Δομή ατόμου και περιοδικός πίνακας
Τροχιακά, κβαντικοί αριθμοί και ηλεκτρονιακή δόμηση.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §6.1, 6.2, 6.3
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Δ ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Β ·2022 Α ·2022 Β ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 Α ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις ένα ηλεκτρόνιο με τους τέσσερις κβαντικούς αριθμούς και να κρίνεις αν μια τετράδα είναι δυνατή.
- Να γράφεις τη δόμηση ατόμων και ιόντων ως Z = 36 με τις αρχές δόμησης, μαζί με τις εξαιρέσεις Cr και Cu.
- Να μετράς μονήρη ηλεκτρόνια με τον κανόνα του Hund και να κρίνεις αν ένα ιόν είναι παραμαγνητικό.
- Να βρίσκεις ομάδα, περίοδο και τομέα από τη δόμηση, και το αντίστροφο.
Από τις στιβάδες στα τροχιακά
Στο Γυμνάσιο το ηλεκτρόνιο κινούνταν σε στιβάδες, σαν πλανήτης σε τροχιά. Το μοντέλο του Bohr εξηγούσε το φάσμα του υδρογόνου και τίποτε άλλο: για άτομα με πολλά ηλεκτρόνια και για τους χημικούς δεσμούς αποτύγχανε.
Η κβαντομηχανική δίνει κάτι λιγότερο βολικό και πιο σωστό: δεν υπάρχει τροχιά, υπάρχει τροχιακό. Είναι μια περιοχή του χώρου όπου η πιθανότητα να βρεθεί το ηλεκτρόνιο είναι μεγάλη. Δεν ρωτάμε πού είναι· ρωτάμε πού είναι πιθανό να είναι. Αν σχεδιάσεις αυτή την πιθανότητα σαν πυκνότητα κουκκίδων, παίρνεις το ηλεκτρονιακό νέφος.
Τα τροχιακά είναι σφαιρικά, και μεγαλώνουν όσο μεγαλώνει το . Τα τροχιακά έχουν σχήμα διπλού λοβού, με τρεις προσανατολισμούς πάνω στους άξονες: , , .
Οι τέσσερις κβαντικοί αριθμοί
Κάθε ηλεκτρόνιο σε ένα άτομο περιγράφεται πλήρως από τέσσερις αριθμούς:
| Σύμβολο | Όνομα | Τιμές | Τι καθορίζει |
|---|---|---|---|
| κύριος | μέγεθος και ενέργεια: η στιβάδα K, L, M, N | ||
| δευτερεύων ή αζιμουθιακός | ως | σχήμα: η υποστιβάδα s, p, d, f | |
| μαγνητικός | ως | προσανατολισμός: ποιο τροχιακό | |
| του spin | ή | το spin του ηλεκτρονίου |
Οι τρεις πρώτοι ορίζουν το τροχιακό, ο τέταρτος το ηλεκτρόνιο μέσα σε αυτό. Από τους κανόνες των τιμών βγαίνουν όλες οι μετρήσεις που ζητιούνται:
- Η υποστιβάδα με δευτερεύοντα έχει τροχιακά: η ένα, η τρία, η πέντε, η επτά.
- Κάθε τροχιακό χωράει δύο ηλεκτρόνια, οπότε οι χωρητικότητες είναι .
- Η στιβάδα έχει υποστιβάδες, τροχιακά και χωράει ως ηλεκτρόνια.
Πώς ελέγχεις μια τετράδα: πρώτα αν , μετά αν , μετά αν το είναι . Μία παράβαση αρκεί για να είναι αδύνατη. Και για να ονομάσεις το τροχιακό, γράφεις το και το γράμμα του : , είναι .
Οι αρχές δόμησης
Στο βιβλίο, αρχές δόμησης (aufbau) λέγονται μαζί τρεις κανόνες. Ο καθένας απαντά σε άλλη ερώτηση.
