρωτάμε πού είναι· ρωτάμε πού είναι πιθανό να είναι. Αν σχεδιάσεις αυτή την πιθανότητα σαν πυκνότητα κουκκίδων, παίρνεις το ηλεκτρονιακό νέφος.

Τα τροχιακά ss είναι σφαιρικά, και μεγαλώνουν όσο μεγαλώνει το nn. Τα τροχιακά pp έχουν σχήμα διπλού λοβού, με τρεις προσανατολισμούς πάνω στους άξονες: pxp_x, pyp_y, pzp_z.

Οι τέσσερις κβαντικοί αριθμοί

Κάθε ηλεκτρόνιο σε ένα άτομο περιγράφεται πλήρως από τέσσερις αριθμούς:

ΣύμβολοΌνομαΤιμέςΤι καθορίζει
nnκύριος1,2,3,…1, 2, 3, \dotsμέγεθος και ενέργεια: η στιβάδα K, L, M, N
ℓ\ellδευτερεύων ή αζιμουθιακός00 ως n−1n-1σχήμα: η υποστιβάδα s, p, d, f
mℓm_{\ell}μαγνητικός−ℓ-\ell ως +ℓ+\ellπροσανατολισμός: ποιο τροχιακό
msm_sτου spin+12+\tfrac{1}{2} ή −12-\tfrac{1}{2}το spin του ηλεκτρονίου

Οι τρεις πρώτοι ορίζουν το τροχιακό, ο τέταρτος το ηλεκτρόνιο μέσα σε αυτό. Από τους κανόνες των τιμών βγαίνουν όλες οι μετρήσεις που ζητιούνται:

  • Η υποστιβάδα με δευτερεύοντα ℓ\ell έχει 2ℓ+12\ell + 1 τροχιακά: η ss ένα, η pp τρία, η dd πέντε, η ff επτά.
  • Κάθε τροχιακό χωράει δύο ηλεκτρόνια, οπότε οι χωρητικότητες είναι 2,6,10,142, 6, 10, 14.
  • Η στιβάδα nn έχει nn υποστιβάδες, n2n^2 τροχιακά και χωράει ως 2n22n^2 ηλεκτρόνια.

Πώς ελέγχεις μια τετράδα: πρώτα αν ℓ≤n−1\ell \le n - 1, μετά αν ∣mℓ∣≤ℓ|m_{\ell}| \le \ell, μετά αν το msm_s είναι ±12\pm\tfrac{1}{2}. Μία παράβαση αρκεί για να είναι αδύνατη. Και για να ονομάσεις το τροχιακό, γράφεις το nn και το γράμμα του ℓ\ell: n=3n = 3, ℓ=2\ell = 2 είναι 3d3d.

Οι αρχές δόμησης

Στο βιβλίο, αρχές δόμησης (aufbau) λέγονται μαζί τρεις κανόνες. Ο καθένας απαντά σε άλλη ερώτηση.

Αρχή ελάχιστης ενέργειας: σε ποια υποστιβάδα; Τα ηλεκτρόνια καταλαμβάνουν πρώτα τα τροχιακά με τη μικρότερη ενέργεια. Η ενέργεια μιας υποστιβάδας κρίνεται από το άθροισμα n+ℓn + \ell: μικρότερο άθροισμα, μικρότερη ενέργεια. Σε ισοπαλία, χαμηλότερα είναι η υποστιβάδα με το μικρότερο nn.

Γι' αυτό η 4s4s (4+0=44 + 0 = 4) γεμίζει πριν την 3d3d (3+2=53 + 2 = 5), και η 3d3d πριν την 4p4p (και τα δύο 55, αλλά η 3d3d έχει μικρότερο nn). Η σειρά ως Z=36Z = 36:

1s  2s  2p  3s  3p  4s  3d  4p1s \; 2s \; 2p \; 3s \; 3p \; 4s \; 3d \; 4p

Απαγορευτική αρχή του Pauli: πόσα σε κάθε τροχιακό; Δύο ηλεκτρόνια του ίδιου ατόμου δεν μπορούν να έχουν και τους τέσσερις κβαντικούς αριθμούς ίδιους. Πρακτικά: το πολύ δύο ηλεκτρόνια ανά τροχιακό, με αντίθετο spin.

