Οργανικές συνθέσεις και διακρίσεις
Η σκάλα της οξείδωσης, πώς σχεδιάζεις μια σύνθεση, και πώς ξεχωρίζεις δύο ενώσεις.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.3, 7.4
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2024 Α ·2024 Γ ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2022 Δ
Θα μάθεις να
- Να ανεβαίνεις και να κατεβαίνεις τη σκάλα οξείδωσης ανάμεσα σε αλκοόλη, αλδεΰδη, κετόνη και οξύ.
- Να αυξάνεις ή να μειώνεις την ανθρακική αλυσίδα με κυανιούχα, Grignard, αλκίνια και αλογονοφορμική αντίδραση.
- Να σχεδιάζεις σύνθεση προς τα πίσω, από το προϊόν ως τη δοσμένη πρώτη ύλη.
- Να διαλέγεις αντιδραστήριο και παρατήρηση για μια διάκριση, και να ταυτοποιείς άγνωστη ένωση.
Τρεις ερωτήσεις πριν από το πρώτο βέλος
Μια άσκηση σύνθεσης δίνει πρώτη ύλη και ζητάει προϊόν, και τα ενδιάμεσα τα διαλέγεις εσύ. Τις αντιδράσεις τις ξέρεις από την προηγούμενη ενότητα. Εδώ μαθαίνεις να τις διαλέγεις. Πριν γράψεις οτιδήποτε, σύγκρινε πρώτη ύλη και προϊόν σε τρία πράγματα:
- Άνθρακες. Ίδιος αριθμός, περισσότεροι ή λιγότεροι; Αν αλλάζει, χρειάζεσαι αντίδραση που φτιάχνει ή σπάει δεσμό , και αυτές είναι λίγες.
- Χαρακτηριστική ομάδα. Ποια φεύγει, ποια έρχεται, και σε ποιον άνθρακα;
- Βαθμίδα οξείδωσης. Ανεβαίνεις ή κατεβαίνεις τη σκάλα;
Η ίδια σύγκριση λύνει και τις διακρίσεις: δύο ενώσεις ξεχωρίζουν με την αντίδραση που κάνει η μία και όχι η άλλη.
Η σκάλα της οξείδωσης
Είναι η πιο συχνά ζητούμενη διαδρομή του κεφαλαίου, και έχει τρία σκαλιά:
Ο αριθμός οξείδωσης του άνθρακα που αλλάζει μετράει τα σκαλιά. Στη σειρά του αιθανίου: στο , στην αιθανόλη, στην αιθανάλη, στο αιθανικό οξύ. Κάθε σκαλί είναι δύο μονάδες, δηλαδή .
- Ανεβαίνεις με ή σε όξινο περιβάλλον. Για να σταματήσεις στην αλδεΰδη, τη βγάζεις με απόσταξη μόλις σχηματιστεί.
- Κατεβαίνεις με και : η αλδεΰδη δίνει πρωτοταγή αλκοόλη, η κετόνη δευτεροταγή.
- Πλευρικά σκαλοπάτια στην ίδια βαθμίδα: αλκένιο και αλκοόλη (προσθήκη νερού, αφυδάτωση), αλκοόλη και αλκυλαλογονίδιο (, υδατικό ), οξύ και εστέρας (εστεροποίηση, σαπωνοποίηση).
Η αλυσίδα μεγαλώνει ή μικραίνει
Οι περισσότερες αντιδράσεις αφήνουν τον σκελετό ανέγγιχτο. Λίγες τον αλλάζουν, και αυτές είναι τα εργαλεία σου όταν μετράς διαφορετικούς άνθρακες:
| Θέλεις | Αντίδραση | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| C, οξύ | , μετά υδρόλυση | |
| C, αμίνη | , μετά | |
| C, 2-υδροξυοξύ | καρβονύλιο , μετά υδρόλυση | |
| , αλκοόλη | + καρβονυλική ένωση, μετά νερό | |
| , αλκίνιο | ||
| C, οξύ | αλογονοφορμική: και |
Η αλογονοφορμική αντίδραση είναι η μόνη του κεφαλαίου που κόβει άνθρακα. Γίνεται σε ενώσεις με ή : το ακραίο φεύγει ως ιωδοφόρμιο, , και ό,τι μένει γίνεται άλας οξέος με έναν άνθρακα λιγότερο:
Με την ίδια αντίδραση η αιθανόλη και η αιθανάλη δίνουν μεθανικό νάτριο, .
Σύνθεση προς τα πίσω
Η μπροστινή αναζήτηση έχει πολλούς κλάδους: η πρώτη ύλη κάνει δέκα αντιδράσεις, η καθεμία άλλες δέκα. Η ανάποδη έχει σχεδόν πάντα έναν. Ξεκινάς από το προϊόν:
- Από τι φτιάχνεται αυτό; Κετόνη από δευτεροταγή αλκοόλη. Οξύ από πρωτοταγή αλκοόλη ή νιτρίλιο. Εστέρας από οξύ και αλκοόλη. Αλκένιο από αλκοόλη ή αλκυλαλογονίδιο.
- Αν οι άνθρακες δεν ταιριάζουν, βρες τον νέο δεσμό . Σε αλκοόλη από Grignard είναι πάντα ένας δεσμός του άνθρακα που φέρει το . Σε οξύ από νιτρίλιο, ο δεσμός με τον άνθρακα του .
- Επανάλαβε ώσπου κάθε κομμάτι να είναι κάτι που έχεις.
- Γράψε τη διαδρομή προς τα μπρος, με αντιδραστήριο και συνθήκες σε κάθε βέλος.
