Δομή οργανικών ενώσεων και επαγωγικό φαινόμενο
Δεσμοί σ και π, υβριδισμός του άνθρακα, και γιατί το χλώριο κάνει ένα οξύ ισχυρότερο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.1
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Γ ·2024 Α ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Α
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τον δεσμό σ από τον δεσμό π και να τους μετράς σε απλό, διπλό και τριπλό δεσμό.
- Να βρίσκεις τον υβριδισμό sp³, sp² ή sp κάθε άνθρακα, με τη γεωμετρία και τις γωνίες του.
- Να εξηγείς γιατί οι πολλαπλοί δεσμοί είναι πιο κοντοί και ισχυροί, και γιατί ο π δεσμός είναι πιο δραστικός.
- Να χρησιμοποιείς το επαγωγικό φαινόμενο (−I, +I) για να συγκρίνεις την ισχύ οξέων και βάσεων.
Ο δεσμός ως επικάλυψη τροχιακών
Στον τύπο κατά Lewis κάθε παύλα είναι ένα κοινό ζεύγος ηλεκτρονίων: μία παύλα ο απλός δεσμός, δύο ο διπλός, τρεις ο τριπλός. Ο τύπος σού λέει πόσα ζεύγη μοιράζονται. Δεν σου λέει πού βρίσκονται.
Την απάντηση τη δίνουν τα τροχιακά της προηγούμενης ενότητας. Ομοιοπολικός δεσμός σχηματίζεται όταν δύο τροχιακά, ένα από κάθε άτομο, με ένα μονήρες ηλεκτρόνιο το καθένα, επικαλύπτονται: το ζεύγος που προκύπτει περνά τον περισσότερο χρόνο ανάμεσα στους δύο πυρήνες και τους κρατά ενωμένους. Η επικάλυψη γίνεται με δύο τρόπους.
Δεσμός σ: μετωπική επικάλυψη. Τα δύο τροχιακά συναντιούνται πάνω στον άξονα που ενώνει τους πυρήνες, και το ηλεκτρονιακό νέφος είναι συγκεντρωμένο πάνω στον άξονα. Έτσι ενώνονται δύο στο , ένα με ένα στο , δύο στο .
Δεσμός π: πλευρική επικάλυψη. Δύο παράλληλα τροχιακά, κάθετα στον άξονα, επικαλύπτονται πλάγια. Το νέφος σχηματίζεται σε δύο λοβούς, πάνω και κάτω από τον άξονα, και πάνω στον ίδιο τον άξονα η πυκνότητά του είναι μηδέν.
| Δεσμός | Τύπος Lewis | Από τι αποτελείται |
|---|---|---|
| απλός | ||
| διπλός | ||
| τριπλός |
Ο άνθρακας: τέσσερις δεσμοί από δύο μονήρη ηλεκτρόνια
Ο άνθρακας στη θεμελιώδη κατάσταση είναι . Κατά Hund, τα δύο ηλεκτρόνια της κάθονται μονήρη σε δύο τροχιακά, οπότε θα περίμενες δύο δεσμούς. Στο μεθάνιο όμως ο άνθρακας κάνει τέσσερις, και μάλιστα πανομοιότυπους: ίδιο μήκος, ίδια ενέργεια, ίδιες γωνίες.
Η εξήγηση έχει δύο βήματα.
- Διέγερση. Ένα ηλεκτρόνιο της ανεβαίνει στο κενό τροχιακό: , τέσσερα μονήρη ηλεκτρόνια. Η ενέργεια που ξοδεύεται επιστρέφει με το παραπάνω από τους δύο επιπλέον δεσμούς.
- Υβριδισμός. Τα τροχιακά της στιβάδας σθένους αναμειγνύονται και δίνουν ισάριθμα νέα, ισοδύναμα μεταξύ τους τροχιακά, τα υβριδικά. Από ένα και τρία προκύπτουν τέσσερα ίδια τροχιακά .
