Οργανικές αντιδράσεις
Προσθήκη, απόσπαση, υποκατάσταση, οξείδωση: ο κανόνας του Markovnikov, τα Grignard και η σαπωνοποίηση.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.3
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Γ ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να γράφεις τα προϊόντα προσθήκης σε C=C, C≡C και C=O, με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
- Να προβλέπεις ποια αλκοόλη δίνει ένα αντιδραστήριο Grignard με μεθανάλη, αλδεΰδη ή κετόνη.
- Να ξεχωρίζεις υποκατάσταση από απόσπαση σε ένα αλκυλαλογονίδιο και να εφαρμόζεις τον κανόνα του Saytzeff.
- Να γράφεις οξειδώσεις, εστεροποίηση, σαπωνοποίηση και αντιδράσεις οξέων και βάσεων των οργανικών ενώσεων.
Πού σπάει το μόριο
Το αιθένιο αποχρωματίζει το διάλυμα βρωμίου, το αιθάνιο όχι. Το χλωροαιθάνιο με υδατικό δίνει αιθανόλη, με αλκοολικό δίνει αιθένιο. Πίσω από τις εκατοντάδες αντιδράσεις του κεφαλαίου υπάρχουν λίγες οικογένειες, και η πρώτη ερώτηση σε κάθε άσκηση είναι σε ποια ανήκει αυτό που βλέπεις.
| Κατηγορία | Τι γίνεται | Πού τη συναντάς |
|---|---|---|
| Προσθήκη | δύο μόρια γίνονται ένα· σπάει ένας π δεσμός | , , |
| Απόσπαση | ένα μόριο χάνει ένα μικρό μόριο· σχηματίζεται π δεσμός | αλκοόλες, αλκυλαλογονίδια |
| Υποκατάσταση | ένα άτομο ή ομάδα αντικαθίσταται από άλλη | αλκυλαλογονίδια, εστεροποίηση |
| Οξείδωση, αναγωγή | αλλάζει ο αριθμός οξείδωσης ενός άνθρακα | αλκοόλες, αλδεΰδες |
| Οξέα, βάσεις | μεταφέρεται πρωτόνιο | οξέα, αλκοόλες, αλκίνια, αμίνες |
Ο πολυμερισμός είναι πολλαπλή προσθήκη: χιλιάδες μόρια αιθενίου ενώνονται σε πολυαιθυλένιο. Ο γρήγορος έλεγχος για τις τρεις πρώτες: μέτρα μόρια. Δύο σε ένα είναι προσθήκη, ένα σε δύο απόσπαση, δύο σε δύο υποκατάσταση.
Προσθήκη σε διπλό και τριπλό δεσμό
Από την προηγούμενη ενότητα: σε μια προσθήκη σπάει μόνο ο π δεσμός, και τα δύο κομμάτια του αντιδραστηρίου πάνε ένα σε κάθε άνθρακα.
| Αντιδραστήριο | Συνθήκες | Από αιθένιο δίνει |
|---|---|---|
| ή | αιθάνιο | |
| διάλυμα σε | 1,2-διβρωμοαιθάνιο· το χρώμα χάνεται | |
| βρωμοαιθάνιο | ||
| αιθανόλη |
Το αλκίνιο έχει δύο π δεσμούς και προσθέτει σε δύο στάδια: με mol γίνεται αλκένιο, με mol αλκάνιο. Εξαίρεση είναι το νερό: προστίθεται μία φορά, παρουσία και . Η ενόλη που σχηματίζεται, με πάνω σε διπλό δεσμό, είναι ασταθής και μετατρέπεται σε καρβονυλική ένωση:
Ο κανόνας του Markovnikov
Όταν και το αλκένιο και το αντιδραστήριο είναι ασύμμετρα, όπως το προπένιο με το , το μπορεί να πάει σε δύο άνθρακες. Σχηματίζονται και τα δύο προϊόντα, αλλά το ένα είναι το κύριο:
Το υδρογόνο του αντιδραστηρίου πηγαίνει στον άνθρακα του πολλαπλού δεσμού που έχει τα περισσότερα υδρογόνα.