Αρχή ελάχιστης ενέργειας: σε ποια υποστιβάδα; Τα ηλεκτρόνια καταλαμβάνουν πρώτα τα τροχιακά με τη μικρότερη ενέργεια. Η ενέργεια μιας υποστιβάδας κρίνεται από το άθροισμα : μικρότερο άθροισμα, μικρότερη ενέργεια. Σε ισοπαλία, χαμηλότερα είναι η υποστιβάδα με το μικρότερο .
Γι' αυτό η () γεμίζει πριν την (), και η πριν την (και τα δύο , αλλά η έχει μικρότερο ). Η σειρά ως :
Απαγορευτική αρχή του Pauli: πόσα σε κάθε τροχιακό; Δύο ηλεκτρόνια του ίδιου ατόμου δεν μπορούν να έχουν και τους τέσσερις κβαντικούς αριθμούς ίδιους. Πρακτικά: το πολύ δύο ηλεκτρόνια ανά τροχιακό, με αντίθετο spin.
Κανόνας του Hund: πώς μέσα στην υποστιβάδα; Τα ηλεκτρόνια απλώνονται πρώτα μονήρη, ένα σε κάθε τροχιακό με παράλληλο spin, και μόνο μετά ζευγαρώνουν.
Η δόμηση βήμα βήμα
- Πόσα ηλεκτρόνια: στο ουδέτερο άτομο όσο το . Στο κατιόν αφαιρείς το φορτίο, στο ανιόν το προσθέτεις.
- Γέμισε με τη σειρά , μέχρι τη χωρητικότητα κάθε υποστιβάδας. Η τελευταία παίρνει όσα περισσεύουν.
- Συντόμευσε με το ευγενές αέριο που προηγείται: για τα πρώτα, για τα .
- Έλεγξε ότι το άθροισμα των εκθετών είναι ίσο με το πλήθος των ηλεκτρονίων.
Στη γραφή του αποτελέσματος οι υποστιβάδες μπαίνουν συνήθως κατά στιβάδα: . Η γραφή με τη σειρά γεμίσματος, , λέει το ίδιο πράγμα, και είναι κι αυτή σωστή.
Δύο εξαιρέσεις ως . Το χρώμιο είναι και ο χαλκός , αντί για και . Η ημισυμπληρωμένη και η συμπληρωμένη είναι σταθερότερες, και η είναι τόσο κοντά ενεργειακά ώστε ένα ηλεκτρόνιο μετακινείται. Το βιβλίο τις αναφέρει ως περιπτώσεις έξω από τον κανόνα· αρκεί να τις ξέρεις ονομαστικά.
Μονήρη ηλεκτρόνια και παραμαγνητισμός
Για να μετρήσεις μονήρη ηλεκτρόνια, κοιτάς μόνο τις μισογεμάτες υποστιβάδες: οι γεμάτες έχουν όλα τα ηλεκτρόνια σε ζεύγη. Στη μισογεμάτη, κατά Hund:
- αν τα ηλεκτρόνια είναι λιγότερα από τα τροχιακά ή ίσα, είναι όλα μονήρη
- αν είναι περισσότερα, μονήρη είναι τα τροχιακά επί δύο μείον τα ηλεκτρόνια: η έχει
Ουσίες με άτομα ή ιόντα που έχουν ένα ή περισσότερα μονήρη ηλεκτρόνια έλκονται από μαγνητικό πεδίο και λέγονται παραμαγνητικές. Όσο περισσότερα τα μονήρη, τόσο ισχυρότερη η έλξη. Ένα ιόν με όλα τα ηλεκτρόνια σε ζεύγη, όπως το , , δεν έλκεται.
