Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οργανικές αντιδράσεις

Προσθήκη, απόσπαση, υποκατάσταση, οξείδωση: ο κανόνας του Markovnikov, τα Grignard και η σαπωνοποίηση.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.3

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Γ ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2021 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να γράφεις τα προϊόντα προσθήκης σε C=C, C≡C και C=O, με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
  2. Να προβλέπεις ποια αλκοόλη δίνει ένα αντιδραστήριο Grignard με μεθανάλη, αλδεΰδη ή κετόνη.
  3. Να ξεχωρίζεις υποκατάσταση από απόσπαση σε ένα αλκυλαλογονίδιο και να εφαρμόζεις τον κανόνα του Saytzeff.
  4. Να γράφεις οξειδώσεις, εστεροποίηση, σαπωνοποίηση και αντιδράσεις οξέων και βάσεων των οργανικών ενώσεων.

Πού σπάει το μόριο

Το αιθένιο αποχρωματίζει το διάλυμα βρωμίου, το αιθάνιο όχι. Το χλωροαιθάνιο με υδατικό NaOHNaOH δίνει αιθανόλη, με αλκοολικό δίνει αιθένιο. Πίσω από τις εκατοντάδες αντιδράσεις του κεφαλαίου υπάρχουν λίγες οικογένειες, και η πρώτη ερώτηση σε κάθε άσκηση είναι σε ποια ανήκει αυτό που βλέπεις.

ΚατηγορίαΤι γίνεταιΠού τη συναντάς
Προσθήκηδύο μόρια γίνονται ένα· σπάει ένας π δεσμόςC=CC=C, C≡CC \equiv C, C=OC=O
Απόσπασηένα μόριο χάνει ένα μικρό μόριο· σχηματίζεται π δεσμόςαλκοόλες, αλκυλαλογονίδια
Υποκατάστασηένα άτομο ή ομάδα αντικαθίσταται από άλληαλκυλαλογονίδια, εστεροποίηση
Οξείδωση, αναγωγήαλλάζει ο αριθμός οξείδωσης ενός άνθρακααλκοόλες, αλδεΰδες
Οξέα, βάσειςμεταφέρεται πρωτόνιοοξέα, αλκοόλες, αλκίνια, αμίνες

Ο πολυμερισμός είναι πολλαπλή προσθήκη: χιλιάδες μόρια αιθενίου ενώνονται σε πολυαιθυλένιο. Ο γρήγορος έλεγχος για τις τρεις πρώτες: μέτρα μόρια. Δύο σε ένα είναι προσθήκη, ένα σε δύο απόσπαση, δύο σε δύο υποκατάσταση.

Προσθήκη σε διπλό και τριπλό δεσμό

Από την προηγούμενη ενότητα: σε μια προσθήκη σπάει μόνο ο π δεσμός, και τα δύο κομμάτια του αντιδραστηρίου πάνε ένα σε κάθε άνθρακα.

ΑντιδραστήριοΣυνθήκεςΑπό αιθένιο δίνει
H2H_2NiNi ή PtPtαιθάνιο
Br2Br_2διάλυμα σε CCl4CCl_41,2-διβρωμοαιθάνιο· το χρώμα χάνεται
HBrHBrβρωμοαιθάνιο
H2OH_2OH2SO4H_2SO_4αιθανόλη

Το αλκίνιο έχει δύο π δεσμούς και προσθέτει σε δύο στάδια: με 11 mol H2H_2 γίνεται αλκένιο, με 22 mol αλκάνιο. Εξαίρεση είναι το νερό: προστίθεται μία φορά, παρουσία HgSO4HgSO_4 και H2SO4H_2SO_4. Η ενόλη που σχηματίζεται, με −OH-OH πάνω σε διπλό δεσμό, είναι ασταθής και μετατρέπεται σε καρβονυλική ένωση:

HC≡CH+H2O→CH3CHOCH3C≡CH+H2O→CH3COCH3HC \equiv CH + H_2O \to CH_3CHO \qquad CH_3C \equiv CH + H_2O \to CH_3COCH_3

Ο κανόνας του Markovnikov

Όταν και το αλκένιο και το αντιδραστήριο είναι ασύμμετρα, όπως το προπένιο με το HBrHBr, το HH μπορεί να πάει σε δύο άνθρακες. Σχηματίζονται και τα δύο προϊόντα, αλλά το ένα είναι το κύριο:

Το υδρογόνο του αντιδραστηρίου πηγαίνει στον άνθρακα του πολλαπλού δεσμού που έχει τα περισσότερα υδρογόνα.