Κύριο προϊόν είναι το 2-βρωμοπροπάνιο. Γιατί; Το προστίθεται πρώτα, και ο άλλος άνθρακας μένει με θετικό φορτίο, ως καρβοκατιόν. Αν το πάει στο ακραίο , το φορτίο κάθεται στον μεσαίο άνθρακα, που έχει δύο αλκύλια δίπλα του. Τα αλκύλια είναι : σπρώχνουν ηλεκτρόνια προς το φορτίο και το σταθεροποιούν. Το σταθερότερο καρβοκατιόν σχηματίζεται ευκολότερα, και σε αυτό ενώνεται μετά το .
Προσθήκη στο καρβονύλιο
Ο δεσμός είναι πολωμένος: το οξυγόνο είναι ηλεκτραρνητικό και ο άνθρακας έχει . Γι' αυτό το αντιδραστήριο προστίθεται πάντα με τον ίδιο προσανατολισμό: το αρνητικό του κομμάτι στον άνθρακα, το θετικό ( ή ) στο οξυγόνο.
Υδρογόνο, με : η αλδεΰδη δίνει πρωτοταγή αλκοόλη, η κετόνη δευτεροταγή.
Υδροκυάνιο: το πάει στον άνθρακα και δίνει κυανυδρίνη. Με υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον το γίνεται , και προκύπτει 2-υδροξυοξύ, με έναν άνθρακα περισσότερο από την αρχική ένωση:
Αντιδραστήριο Grignard. Ένα αλκυλαλογονίδιο με μαγνήσιο, σε άνυδρο αιθέρα, δίνει . Στο ο άνθρακας που είναι δεμένος στο έχει αρνητικό φορτίο και ενώνεται με τον άνθρακα του καρβονυλίου: σχηματίζεται νέος δεσμός . Το προϊόν της προσθήκης υδρολύεται με νερό και δίνει αλκοόλη:
| Καρβονυλική ένωση | Μετά την υδρόλυση | Αλκοόλη |
|---|---|---|
| μεθανάλη, | πρωτοταγής | |
| άλλη αλδεΰδη, | δευτεροταγής | |
| κετόνη, | τριτοταγής |
Το καταστρέφεται από το νερό, . Γι' αυτό φτιάχνεται σε άνυδρο αιθέρα, και το νερό μπαίνει μόνο στο τέλος.
Απόσπαση
Αφυδάτωση αλκοόλης: με πυκνό στους 170 °C η αιθανόλη χάνει νερό και δίνει αιθένιο.
Αφυδραλογόνωση: αλκυλαλογονίδιο με σε αλκοολικό διάλυμα χάνει :
Ένα 1,2-διαλογονίδιο με δύο mol αλκοολικού χάνει δύο και δίνει αλκίνιο.
Κανόνας του Saytzeff. Όταν ο άνθρακας του ή του έχει δύο διαφορετικούς γειτονικούς άνθρακες, το μπορεί να φύγει από τον έναν ή τον άλλον. Κύριο προϊόν είναι αυτό όπου το φεύγει από τον γειτονικό άνθρακα με τα λιγότερα υδρογόνα, και ο διπλός δεσμός καταλήγει πιο «μέσα» στην αλυσίδα. Από το 2-βρωμοβουτάνιο κύριο προϊόν είναι το 2-βουτένιο, , και δευτερεύον το 1-βουτένιο.
Υποκατάσταση
Στο αλκυλαλογονίδιο ο άνθρακας του έχει . Ένα αρνητικό ιόν ή ένα μόριο με μονήρες ζεύγος τον πλησιάζει και διώχνει το αλογόνο ως .
| Αντιδραστήριο | Προϊόν | Από |
|---|---|---|
| , υδατικό | αλκοόλη | |
| νιτρίλιο, ένας άνθρακας παραπάνω | ||
| αιθέρας | , με | |
| αμίνη | ||
| αλκίνιο με μακρύτερη αλυσίδα | , με | |
| εστέρας | , με |
Το νιτρίλιο δεν είναι τέρμα: με υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον δίνει καρβοξυλικό οξύ (), με δίνει αμίνη (). Η αντίστροφη δουλειά, από αλκοόλη σε αλκυλαλογονίδιο, γίνεται με ή : . Υποκατάσταση είναι και η αλογόνωση των αλκανίων με φως, που όμως δίνει μείγμα προϊόντων.