Ο περιοδικός πίνακας διαβάζεται από τη δόμηση
Στοιχεία μετάπτωσης είναι τα στοιχεία του τομέα d. Στην 4η περίοδο, από το () ως το (), γεμίζει η ενώ η είναι ήδη γεμάτη. Έχουν κοινά γνωρίσματα: είναι μέταλλα, έχουν πολλούς αριθμούς οξείδωσης (ο σίδηρος και ), σχηματίζουν σύμπλοκα ιόντα και έγχρωμες ενώσεις, και πολλά δρουν ως καταλύτες. Τα περισσότερα έχουν μονήρη ηλεκτρόνια, γι' αυτό είναι συχνά παραμαγνητικά. Το και ο έχουν έναν μόνο αριθμό οξείδωσης και δεν δίνουν έγχρωμα άλατα, γι' αυτό η κατάταξή τους στα στοιχεία μετάπτωσης θεωρείται καταχρηστική.
Περιοδικές ιδιότητες
Μέσα σε μια περίοδο, προς τα δεξιά, το πυρηνικό φορτίο μεγαλώνει ενώ η στιβάδα μένει η ίδια: τα ηλεκτρόνια τραβιούνται πιο δυνατά.
| Προς τα δεξιά σε περίοδο | Προς τα κάτω σε ομάδα | |
|---|---|---|
| Ατομική ακτίνα | μικραίνει | μεγαλώνει |
| Ενέργεια ιοντισμού | μεγαλώνει | μικραίνει |
| Ηλεκτραρνητικότητα | μεγαλώνει | μικραίνει |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γράψε την ηλεκτρονιακή δόμηση του θείου, , και βρες τη θέση του στον πίνακα
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σειρά γεμίσματος, με τις χωρητικότητες:
(2), (2), (6), (2), (6)
Μοιράζω τα 16 ηλεκτρόνια: , μένουν για την .
Θέση στον πίνακα: μεγαλύτερο το , άρα τρίτη περίοδος. Εξωτερικά ηλεκτρόνια , άρα ομάδα VIA, δηλαδή 16η. Τελευταίο ηλεκτρόνιο στην , άρα τομέας p.
Μονήρη: η έχει τρία τροχιακά και τέσσερα ηλεκτρόνια. Κατά Hund μπαίνουν τρία μονήρη και το τέταρτο ζευγαρώνει: δύο μονήρη, .
Παράδειγμα 2
Στοιχείο έχει δόμηση . Βρες , ομάδα και περίοδο.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο ατομικός αριθμός είναι το σύνολο των ηλεκτρονίων:
Περίοδος: το μεγαλύτερο είναι .
Ομάδα: στην εξωτερική στιβάδα υπάρχουν ηλεκτρόνια, στην . Τομέας s με δύο ηλεκτρόνια σημαίνει 2η ομάδα (IIA).
Είναι το ασβέστιο, αλκαλική γαία.
Ο έλεγχος που αξίζει: η δόμηση τελειώνει σε . Τα στοιχεία αυτά χάνουν εύκολα δύο ηλεκτρόνια και δίνουν κατιόντα , και πράγματι το ασβέστιο εμφανίζεται πάντα ως .
Παράδειγμα 3
Θέμα Β: Ποια από τις τετράδες είναι δυνατή για ηλεκτρόνιο; (α) (β) (γ) (δ) . Αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Αδύνατη. Με , ο παίρνει τιμές από ως . Το είναι εκτός.
(β) Αδύνατη. Με , ο φτάνει ως . Δεν υπάρχει υποστιβάδα .
(δ) Αδύνατη. Ο κβαντικός αριθμός του spin παίρνει μόνο τις τιμές και , ποτέ μηδέν.
(γ) Δυνατή. , , . Είναι ηλεκτρόνιο σε τροχιακό .
Πώς γράφεται η αιτιολόγηση: για κάθε αδύνατη, ο κανόνας που παραβιάζεται και η τιμή που τον παραβιάζει. Το «δεν γίνεται» χωρίς κανόνα δεν παίρνει μονάδες.
Παράδειγμα 4
Γιατί η δόμηση του χρωμίου () δεν είναι ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αρχή ελάχιστης ενέργειας προβλέπει : πρώτα γεμίζει η και μετά αρχίζει η .
Το πείραμα δίνει .