CH3CH=CH2+HBr→CH3CHBrCH3CH_3CH=CH_2 + HBr \to CH_3CHBrCH_3

Κύριο προϊόν είναι το 2-βρωμοπροπάνιο. Γιατί; Το H+H^+ προστίθεται πρώτα, και ο άλλος άνθρακας μένει με θετικό φορτίο, ως καρβοκατιόν. Αν το HH πάει στο ακραίο CH2CH_2, το φορτίο κάθεται στον μεσαίο άνθρακα, που έχει δύο αλκύλια δίπλα του. Τα αλκύλια είναι +I+I: σπρώχνουν ηλεκτρόνια προς το φορτίο και το σταθεροποιούν. Το σταθερότερο καρβοκατιόν σχηματίζεται ευκολότερα, και σε αυτό ενώνεται μετά το Br−Br^-.

Προσθήκη στο καρβονύλιο

Ο δεσμός C=OC=O είναι πολωμένος: το οξυγόνο είναι ηλεκτραρνητικό και ο άνθρακας έχει δ+\delta+. Γι' αυτό το αντιδραστήριο προστίθεται πάντα με τον ίδιο προσανατολισμό: το αρνητικό του κομμάτι στον άνθρακα, το θετικό (HH ή MgXMgX) στο οξυγόνο.

Υδρογόνο, με NiNi: η αλδεΰδη δίνει πρωτοταγή αλκοόλη, η κετόνη δευτεροταγή.

CH3COCH3+H2→NiCH3CH(OH)CH3CH_3COCH_3 + H_2 \xrightarrow{Ni} CH_3CH(OH)CH_3

Υδροκυάνιο: το −CN-CN πάει στον άνθρακα και δίνει κυανυδρίνη. Με υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον το −CN-CN γίνεται −COOH-COOH, και προκύπτει 2-υδροξυοξύ, με έναν άνθρακα περισσότερο από την αρχική ένωση:

CH3CHO+HCN→CH3CH(OH)CN→H2O, H+CH3CH(OH)COOHCH_3CHO + HCN \to CH_3CH(OH)CN \xrightarrow{H_2O,\ H^+} CH_3CH(OH)COOH

Αντιδραστήριο Grignard. Ένα αλκυλαλογονίδιο με μαγνήσιο, σε άνυδρο αιθέρα, δίνει RMgXRMgX. Στο RMgXRMgX ο άνθρακας που είναι δεμένος στο MgMg έχει αρνητικό φορτίο και ενώνεται με τον άνθρακα του καρβονυλίου: σχηματίζεται νέος δεσμός C−CC-C. Το προϊόν της προσθήκης υδρολύεται με νερό και δίνει αλκοόλη:

CH3MgI+CH3CHO→CH3CH(CH3)OMgI→H2OCH3CH(OH)CH3+Mg(OH)ICH_3MgI + CH_3CHO \to CH_3CH(CH_3)OMgI \xrightarrow{H_2O} CH_3CH(OH)CH_3 + Mg(OH)I
Καρβονυλική ένωσηΜετά την υδρόλυσηΑλκοόλη
μεθανάλη, HCHOHCHORCH2OHRCH_2OHπρωτοταγής
άλλη αλδεΰδη, R′CHOR'CHORCH(OH)R′RCH(OH)R'δευτεροταγής
κετόνη, R′COR′′R'COR''RC(OH)R′R′′RC(OH)R'R''τριτοταγής

Το RMgXRMgX καταστρέφεται από το νερό, RMgX+H2O→RH+Mg(OH)XRMgX + H_2O \to RH + Mg(OH)X. Γι' αυτό φτιάχνεται σε άνυδρο αιθέρα, και το νερό μπαίνει μόνο στο τέλος.