Κανόνας του Hund: πώς μέσα στην υποστιβάδα; Τα ηλεκτρόνια απλώνονται πρώτα μονήρη, ένα σε κάθε τροχιακό με παράλληλο spin, και μόνο μετά ζευγαρώνουν.

Η δόμηση, ηλεκτρόνιο το ηλεκτρόνιο

Ανέβασε τον ατομικό αριθμό. Πρόσεξε δύο πράγματα: η 4s γεμίζει πριν την 3d, και μέσα σε κάθε υποστιβάδα τα βέλη απλώνονται πριν ζευγαρώσουν. Δοκίμασε και το Z = 24.

1s
↑↓
2
2s
↑↓
2
2p
↑↓↑↑
4
Ηλεκτρονιακή δόμηση
1s² 2s² 2p⁴
Εξωτερική στιβάδα
2
Ηλεκτρόνια σθένους
6

Κάθε κουτί είναι ένα τροχιακό. Δύο βέλη σημαίνουν ζεύγος με αντίθετα spin.

Η δόμηση βήμα βήμα

  1. Πόσα ηλεκτρόνια: στο ουδέτερο άτομο όσο το ZZ. Στο κατιόν αφαιρείς το φορτίο, στο ανιόν το προσθέτεις.
  2. Γέμισε με τη σειρά n+ℓn + \ell, μέχρι τη χωρητικότητα κάθε υποστιβάδας. Η τελευταία παίρνει όσα περισσεύουν.
  3. Συντόμευσε με το ευγενές αέριο που προηγείται: [Ne][Ne] για τα 1010 πρώτα, [Ar][Ar] για τα 1818.
  4. Έλεγξε ότι το άθροισμα των εκθετών είναι ίσο με το πλήθος των ηλεκτρονίων.

Στη γραφή του αποτελέσματος οι υποστιβάδες μπαίνουν συνήθως κατά στιβάδα: [Ar] 3d6 4s2[Ar]\,3d^6\,4s^2. Η γραφή με τη σειρά γεμίσματος, [Ar] 4s2 3d6[Ar]\,4s^2\,3d^6, λέει το ίδιο πράγμα, και είναι κι αυτή σωστή.

Δύο εξαιρέσεις ως Z=36Z = 36. Το χρώμιο είναι [Ar] 3d5 4s1[Ar]\,3d^5\,4s^1 και ο χαλκός [Ar] 3d10 4s1[Ar]\,3d^{10}\,4s^1, αντί για 3d4 4s23d^4\,4s^2 και 3d9 4s23d^9\,4s^2. Η ημισυμπληρωμένη και η συμπληρωμένη dd είναι σταθερότερες, και η 4s4s είναι τόσο κοντά ενεργειακά ώστε ένα ηλεκτρόνιο μετακινείται. Το βιβλίο τις αναφέρει ως περιπτώσεις έξω από τον κανόνα· αρκεί να τις ξέρεις ονομαστικά.

Μονήρη ηλεκτρόνια και παραμαγνητισμός

Για να μετρήσεις μονήρη ηλεκτρόνια, κοιτάς μόνο τις μισογεμάτες υποστιβάδες: οι γεμάτες έχουν όλα τα ηλεκτρόνια σε ζεύγη. Στη μισογεμάτη, κατά Hund:

  • αν τα ηλεκτρόνια είναι λιγότερα από τα τροχιακά ή ίσα, είναι όλα μονήρη
  • αν είναι περισσότερα, μονήρη είναι τα τροχιακά επί δύο μείον τα ηλεκτρόνια: η 3d73d^7 έχει 10−7=310 - 7 = 3

Ουσίες με άτομα ή ιόντα που έχουν ένα ή περισσότερα μονήρη ηλεκτρόνια έλκονται από μαγνητικό πεδίο και λέγονται παραμαγνητικές. Όσο περισσότερα τα μονήρη, τόσο ισχυρότερη η έλξη. Ένα ιόν με όλα τα ηλεκτρόνια σε ζεύγη, όπως το Zn2+Zn^{2+}, [Ar] 3d10[Ar]\,3d^{10}, δεν έλκεται.