Ο άνθρακας δεν αναμειγνύει πάντα και τα τέσσερα. Ανάλογα με το πόσα μπαίνουν στην ανάμειξη, προκύπτουν τρεις υβριδισμοί.
sp³: το τετράεδρο
Ένα και τρία δίνουν τέσσερα τροχιακά. Απωθούνται και απομακρύνονται όσο γίνεται, δηλαδή προς τις κορυφές ενός κανονικού τετραέδρου, με γωνία ανάμεσά τους.
Στο κάθε του άνθρακα επικαλύπτεται μετωπικά με το ενός υδρογόνου: τέσσερις δεσμοί σ . Στο αιθάνιο, , οι δύο άνθρακες ενώνονται με δεσμό σ . Κάθε άνθρακας με τέσσερις απλούς δεσμούς είναι : όλοι οι άνθρακες των αλκανίων, και ο άνθρακας της ομάδας σε οποιαδήποτε ένωση.

sp²: το επίπεδο και ο διπλός δεσμός
Ένα και δύο δίνουν τρία τροχιακά, σε ένα επίπεδο, με γωνία . Το τρίτο μένει αυβρίδιστο, κάθετο στο επίπεδο, με ένα ηλεκτρόνιο.
Στο αιθένιο, , κάθε άνθρακας χρησιμοποιεί:
- δύο για δύο δεσμούς σ με υδρογόνα
- ένα για τον δεσμό σ με τον άλλο άνθρακα
- το αυβρίδιστο , που επικαλύπτεται πλευρικά με το του άλλου άνθρακα και δίνει τον δεσμό π
Για να επικαλυφθούν τα δύο , πρέπει να είναι παράλληλα. Αυτό κλειδώνει όλο το μόριο σε ένα επίπεδο, και τα έξι άτομά του βρίσκονται στο ίδιο. Σύνολο: και .
sp: η ευθεία και ο τριπλός δεσμός
Ένα και ένα δίνουν δύο τροχιακά, αντιδιαμετρικά, με γωνία . Μένουν δύο αυβρίδιστα , κάθετα μεταξύ τους και στον άξονα.
Στο αιθίνιο, , κάθε άνθρακας κάνει έναν δεσμό σ με το υδρογόνο και έναν σ με τον άλλο άνθρακα. Τα δύο ζευγάρια αυβρίδιστων δίνουν δύο δεσμούς π. Το μόριο είναι ευθύγραμμο, με και .
| Υβριδισμός | Τροχιακά | Αυβρίδιστα | Γεωμετρία | Γωνία | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|---|---|
| κανένα | τετραεδρική | , | |||
| ένα | τριγωνική επίπεδη | ||||
| δύο | ευθύγραμμη |
Μήκος, ισχύς και δραστικότητα
Όσο περισσότερα ζεύγη μοιράζονται δύο άνθρακες, τόσο πιο κοντά έλκονται οι πυρήνες και τόσο περισσότερη ενέργεια χρειάζεται για να χωριστούν:
| Δεσμός | Αποτελείται από | Μήκος | Ενέργεια δεσμού |
|---|---|---|---|
| pm | περίπου kJ/mol | ||
| pm | περίπου kJ/mol | ||
| pm | περίπου kJ/mol |
Ο διπλός δεσμός είναι ισχυρότερος από τον απλό και ο τριπλός από τον διπλό. Δεν είναι όμως διπλάσιος: kJ/mol, άρα ο π δεσμός είναι ασθενέστερος από τον σ.
Το επαγωγικό φαινόμενο
Ο δεσμός σ ανάμεσα σε δύο ίδια άτομα είναι συμμετρικός. Αν όμως στη θέση ενός υδρογόνου μπει ένα ηλεκτραρνητικό άτομο, όπως το χλώριο, ο δεσμός πολώνεται: το χλώριο τραβά προς το μέρος του το κοινό ζεύγος, και ο άνθρακας αποκτά μερικό θετικό φορτίο, .