Εστεροποίηση και σαπωνοποίηση
Η εστεροποίηση είναι υποκατάσταση του του οξέος από το της αλκοόλης, με καταλύτη πυκνό , και είναι αμφίδρομη:
Η όξινη υδρόλυση του εστέρα είναι η ίδια ισορροπία ανάποδα, και δεν ολοκληρώνεται. Η υδρόλυση με βάση, η σαπωνοποίηση, είναι μονόδρομη:
Το οξύ που θα σχηματιζόταν εξουδετερώνεται αμέσως από τη βάση και γίνεται ιόν , που δεν αντιδρά με την αλκοόλη. Δεν μένει τίποτα για να γυρίσει η αντίδραση πίσω. Το όνομα έρχεται από τα λίπη: ένα λίπος είναι τριεστέρας της γλυκερίνης, και με mol δίνει γλυκερίνη και mol άλατα μακριών οξέων, δηλαδή σαπούνι.
Οξείδωση και αναγωγή
Οξείδωση σημαίνει περισσότερο οξυγόνο ή λιγότερο υδρογόνο στον ίδιο άνθρακα. Οξειδωτικά είναι το και το σε όξινο περιβάλλον, που αλλάζουν χρώμα: το ιώδες αποχρωματίζεται, το πορτοκαλί γίνεται πράσινο .
- Πρωτοταγής αλκοόλη: αλδεΰδη και μετά καρβοξυλικό οξύ.
- Δευτεροταγής: κετόνη, και σταματά εκεί.
- Τριτοταγής: δεν οξειδώνεται, γιατί ο άνθρακας του δεν έχει .
- Αλδεΰδη: οξύ, ακόμη και με ήπια οξειδωτικά. Το Fehling, γαλάζιο αλκαλικό διάλυμα , δίνει κεραμέρυθρο ίζημα . Το Tollens, αμμωνιακό διάλυμα , δίνει κάτοπτρο αργύρου. Η κετόνη δεν αντιδρά με κανένα από τα δύο.
Το είναι η εξαίρεση των οξέων: έχει πάνω στον άνθρακα του καρβοξυλίου και οξειδώνεται από το σε .
Για τους υπολογισμούς χρειάζεσαι τους λόγους mol. Βγαίνουν από τα ηλεκτρόνια: κάθε σκαλί οξείδωσης παίρνει από τον άνθρακα, το δέχεται , το δέχεται .
| Μετατροπή, οργανική ένωση προς οξειδωτικό | ||
|---|---|---|
| ένα σκαλί (): αλκοόλη σε αλδεΰδη ή κετόνη, αλδεΰδη σε οξύ | ||
| δύο σκαλιά (): πρωτοταγής αλκοόλη σε οξύ |
Με το Fehling κάθε mol αλδεΰδης δίνει mol , με το Tollens mol . Η αναγωγή κάνει τη διαδρομή ανάποδα: είναι η προσθήκη στο καρβονύλιο που είδες πιο πάνω.
Οξέα και βάσεις στην οργανική
Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις γιατί ένα οξύ είναι ισχυρότερο από άλλο. Εδώ μετράει τι αντιδρά με τι. Η σειρά της οξύτητας είναι:
| Ένωση | |||
|---|---|---|---|
| καρβοξυλικό οξύ | ναι, | ναι | ναι, |
| φαινόλη | ναι, | ναι | όχι |
| αλκοόλη | ναι, | όχι | όχι |
| αλκίνιο με ακραίο | ναι, | όχι | όχι |
Κάθε όξινο με δίνει mol : . Η αλκοόλη είναι ασθενέστερο οξύ από το νερό, άρα το αιθοξείδιο είναι ισχυρότερη βάση από το : με νερό ξαναδίνει αλκοόλη και . Οι αμίνες είναι βάσεις, όπως η αμμωνία: .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το 2-μεθυλοπροπένιο, , αντιδρά με . Το κύριο προϊόν είναι: (α) 1-χλωρο-2-μεθυλοπροπάνιο, (β) 2-χλωρο-2-μεθυλοπροπάνιο. Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασύμμετρο αλκένιο, ασύμμετρο αντιδραστήριο: ισχύει ο κανόνας του Markovnikov.
