Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δομή οργανικών ενώσεων και επαγωγικό φαινόμενο

Δεσμοί σ και π, υβριδισμός του άνθρακα, και γιατί το χλώριο κάνει ένα οξύ ισχυρότερο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.1

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Γ ·2024 Α ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 Α

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τον δεσμό σ από τον δεσμό π και να τους μετράς σε απλό, διπλό και τριπλό δεσμό.
  2. Να βρίσκεις τον υβριδισμό sp³, sp² ή sp κάθε άνθρακα, με τη γεωμετρία και τις γωνίες του.
  3. Να εξηγείς γιατί οι πολλαπλοί δεσμοί είναι πιο κοντοί και ισχυροί, και γιατί ο π δεσμός είναι πιο δραστικός.
  4. Να χρησιμοποιείς το επαγωγικό φαινόμενο (−I, +I) για να συγκρίνεις την ισχύ οξέων και βάσεων.

Ο δεσμός ως επικάλυψη τροχιακών

Στον τύπο κατά Lewis κάθε παύλα είναι ένα κοινό ζεύγος ηλεκτρονίων: μία παύλα ο απλός δεσμός, δύο ο διπλός, τρεις ο τριπλός. Ο τύπος σού λέει πόσα ζεύγη μοιράζονται. Δεν σου λέει πού βρίσκονται.

Την απάντηση τη δίνουν τα τροχιακά της προηγούμενης ενότητας. Ομοιοπολικός δεσμός σχηματίζεται όταν δύο τροχιακά, ένα από κάθε άτομο, με ένα μονήρες ηλεκτρόνιο το καθένα, επικαλύπτονται: το ζεύγος που προκύπτει περνά τον περισσότερο χρόνο ανάμεσα στους δύο πυρήνες και τους κρατά ενωμένους. Η επικάλυψη γίνεται με δύο τρόπους.

Δεσμός σ: μετωπική επικάλυψη. Τα δύο τροχιακά συναντιούνται πάνω στον άξονα που ενώνει τους πυρήνες, και το ηλεκτρονιακό νέφος είναι συγκεντρωμένο πάνω στον άξονα. Έτσι ενώνονται δύο ss στο H2H_2, ένα ss με ένα pp στο HClHCl, δύο pp στο Cl2Cl_2.

Δεσμός π: πλευρική επικάλυψη. Δύο παράλληλα pp τροχιακά, κάθετα στον άξονα, επικαλύπτονται πλάγια. Το νέφος σχηματίζεται σε δύο λοβούς, πάνω και κάτω από τον άξονα, και πάνω στον ίδιο τον άξονα η πυκνότητά του είναι μηδέν.

ΔεσμόςΤύπος LewisΑπό τι αποτελείται
απλόςC−CC-C1σ1\sigma
διπλόςC=CC=C1σ+1π1\sigma + 1\pi
τριπλόςC≡CC \equiv C1σ+2π1\sigma + 2\pi

Ο άνθρακας: τέσσερις δεσμοί από δύο μονήρη ηλεκτρόνια

Ο άνθρακας στη θεμελιώδη κατάσταση είναι 1s2 2s2 2p21s^2\,2s^2\,2p^2. Κατά Hund, τα δύο ηλεκτρόνια της 2p2p κάθονται μονήρη σε δύο τροχιακά, οπότε θα περίμενες δύο δεσμούς. Στο μεθάνιο όμως ο άνθρακας κάνει τέσσερις, και μάλιστα πανομοιότυπους: ίδιο μήκος, ίδια ενέργεια, ίδιες γωνίες.

Η εξήγηση έχει δύο βήματα.

  1. Διέγερση. Ένα ηλεκτρόνιο της 2s2s ανεβαίνει στο κενό 2p2p τροχιακό: 2s1 2p32s^1\,2p^3, τέσσερα μονήρη ηλεκτρόνια. Η ενέργεια που ξοδεύεται επιστρέφει με το παραπάνω από τους δύο επιπλέον δεσμούς.
  2. Υβριδισμός. Τα τροχιακά της στιβάδας σθένους αναμειγνύονται και δίνουν ισάριθμα νέα, ισοδύναμα μεταξύ τους τροχιακά, τα υβριδικά. Από ένα ss και τρία pp προκύπτουν τέσσερα ίδια τροχιακά sp3sp^3.