Απόσπαση

Αφυδάτωση αλκοόλης: με πυκνό H2SO4H_2SO_4 στους 170 °C η αιθανόλη χάνει νερό και δίνει αιθένιο.

Αφυδραλογόνωση: αλκυλαλογονίδιο με NaOHNaOH σε αλκοολικό διάλυμα χάνει HXHX:

CH3CH2Cl+NaOH→CH2=CH2+NaCl+H2OCH_3CH_2Cl + NaOH \to CH_2=CH_2 + NaCl + H_2O

Ένα 1,2-διαλογονίδιο με δύο mol αλκοολικού NaOHNaOH χάνει δύο HXHX και δίνει αλκίνιο.

Κανόνας του Saytzeff. Όταν ο άνθρακας του −OH-OH ή του −X-X έχει δύο διαφορετικούς γειτονικούς άνθρακες, το HH μπορεί να φύγει από τον έναν ή τον άλλον. Κύριο προϊόν είναι αυτό όπου το HH φεύγει από τον γειτονικό άνθρακα με τα λιγότερα υδρογόνα, και ο διπλός δεσμός καταλήγει πιο «μέσα» στην αλυσίδα. Από το 2-βρωμοβουτάνιο κύριο προϊόν είναι το 2-βουτένιο, CH3CH=CHCH3CH_3CH=CHCH_3, και δευτερεύον το 1-βουτένιο.

Υποκατάσταση

Στο αλκυλαλογονίδιο ο άνθρακας του C−XC-X έχει δ+\delta+. Ένα αρνητικό ιόν ή ένα μόριο με μονήρες ζεύγος τον πλησιάζει και διώχνει το αλογόνο ως X−X^-.

ΑντιδραστήριοΠροϊόνΑπό CH3CH2BrCH_3CH_2Br
NaOHNaOH, υδατικόαλκοόληCH3CH2OHCH_3CH_2OH
KCNKCNνιτρίλιο, ένας άνθρακας παραπάνωCH3CH2CNCH_3CH_2CN
R′ONaR'ONaαιθέραςCH3CH2OCH3CH_3CH_2OCH_3, με CH3ONaCH_3ONa
NH3NH_3αμίνηCH3CH2NH2CH_3CH_2NH_2
R′C≡CNaR'C \equiv CNaαλκίνιο με μακρύτερη αλυσίδαCH3C≡CCH2CH3CH_3C \equiv CCH_2CH_3, με CH3C≡CNaCH_3C \equiv CNa
R′COONaR'COONaεστέραςCH3COOCH2CH3CH_3COOCH_2CH_3, με CH3COONaCH_3COONa

Το νιτρίλιο δεν είναι τέρμα: με υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον δίνει καρβοξυλικό οξύ (CH3CH2CN→CH3CH2COOHCH_3CH_2CN \to CH_3CH_2COOH), με H2H_2 δίνει αμίνη (CH3CH2CH2NH2CH_3CH_2CH_2NH_2). Η αντίστροφη δουλειά, από αλκοόλη σε αλκυλαλογονίδιο, γίνεται με SOCl2SOCl_2 ή HXHX: ROH+SOCl2→RCl+SO2+HClROH + SOCl_2 \to RCl + SO_2 + HCl. Υποκατάσταση είναι και η αλογόνωση των αλκανίων με φως, που όμως δίνει μείγμα προϊόντων.