Ο ακραίος άνθρακας έχει δύο , ο εσωτερικός κανένα. Το του πάει στο , που γίνεται , και το στον εσωτερικό άνθρακα: .
Αιτιολόγηση με το καρβοκατιόν: έτσι το θετικό φορτίο σχηματίζεται στον άνθρακα με τρία αλκύλια, που το σταθεροποιούν με το φαινόμενο. Σωστό το (β).
Παράδειγμα 2
Με ποια αντιδραστήρια Grignard και ποιες καρβονυλικές ενώσεις φτιάχνεται η 2-βουτανόλη, ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δευτεροταγής αλκοόλη, άρα η καρβονυλική ένωση είναι αλδεΰδη: όχι μεθανάλη, όχι κετόνη.
Ο άνθρακας του έχει δύο αλκύλια, και . Το ένα ήρθε από το Grignard, το άλλο ήταν ήδη πάνω στην αλδεΰδη.
Πρώτο ζεύγος: με αιθανάλη, .
Δεύτερο ζεύγος: με προπανάλη, .
Και στις δύο περιπτώσεις ακολουθεί υδρόλυση: .
Παράδειγμα 3
Θερμαίνεις 2-βρωμο-2-μεθυλοβουτάνιο, , με σε αλκοολικό διάλυμα. Ποιο είναι το κύριο οργανικό προϊόν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αλκοολικό : απόσπαση , όχι υποκατάσταση.
Ο άνθρακας του έχει τρεις γειτονικούς άνθρακες: δύο , με τρία ο καθένας, και ένα , με δύο.
Saytzeff: το φεύγει από τον γειτονικό με τα λιγότερα , το . Ο διπλός δεσμός σχηματίζεται ανάμεσα στον δεύτερο και τον τρίτο άνθρακα.
Κύριο προϊόν το 2-μεθυλο-2-βουτένιο, . Δευτερεύον το 2-μεθυλο-1-βουτένιο, .
Παράδειγμα 4
Από αιθανάλη, φτιάξε 2-υδροξυπροπανικό οξύ (γαλακτικό οξύ), .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μέτρα άνθρακες: η αιθανάλη έχει δύο, το προϊόν τρεις. Χρειάζεσαι αντίδραση που προσθέτει έναν άνθρακα.
Το και το είναι πάνω στον ίδιο άνθρακα, εκεί που ήταν το καρβονύλιο. Αυτό είναι το αποτύπωμα της προσθήκης .
, η κυανυδρίνη.
Υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον: το γίνεται και το άζωτο φεύγει ως . Προκύπτει .
Παράδειγμα 5
Εστέρας με μοριακό τύπο , μάζας g, σαπωνοποιείται πλήρως με διάλυμα M και δίνει g άλατος. Ποιος είναι ο εστέρας, και πόσα mL διαλύματος χρειάστηκαν; (: , , , )
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, άρα mol εστέρα.
Η σαπωνοποίηση είναι : . Άρα mol και mol άλατος.
Το άλας έχει . Από τα πιθανά, , , : είναι το οξικό νάτριο.
Το οξύ έχει δύο άνθρακες, άρα η αλκοόλη έχει τους άλλους δύο: ο εστέρας είναι ο οξικός αιθυλεστέρας, .
L, δηλαδή mL διαλύματος .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο είναι το κύριο προϊόν της προσθήκης στο 1-βουτένιο, ;
Τα κατάφερες;
- Να γράφεις τα προϊόντα προσθήκης σε C=C, C≡C και C=O, με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
- Να προβλέπεις ποια αλκοόλη δίνει ένα αντιδραστήριο Grignard με μεθανάλη, αλδεΰδη ή κετόνη.
- Να ξεχωρίζεις υποκατάσταση από απόσπαση σε ένα αλκυλαλογονίδιο και να εφαρμόζεις τον κανόνα του Saytzeff.
- Να γράφεις οξειδώσεις, εστεροποίηση, σαπωνοποίηση και αντιδράσεις οξέων και βάσεων των οργανικών ενώσεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.