Ο άνθρακας δεν αναμειγνύει πάντα και τα τέσσερα. Ανάλογα με το πόσα pp μπαίνουν στην ανάμειξη, προκύπτουν τρεις υβριδισμοί.

sp³: το τετράεδρο

Ένα ss και τρία pp δίνουν τέσσερα sp3sp^3 τροχιακά. Απωθούνται και απομακρύνονται όσο γίνεται, δηλαδή προς τις κορυφές ενός κανονικού τετραέδρου, με γωνία 109,5°109{,}5° ανάμεσά τους.

Στο CH4CH_4 κάθε sp3sp^3 του άνθρακα επικαλύπτεται μετωπικά με το 1s1s ενός υδρογόνου: τέσσερις δεσμοί σ (sp3−s)(sp^3 - s). Στο αιθάνιο, CH3−CH3CH_3-CH_3, οι δύο άνθρακες ενώνονται με δεσμό σ (sp3−sp3)(sp^3 - sp^3). Κάθε άνθρακας με τέσσερις απλούς δεσμούς είναι sp3sp^3: όλοι οι άνθρακες των αλκανίων, και ο άνθρακας της ομάδας −CH3-CH_3 σε οποιαδήποτε ένωση.

Ένας διάφανος, ελαφρώς κιτρινωπός κρύσταλλος με μυτερές άκρες και τραχιές, κλιμακωτές έδρες, σε γαλάζιο φόντο· κάτω δεξιά μια κλίμακα 1 mm.
Ακατέργαστο διαμάντι. Κάθε άτομο άνθρακα είναι sp³ και δεμένο με σ δεσμούς σε τέσσερα γειτονικά, στις κορυφές ενός τετραέδρου, και το πλέγμα αυτό συνεχίζεται σε όλο τον κρύσταλλο. Γι' αυτό είναι το σκληρότερο φυσικό υλικό.Φωτογραφία: Tõnu Pani · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

sp²: το επίπεδο και ο διπλός δεσμός

Ένα ss και δύο pp δίνουν τρία sp2sp^2 τροχιακά, σε ένα επίπεδο, με γωνία 120°120°. Το τρίτο pp μένει αυβρίδιστο, κάθετο στο επίπεδο, με ένα ηλεκτρόνιο.

Στο αιθένιο, CH2=CH2CH_2=CH_2, κάθε άνθρακας χρησιμοποιεί:

  • δύο sp2sp^2 για δύο δεσμούς σ (sp2−s)(sp^2 - s) με υδρογόνα
  • ένα sp2sp^2 για τον δεσμό σ (sp2−sp2)(sp^2 - sp^2) με τον άλλο άνθρακα
  • το αυβρίδιστο pp, που επικαλύπτεται πλευρικά με το pp του άλλου άνθρακα και δίνει τον δεσμό π

Για να επικαλυφθούν τα δύο pp, πρέπει να είναι παράλληλα. Αυτό κλειδώνει όλο το μόριο σε ένα επίπεδο, και τα έξι άτομά του βρίσκονται στο ίδιο. Σύνολο: 5σ5\sigma και 1π1\pi.

sp: η ευθεία και ο τριπλός δεσμός

Ένα ss και ένα pp δίνουν δύο spsp τροχιακά, αντιδιαμετρικά, με γωνία 180°180°. Μένουν δύο αυβρίδιστα pp, κάθετα μεταξύ τους και στον άξονα.

Στο αιθίνιο, HC≡CHHC \equiv CH, κάθε άνθρακας κάνει έναν δεσμό σ (sp−s)(sp - s) με το υδρογόνο και έναν σ (sp−sp)(sp - sp) με τον άλλο άνθρακα. Τα δύο ζευγάρια αυβρίδιστων pp δίνουν δύο δεσμούς π. Το μόριο είναι ευθύγραμμο, με 3σ3\sigma και 2π2\pi.