Εστεροποίηση και σαπωνοποίηση

Η εστεροποίηση είναι υποκατάσταση του −OH-OH του οξέος από το −OR′-OR' της αλκοόλης, με καταλύτη πυκνό H2SO4H_2SO_4, και είναι αμφίδρομη:

CH3COOH+CH3CH2OH⇌CH3COOCH2CH3+H2OCH_3COOH + CH_3CH_2OH \rightleftharpoons CH_3COOCH_2CH_3 + H_2O

Η όξινη υδρόλυση του εστέρα είναι η ίδια ισορροπία ανάποδα, και δεν ολοκληρώνεται. Η υδρόλυση με βάση, η σαπωνοποίηση, είναι μονόδρομη:

CH3COOCH2CH3+NaOH→CH3COONa+CH3CH2OHCH_3COOCH_2CH_3 + NaOH \to CH_3COONa + CH_3CH_2OH

Το οξύ που θα σχηματιζόταν εξουδετερώνεται αμέσως από τη βάση και γίνεται ιόν RCOO−RCOO^-, που δεν αντιδρά με την αλκοόλη. Δεν μένει τίποτα για να γυρίσει η αντίδραση πίσω. Το όνομα έρχεται από τα λίπη: ένα λίπος είναι τριεστέρας της γλυκερίνης, και με 33 mol NaOHNaOH δίνει γλυκερίνη και 33 mol άλατα μακριών οξέων, δηλαδή σαπούνι.

Οξείδωση και αναγωγή

Οξείδωση σημαίνει περισσότερο οξυγόνο ή λιγότερο υδρογόνο στον ίδιο άνθρακα. Οξειδωτικά είναι το KMnO4KMnO_4 και το K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 σε όξινο περιβάλλον, που αλλάζουν χρώμα: το ιώδες MnO4−MnO_4^- αποχρωματίζεται, το πορτοκαλί Cr2O72−Cr_2O_7^{2-} γίνεται πράσινο Cr3+Cr^{3+}.

  • Πρωτοταγής αλκοόλη: αλδεΰδη και μετά καρβοξυλικό οξύ.
  • Δευτεροταγής: κετόνη, και σταματά εκεί.
  • Τριτοταγής: δεν οξειδώνεται, γιατί ο άνθρακας του −OH-OH δεν έχει HH.
  • Αλδεΰδη: οξύ, ακόμη και με ήπια οξειδωτικά. Το Fehling, γαλάζιο αλκαλικό διάλυμα Cu2+Cu^{2+}, δίνει κεραμέρυθρο ίζημα Cu2OCu_2O. Το Tollens, αμμωνιακό διάλυμα AgNO3AgNO_3, δίνει κάτοπτρο αργύρου. Η κετόνη δεν αντιδρά με κανένα από τα δύο.

Το HCOOHHCOOH είναι η εξαίρεση των οξέων: έχει HH πάνω στον άνθρακα του καρβοξυλίου και οξειδώνεται από το KMnO4KMnO_4 σε CO2CO_2.

Για τους υπολογισμούς χρειάζεσαι τους λόγους mol. Βγαίνουν από τα ηλεκτρόνια: κάθε σκαλί οξείδωσης παίρνει 2e−2e^- από τον άνθρακα, το MnO4−MnO_4^- δέχεται 55, το Cr2O72−Cr_2O_7^{2-} δέχεται 66.

Μετατροπή, οργανική ένωση προς οξειδωτικόKMnO4KMnO_4K2Cr2O7K_2Cr_2O_7
ένα σκαλί (2e−2e^-): αλκοόλη σε αλδεΰδη ή κετόνη, αλδεΰδη σε οξύ5:25 : 23:13 : 1
δύο σκαλιά (4e−4e^-): πρωτοταγής αλκοόλη σε οξύ5:45 : 43:23 : 2
5CH3CH2OH+4KMnO4+6H2SO4→5CH3COOH+4MnSO4+2K2SO4+11H2O5CH_3CH_2OH + 4KMnO_4 + 6H_2SO_4 \to 5CH_3COOH + 4MnSO_4 + 2K_2SO_4 + 11H_2O

Με το Fehling κάθε mol αλδεΰδης δίνει 11 mol Cu2OCu_2O, με το Tollens 22 mol AgAg. Η αναγωγή κάνει τη διαδρομή ανάποδα: είναι η προσθήκη H2H_2 στο καρβονύλιο που είδες πιο πάνω.