Ο λόγος είναι η σταθερότητα της ημισυμπληρωμένης υποστιβάδας. Με πέντε ηλεκτρόνια στα πέντε τροχιακά της , όλα μονήρη και παράλληλα, το άτομο βρίσκεται σε χαμηλότερη ενέργεια από ό,τι με τέσσερα. Η διαφορά ενέργειας ανάμεσα σε και είναι μικρή, οπότε αξίζει η μετακίνηση.
Η ίδια λογική στον χαλκό (): αντί για , με τη συμπληρωμένη να παίζει τον ρόλο της ημισυμπληρωμένης.
Συνέπεια: το χρώμιο έχει έξι μονήρη ηλεκτρόνια, πέντε στην και ένα στην , τα περισσότερα από κάθε στοιχείο ως .
Παράδειγμα 5
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Το ιόν () είναι παραμαγνητικό. (β) Το ιόν () έλκεται από μαγνητικό πεδίο.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Σωστή. Ο σίδηρος είναι . Το χάνει πρώτα τα δύο και μετά ένα : .
Πέντε ηλεκτρόνια σε πέντε τροχιακά , κατά Hund, είναι πέντε μονήρη. Με μονήρη ηλεκτρόνια, το ιόν έλκεται από μαγνητικό πεδίο: είναι παραμαγνητικό.
(β) Λανθασμένη. Ο ψευδάργυρος είναι , και το χάνει τα δύο : .
Η είναι γεμάτη, όλα τα ηλεκτρόνια σε ζεύγη: κανένα μονήρες, άρα δεν είναι παραμαγνητικό.
Ο συνδυασμός που ζητείται: για κάθε ιόν, πρώτα η δόμηση (με τα να φεύγουν πρώτα), μετά τα μονήρη, μετά το συμπέρασμα.
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: Το άτομο στοιχείου με έχει στη θεμελιώδη κατάσταση ηλεκτρόνια με . Βρες το και τη θέση του στον πίνακα, πόσα ηλεκτρόνια του έχουν , πόσα τροχιακά του είναι πλήρως συμπληρωμένα, και τα μονήρη του ιόντος .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η στιβάδα έχει τις , και . Οι και χωράνε μαζί , οπότε τα άλλα είναι στην : .
Η αρχίζει να γεμίζει μόνο αφού γεμίσει η , γιατί έχει μεγαλύτερο . Άρα το άτομο είναι , με : ο σίδηρος.
Ένας έλεγχος για τις εξαιρέσεις: το χρώμιο, , έχει ηλεκτρόνια με , όχι . Η λύση είναι μοναδική.
Θέση: μεγαλύτερο το , άρα 4η περίοδος. Τελευταίο ηλεκτρόνιο στην , άρα τομέας d. Ομάδα: , άρα 8η.
Ηλεκτρόνια με : όσα είναι σε υποστιβάδες : και , δηλαδή .
Πλήρως συμπληρωμένα τροχιακά: , , τα τρία , , τα τρία και κάνουν . Στην , κατά Hund, πέντε ηλεκτρόνια μπαίνουν μονήρη και το έκτο ζευγαρώνει: ένα ακόμη γεμάτο. Σύνολο .
Το χάνει τα δύο : , με μονήρη. Είναι παραμαγνητικό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα τροχιακά έχει η υποστιβάδα ;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις ένα ηλεκτρόνιο με τους τέσσερις κβαντικούς αριθμούς και να κρίνεις αν μια τετράδα είναι δυνατή.
- Να γράφεις τη δόμηση ατόμων και ιόντων ως Z = 36 με τις αρχές δόμησης, μαζί με τις εξαιρέσεις Cr και Cu.
- Να μετράς μονήρη ηλεκτρόνια με τον κανόνα του Hund και να κρίνεις αν ένα ιόν είναι παραμαγνητικό.
- Να βρίσκεις ομάδα, περίοδο και τομέα από τη δόμηση, και το αντίστροφο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.