Αυτός ο άνθρακας, με τη σειρά του, τραβά λίγο τα ηλεκτρόνια του διπλανού δεσμού σ, εκείνος του επόμενου, και η πόλωση μεταφέρεται κατά μήκος της αλυσίδας. Αυτό είναι το επαγωγικό φαινόμενο: η μετατόπιση ηλεκτρονίων μέσα από δεσμούς σ, εξαιτίας ενός ατόμου ή μιας ομάδας με διαφορετική ηλεκτραρνητικότητα από τον άνθρακα.
| Είδος | Τι κάνει | Ομάδες |
|---|---|---|
| έλκει ηλεκτρόνια από την αλυσίδα | , , , , , , | |
| απωθεί ηλεκτρόνια προς την αλυσίδα | αλκύλια: , κ.ά. |
Επαγωγικό φαινόμενο και ισχύς οξέων και βάσεων
Ένα καρβοξυλικό οξύ ιοντίζεται δίνοντας το πρωτόνιο του υδροξυλίου:
Μια ομάδα κοντά στο καρβοξύλιο τραβά ηλεκτρόνια. Κάνει πιο πολωμένο τον δεσμό , ώστε το πρωτόνιο να φεύγει ευκολότερα, και κυρίως απλώνει το αρνητικό φορτίο του ανιόντος , που έτσι σταθεροποιείται. Η ισορροπία μετατοπίζεται προς τα δεξιά: μεγαλύτερη , ισχυρότερο οξύ.
Μια ομάδα κάνει το αντίθετο: σπρώχνει ηλεκτρόνια προς το καρβοξύλιο, συγκεντρώνει περισσότερο το αρνητικό φορτίο του ανιόντος και το κάνει λιγότερο σταθερό. Μικρότερη , ασθενέστερο οξύ.
| Οξύ | Τι έχει δίπλα στο | στους |
|---|---|---|
| , | ||
| , χωρίς επαγωγικό φαινόμενο | ||
| ένα , | ||
| δύο | ||
| τρία | περίπου |
Το μυρμηκικό οξύ είναι δέκα φορές ισχυρότερο από το οξικό, μόνο επειδή του λείπει το μεθύλιο. Το πρώτο χλώριο ανεβάζει την σχεδόν εκατό φορές, και κάθε επόμενο την ανεβάζει κι άλλο: το τριχλωροοξικό οξύ είναι περίπου φορές ισχυρότερο από το οξικό.
Στις βάσεις το φαινόμενο δουλεύει ανάποδα. Μια βάση είναι ισχυρή όταν το μονήρες ζεύγος του αζώτου είναι διαθέσιμο να δεχτεί πρωτόνιο. Στη μεθυλαμίνη, , το μεθύλιο σπρώχνει ηλεκτρόνια προς το άζωτο και κάνει το ζεύγος πιο πρόθυμο: η μεθυλαμίνη είναι ισχυρότερη βάση από την αμμωνία, με έναντι . Μια ομάδα κοντά στο άζωτο θα έκανε το αντίθετο και θα εξασθενούσε τη βάση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο βρες τον υβριδισμό κάθε άνθρακα και μέτρησε τους δεσμούς σ και π
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αριθμώ τους άνθρακες από αριστερά: .
Γειτονικά άτομα κάθε άνθρακα:
- : δύο και ο , τρία άρα
- : ο , ένα και ο , τρία άρα
- : ο και ο , δύο άρα
- : ο και ένα , δύο άρα
Δεσμοί σ: ένας για κάθε ζεύγος γειτονικών ατόμων.
δεσμοί και δεσμοί , σύνολο .
Δεσμοί π: οι επιπλέον παύλες. Ένας στον διπλό και δύο στον τριπλό, σύνολο .
Ο έλεγχος: οι παύλες του τύπου είναι στους , στον , στον και στον , σύνολο . Και πράγματι .