Ο περιοδικός πίνακας διαβάζεται από τη δόμηση

Στοιχεία μετάπτωσης είναι τα στοιχεία του τομέα d. Στην 4η περίοδο, από το ScSc (Z=21Z = 21) ως το ZnZn (Z=30Z = 30), γεμίζει η 3d3d ενώ η 4s4s είναι ήδη γεμάτη. Έχουν κοινά γνωρίσματα: είναι μέταλλα, έχουν πολλούς αριθμούς οξείδωσης (ο σίδηρος +2+2 και +3+3), σχηματίζουν σύμπλοκα ιόντα και έγχρωμες ενώσεις, και πολλά δρουν ως καταλύτες. Τα περισσότερα έχουν μονήρη dd ηλεκτρόνια, γι' αυτό είναι συχνά παραμαγνητικά. Το ScSc και ο ZnZn έχουν έναν μόνο αριθμό οξείδωσης και δεν δίνουν έγχρωμα άλατα, γι' αυτό η κατάταξή τους στα στοιχεία μετάπτωσης θεωρείται καταχρηστική.

Περιοδικές ιδιότητες

Μέσα σε μια περίοδο, προς τα δεξιά, το πυρηνικό φορτίο μεγαλώνει ενώ η στιβάδα μένει η ίδια: τα ηλεκτρόνια τραβιούνται πιο δυνατά.

Προς τα δεξιά σε περίοδοΠρος τα κάτω σε ομάδα
Ατομική ακτίναμικραίνειμεγαλώνει
Ενέργεια ιοντισμούμεγαλώνειμικραίνει
Ηλεκτραρνητικότηταμεγαλώνειμικραίνει

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Γράψε την ηλεκτρονιακή δόμηση του θείου, Z=16Z = 16, και βρες τη θέση του στον πίνακα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Στοιχείο έχει δόμηση 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s21s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2. Βρες ZZ, ομάδα και περίοδο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Θέμα Β: Ποια από τις τετράδες (n,ℓ,mℓ,ms)(n, \ell, m_{\ell}, m_s) είναι δυνατή για ηλεκτρόνιο; (α) (3,2,−3,+12)(3, 2, -3, +\tfrac{1}{2}) (β) (2,2,0,−12)(2, 2, 0, -\tfrac{1}{2}) (γ) (4,0,0,+12)(4, 0, 0, +\tfrac{1}{2}) (δ) (3,1,−1,0)(3, 1, -1, 0). Αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Γιατί η δόμηση του χρωμίου (Z=24Z = 24) δεν είναι [Ar] 3d4 4s2[Ar]\,3d^4\,4s^2;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Το ιόν Fe3+Fe^{3+} (Z=26Z = 26) είναι παραμαγνητικό. (β) Το ιόν Zn2+Zn^{2+} (Z=30Z = 30) έλκεται από μαγνητικό πεδίο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ: Το άτομο στοιχείου XX με Z≤36Z \le 36 έχει στη θεμελιώδη κατάσταση 1414 ηλεκτρόνια με n=3n = 3. Βρες το ZZ και τη θέση του XX στον πίνακα, πόσα ηλεκτρόνια του έχουν ℓ=1\ell = 1, πόσα τροχιακά του είναι πλήρως συμπληρωμένα, και τα μονήρη του ιόντος X2+X^{2+}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι είναι ένα τροχιακό;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πόσα τροχιακά έχει η υποστιβάδα 3p3p;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις ένα ηλεκτρόνιο με τους τέσσερις κβαντικούς αριθμούς και να κρίνεις αν μια τετράδα είναι δυνατή.
  • Να γράφεις τη δόμηση ατόμων και ιόντων ως Z = 36 με τις αρχές δόμησης, μαζί με τις εξαιρέσεις Cr και Cu.
  • Να μετράς μονήρη ηλεκτρόνια με τον κανόνα του Hund και να κρίνεις αν ένα ιόν είναι παραμαγνητικό.
  • Να βρίσκεις ομάδα, περίοδο και τομέα από τη δόμηση, και το αντίστροφο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;