ΥβριδισμόςΤροχιακάΑυβρίδιστα ppΓεωμετρίαΓωνίαΠαράδειγμα
sp3sp^3s+3ps + 3pκανένατετραεδρική109,5°109{,}5°CH4CH_4, C2H6C_2H_6
sp2sp^2s+2ps + 2pένατριγωνική επίπεδη120°120°C2H4C_2H_4
spsps+ps + pδύοευθύγραμμη180°180°C2H2C_2H_2

Μέτρα τα γειτονικά άτομα, βρες τον υβριδισμό

Ξεκινάς από το οξυγόνο του νερού. Μηδένισε τα μονήρη ζεύγη, που ο άνθρακας των οργανικών ενώσεων δεν έχει, και άλλαξε τα γειτονικά άτομα από τέσσερα σε τρία και σε δύο: το τετράεδρο γίνεται επίπεδο και μετά ευθεία. Το σχήμα είναι σχηματικό· η πραγματική γωνία είναι αυτή του πίνακα.

Υβριδικά τροχιακά
4
Γεωμετρία γύρω από το άτομο
Γωνιακή
Γωνία δεσμού
104,5°
Παράδειγμα
O του H₂O
Υβριδισμός
sp³

Μήκος, ισχύς και δραστικότητα

Όσο περισσότερα ζεύγη μοιράζονται δύο άνθρακες, τόσο πιο κοντά έλκονται οι πυρήνες και τόσο περισσότερη ενέργεια χρειάζεται για να χωριστούν:

ΔεσμόςΑποτελείται απόΜήκοςΕνέργεια δεσμού
C−CC-C1σ1\sigma154154 pmπερίπου 347347 kJ/mol
C=CC=C1σ+1π1\sigma + 1\pi134134 pmπερίπου 614614 kJ/mol
C≡CC \equiv C1σ+2π1\sigma + 2\pi120120 pmπερίπου 839839 kJ/mol

Ο διπλός δεσμός είναι ισχυρότερος από τον απλό και ο τριπλός από τον διπλό. Δεν είναι όμως διπλάσιος: 614−347=267614 - 347 = 267 kJ/mol, άρα ο π δεσμός είναι ασθενέστερος από τον σ.

Το επαγωγικό φαινόμενο

Ο δεσμός σ ανάμεσα σε δύο ίδια άτομα είναι συμμετρικός. Αν όμως στη θέση ενός υδρογόνου μπει ένα ηλεκτραρνητικό άτομο, όπως το χλώριο, ο δεσμός C−ClC-Cl πολώνεται: το χλώριο τραβά προς το μέρος του το κοινό ζεύγος, και ο άνθρακας αποκτά μερικό θετικό φορτίο, δ+\delta+.

Αυτός ο άνθρακας, με τη σειρά του, τραβά λίγο τα ηλεκτρόνια του διπλανού δεσμού σ, εκείνος του επόμενου, και η πόλωση μεταφέρεται κατά μήκος της αλυσίδας. Αυτό είναι το επαγωγικό φαινόμενο: η μετατόπιση ηλεκτρονίων μέσα από δεσμούς σ, εξαιτίας ενός ατόμου ή μιας ομάδας με διαφορετική ηλεκτραρνητικότητα από τον άνθρακα.

ΕίδοςΤι κάνειΟμάδες
−I-Iέλκει ηλεκτρόνια από την αλυσίδα−F-F, −Cl-Cl, −Br-Br, −I-I, −NO2-NO_2, −OH-OH, −CN-CN
+I+Iαπωθεί ηλεκτρόνια προς την αλυσίδααλκύλια: −CH3-CH_3, −CH2CH3-CH_2CH_3 κ.ά.

Επαγωγικό φαινόμενο και ισχύς οξέων και βάσεων

Ένα καρβοξυλικό οξύ ιοντίζεται δίνοντας το πρωτόνιο του υδροξυλίου:

RCOOH+H2O⇌RCOO−+H3O+RCOOH + H_2O \rightleftharpoons RCOO^- + H_3O^+

Μια ομάδα −I-I κοντά στο καρβοξύλιο τραβά ηλεκτρόνια. Κάνει πιο πολωμένο τον δεσμό O−HO-H, ώστε το πρωτόνιο να φεύγει ευκολότερα, και κυρίως απλώνει το αρνητικό φορτίο του ανιόντος RCOO−RCOO^-, που έτσι σταθεροποιείται. Η ισορροπία μετατοπίζεται προς τα δεξιά: μεγαλύτερη KaK_a, ισχυρότερο οξύ.