Παράδειγμα 2
Το αιθένιο αποχρωματίζει το κόκκινο διάλυμα βρωμίου, ενώ το αιθάνιο όχι. Γιατί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στο αιθάνιο όλοι οι δεσμοί είναι σ: μετωπική επικάλυψη, ηλεκτρόνια πάνω στους άξονες, ισχυροί δεσμοί. Σε θερμοκρασία δωματίου και στο σκοτάδι, το βρώμιο δεν έχει από πού να «πιάσει» το μόριο.
Στο αιθένιο ο διπλός δεσμός περιέχει έναν π. Η πλευρική επικάλυψη τον κάνει ασθενέστερο από τον σ, περίπου έναντι kJ/mol, και το νέφος του, πάνω και κάτω από το επίπεδο του μορίου, είναι εκτεθειμένο.
Το προστίθεται: σπάει μόνο ο π δεσμός, ο σ μένει, και κάθε άνθρακας δένει ένα βρώμιο:
Ο υβριδισμός αλλάζει. Οι δύο άνθρακες είχαν τρία γειτονικά άτομα και τώρα έχουν τέσσερα: από γίνονται , και η επίπεδη διάταξη με γίνεται τετραεδρική.
Το βρώμιο καταναλώνεται και το χρώμα του χάνεται. Είναι η κλασική δοκιμή για πολλαπλό δεσμό, και η πρώτη αντίδραση προσθήκης της επόμενης ενότητας.
Παράδειγμα 3
Κατάταξε κατά αυξανόμενη ισχύ τα οξέα , , και , χωρίς πίνακα τιμών
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σημείο αναφοράς το : δίπλα στο καρβοξύλιο υπάρχει μόνο ένα υδρογόνο, χωρίς επαγωγικό φαινόμενο.
: το μεθύλιο είναι . Σπρώχνει ηλεκτρόνια προς το καρβοξύλιο και αποσταθεροποιεί το ανιόν, άρα είναι ασθενέστερο από το .
και : το χλώριο είναι και σταθεροποιεί το ανιόν, άρα και τα δύο είναι ισχυρότερα από το . Τρία χλώρια στον ίδιο άνθρακα έλκουν περισσότερο από ένα.
Επιβεβαίωση από τον πίνακα της ενότητας: περίπου , , και . Η σειρά βγήκε σωστά μόνο από τη δομή.
Παράδειγμα 4
Σύγκρινε το pH διαλυμάτων και , M το καθένα, με και αντίστοιχα, στους
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γιατί διαφέρουν οι σταθερές: το χλώριο του είναι και σταθεροποιεί το ανιόν . Η του είναι εκατό φορές μεγαλύτερη.
Έλεγχος προσέγγισης και για τα δύο:
και . Επιτρέπεται, οριακά στο δεύτερο.
: M, άρα .
: M, άρα .
Ένα άτομο χλωρίου, μία μονάδα pH. Η εκατονταπλασιάστηκε, η δεκαπλασιάστηκε, γιατί η μπαίνει κάτω από ρίζα.
Ο βαθμός ιοντισμού ακολουθεί: για το οξικό, για το χλωροοξικό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος είναι ο υβριδισμός του άνθρακα στο μεθάνιο, ;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τον δεσμό σ από τον δεσμό π και να τους μετράς σε απλό, διπλό και τριπλό δεσμό.
- Να βρίσκεις τον υβριδισμό sp³, sp² ή sp κάθε άνθρακα, με τη γεωμετρία και τις γωνίες του.
- Να εξηγείς γιατί οι πολλαπλοί δεσμοί είναι πιο κοντοί και ισχυροί, και γιατί ο π δεσμός είναι πιο δραστικός.
- Να χρησιμοποιείς το επαγωγικό φαινόμενο (−I, +I) για να συγκρίνεις την ισχύ οξέων και βάσεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.