Οξέα και βάσεις στην οργανική

Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις γιατί ένα οξύ είναι ισχυρότερο από άλλο. Εδώ μετράει τι αντιδρά με τι. Η σειρά της οξύτητας είναι:

RCOOH>C6H5OH>H2O>ROH>RC≡CHRCOOH > C_6H_5OH > H_2O > ROH > RC \equiv CH
ΈνωσηNaNaNaOHNaOHNaHCO3NaHCO_3
καρβοξυλικό οξύναι, H2H_2ναιναι, CO2CO_2
φαινόληναι, H2H_2ναιόχι
αλκοόληναι, H2H_2όχιόχι
αλκίνιο με ακραίο ≡CH\equiv CHναι, H2H_2όχιόχι

Κάθε όξινο HH με NaNa δίνει 12\tfrac12 mol H2H_2: CH3CH2OH+Na→CH3CH2ONa+12H2CH_3CH_2OH + Na \to CH_3CH_2ONa + \tfrac12 H_2. Η αλκοόλη είναι ασθενέστερο οξύ από το νερό, άρα το αιθοξείδιο είναι ισχυρότερη βάση από το OH−OH^-: με νερό ξαναδίνει αλκοόλη και NaOHNaOH. Οι αμίνες είναι βάσεις, όπως η αμμωνία: CH3NH2+HCl→CH3NH3ClCH_3NH_2 + HCl \to CH_3NH_3Cl.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Το 2-μεθυλοπροπένιο, (CH3)2C=CH2(CH_3)_2C=CH_2, αντιδρά με HClHCl. Το κύριο προϊόν είναι: (α) 1-χλωρο-2-μεθυλοπροπάνιο, (β) 2-χλωρο-2-μεθυλοπροπάνιο. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Με ποια αντιδραστήρια Grignard και ποιες καρβονυλικές ενώσεις φτιάχνεται η 2-βουτανόλη, CH3CH(OH)CH2CH3CH_3CH(OH)CH_2CH_3;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Θερμαίνεις 2-βρωμο-2-μεθυλοβουτάνιο, (CH3)2CBrCH2CH3(CH_3)_2CBrCH_2CH_3, με NaOHNaOH σε αλκοολικό διάλυμα. Ποιο είναι το κύριο οργανικό προϊόν;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Από αιθανάλη, φτιάξε 2-υδροξυπροπανικό οξύ (γαλακτικό οξύ), CH3CH(OH)COOHCH_3CH(OH)COOH.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Εστέρας με μοριακό τύπο C4H8O2C_4H_8O_2, μάζας 8,88{,}8 g, σαπωνοποιείται πλήρως με διάλυμα NaOHNaOH 0,50{,}5 M και δίνει 8,28{,}2 g άλατος. Ποιος είναι ο εστέρας, και πόσα mL διαλύματος χρειάστηκαν; (ArA_r: C=12C = 12, H=1H = 1, O=16O = 16, Na=23Na = 23)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η CH3CH2OH→CH2=CH2+H2OCH_3CH_2OH \to CH_2=CH_2 + H_2O, με πυκνό H2SO4H_2SO_4 στους 170 °C, είναι αντίδραση:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιο είναι το κύριο προϊόν της προσθήκης HClHCl στο 1-βουτένιο, CH2=CHCH2CH3CH_2=CHCH_2CH_3;

Τα κατάφερες;

  • Να γράφεις τα προϊόντα προσθήκης σε C=C, C≡C και C=O, με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
  • Να προβλέπεις ποια αλκοόλη δίνει ένα αντιδραστήριο Grignard με μεθανάλη, αλδεΰδη ή κετόνη.
  • Να ξεχωρίζεις υποκατάσταση από απόσπαση σε ένα αλκυλαλογονίδιο και να εφαρμόζεις τον κανόνα του Saytzeff.
  • Να γράφεις οξειδώσεις, εστεροποίηση, σαπωνοποίηση και αντιδράσεις οξέων και βάσεων των οργανικών ενώσεων.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;