Μια ομάδα +I+I κάνει το αντίθετο: σπρώχνει ηλεκτρόνια προς το καρβοξύλιο, συγκεντρώνει περισσότερο το αρνητικό φορτίο του ανιόντος και το κάνει λιγότερο σταθερό. Μικρότερη KaK_a, ασθενέστερο οξύ.

ΟξύΤι έχει δίπλα στο −COOH-COOHKaK_a στους 25°C25°C
CH3COOHCH_3COOH−CH3-CH_3, +I+I1,8⋅10−51{,}8 \cdot 10^{-5}
HCOOHHCOOH−H-H, χωρίς επαγωγικό φαινόμενο1,8⋅10−41{,}8 \cdot 10^{-4}
ClCH2COOHClCH_2COOHένα ClCl, −I-I1,4⋅10−31{,}4 \cdot 10^{-3}
Cl2CHCOOHCl_2CHCOOHδύο ClCl5⋅10−25 \cdot 10^{-2}
Cl3CCOOHCl_3CCOOHτρία ClClπερίπου 0,20{,}2

Το μυρμηκικό οξύ είναι δέκα φορές ισχυρότερο από το οξικό, μόνο επειδή του λείπει το +I+I μεθύλιο. Το πρώτο χλώριο ανεβάζει την KaK_a σχεδόν εκατό φορές, και κάθε επόμενο την ανεβάζει κι άλλο: το τριχλωροοξικό οξύ είναι περίπου 10410^4 φορές ισχυρότερο από το οξικό.

Στις βάσεις το φαινόμενο δουλεύει ανάποδα. Μια βάση είναι ισχυρή όταν το μονήρες ζεύγος του αζώτου είναι διαθέσιμο να δεχτεί πρωτόνιο. Στη μεθυλαμίνη, CH3NH2CH_3NH_2, το μεθύλιο +I+I σπρώχνει ηλεκτρόνια προς το άζωτο και κάνει το ζεύγος πιο πρόθυμο: η μεθυλαμίνη είναι ισχυρότερη βάση από την αμμωνία, με Kb=4,4⋅10−4K_b = 4{,}4 \cdot 10^{-4} έναντι 1,8⋅10−51{,}8 \cdot 10^{-5}. Μια ομάδα −I-I κοντά στο άζωτο θα έκανε το αντίθετο και θα εξασθενούσε τη βάση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στο CH2=CH−C≡CHCH_2=CH-C \equiv CH βρες τον υβριδισμό κάθε άνθρακα και μέτρησε τους δεσμούς σ και π

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Το αιθένιο αποχρωματίζει το κόκκινο διάλυμα βρωμίου, ενώ το αιθάνιο όχι. Γιατί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Κατάταξε κατά αυξανόμενη ισχύ τα οξέα HCOOHHCOOH, CH3COOHCH_3COOH, ClCH2COOHClCH_2COOH και Cl3CCOOHCl_3CCOOH, χωρίς πίνακα τιμών

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σύγκρινε το pH διαλυμάτων CH3COOHCH_3COOH και ClCH2COOHClCH_2COOH, 0,10{,}1 M το καθένα, με Ka=10−5K_a = 10^{-5} και 10−310^{-3} αντίστοιχα, στους 25°C25°C

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς σχηματίζεται ένας δεσμός π;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιος είναι ο υβριδισμός του άνθρακα στο μεθάνιο, CH4CH_4;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τον δεσμό σ από τον δεσμό π και να τους μετράς σε απλό, διπλό και τριπλό δεσμό.
  • Να βρίσκεις τον υβριδισμό sp³, sp² ή sp κάθε άνθρακα, με τη γεωμετρία και τις γωνίες του.
  • Να εξηγείς γιατί οι πολλαπλοί δεσμοί είναι πιο κοντοί και ισχυροί, και γιατί ο π δεσμός είναι πιο δραστικός.
  • Να χρησιμοποιείς το επαγωγικό φαινόμενο (−I, +I) για να συγκρίνεις την ισχύ οξέων και βάσεων.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;