Διακρίσεις
Δίνονται δύο ή περισσότερες ενώσεις και ζητείται αντιδραστήριο που τις ξεχωρίζει με ορατή αλλαγή. Ο πίνακας είναι όλη η εργαλειοθήκη:
| Αντιδραστήριο | Θετικό σε | Τι βλέπεις | Αρνητικό σε |
|---|---|---|---|
| σε | αλκένια, αλκίνια | το κόκκινο χρώμα χάνεται | αλκάνια, κορεσμένες ενώσεις |
| με | πρωτοταγείς και δευτεροταγείς αλκοόλες, αλδεΰδες, , ακόρεστα | το ιώδες χρώμα χάνεται | τριτοταγείς αλκοόλες, κετόνες, άλλα οξέα |
| Fehling | αλδεΰδες | κεραμέρυθρο ίζημα | κετόνες, αλκοόλες |
| Tollens | αλδεΰδες, | κάτοπτρο αργύρου | κετόνες, αλκοόλες |
| και | , | κίτρινο ίζημα | μεθανόλη, 1-προπανόλη, 3-πεντανόνη |
| αλκοόλες, φαινόλες, οξέα, αλκίνια με ακραίο | φυσαλίδες | αιθέρες, εστέρες, αλδεΰδες, κετόνες | |
| καρβοξυλικά οξέα | αναβρασμός, εκλύεται | αλκοόλες, φαινόλες |

Δύο παγίδες του πίνακα. Πρώτη, το είναι το λιγότερο επιλεκτικό αντιδραστήριο: αποχρωματίζεται από τόσες ομάδες που σπάνια ξεχωρίζει μόνο του δύο ενώσεις, εκτός αν η μία είναι τριτοταγής αλκοόλη ή κετόνη. Δεύτερη, όταν και οι δύο ενώσεις δίνουν θετική δοκιμή, η διάκριση γίνεται με την ποσότητα. Ίσα mol αλκενίου και αλκινίου αποχρωματίζουν το ένα mol ανά mol, το άλλο . Αυτό το είδος ερώτησης ανήκει ήδη στα ποσοτικά προβλήματα της επόμενης ενότητας.
Ταυτοποίηση άγνωστης ένωσης
Το Θέμα Γ δίνει συχνά έναν μοριακό τύπο και μια σειρά από παρατηρήσεις, και ζητά τον συντακτικό τύπο. Η μέθοδος είναι αποκλεισμός:
- Από τον γενικό τύπο, οι ομόλογες σειρές. : κορεσμένη αλκοόλη ή αιθέρας. : αλδεΰδη ή κετόνη. : οξύ ή εστέρας.
- Γράψε όλα τα ισομερή της σειράς που απομένει. Αν είναι τρία ή επτά, γράψε τα επτά.
- Κάθε παρατήρηση κόβει. Και το «δεν αντιδρά» είναι παρατήρηση: η ένωση που δεν δίνει με δεν είναι αλκοόλη.
- Έλεγξε τον επιζώντα με όλα τα δεδομένα, όχι μόνο με το τελευταίο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τρεις φιάλες χωρίς ετικέτα περιέχουν 1-προπανόλη, 2-προπανόλη και 2-μεθυλο-2-προπανόλη. Πώς βρίσκεις ποια είναι ποια;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι τις ξεχωρίζει: η θέση του . Η πρώτη είναι πρωτοταγής, η δεύτερη δευτεροταγής, η τρίτη τριτοταγής. Και οι τρεις αντιδρούν με , οπότε το δεν βοηθά.
Πρώτη δοκιμή, όξινο : αποχρωματίζεται στις δύο πρώτες. Στη 2-μεθυλο-2-προπανόλη το ιώδες χρώμα μένει, γιατί η τριτοταγής αλκοόλη δεν οξειδώνεται.
Δεύτερη δοκιμή, με , στις δύο που έμειναν: η 2-προπανόλη έχει και δίνει κίτρινο ίζημα ιωδοφορμίου. Η 1-προπανόλη δεν δίνει.
Παράδειγμα 2
Με μόνη οργανική πρώτη ύλη την αιθανόλη και όσα ανόργανα θέλεις, φτιάξε βουτανόνη, .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άνθρακες: δύο στην αιθανόλη, τέσσερις στη βουτανόνη. Χρειάζεται νέος δεσμός , άρα Grignard.
Ένα βήμα πίσω: η κετόνη φτιάχνεται με οξείδωση δευτεροταγούς αλκοόλης, της 2-βουτανόλης, .
Δεύτερο βήμα πίσω: η 2-βουτανόλη σπάει στον δεσμό ανάμεσα στον άνθρακα του και το αιθύλιο. Τα κομμάτια είναι αιθανάλη και , και τα δύο με δύο άνθρακες.
Από αιθανόλη στα δύο κομμάτια: ήπια οξείδωση με και , με απόσταξη της αιθανάλης. Και , σε άνυδρο αιθέρα.
Προς τα μπρος: , υδρόλυση σε 2-βουτανόλη, και οξείδωση με και σε βουτανόνη.
Παράδειγμα 3
Πρόσθεσε ή αφαίρεσε έναν άνθρακα: (α) από αιθανόλη φτιάξε προπανικό οξύ, (β) από 2-προπανόλη φτιάξε αιθανικό οξύ.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Δύο άνθρακες σε τρεις, και ο νέος είναι ο άνθρακας του : αποτύπωμα του νιτριλίου.
, και υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον: .
(β) Τρεις άνθρακες σε δύο: μόνο η αλογονοφορμική κόβει άνθρακα. Η 2-προπανόλη έχει , άρα αντιδρά απευθείας.
Με και δίνει και . Με το άλας γίνεται .
Παράδειγμα 4
Η καρβονυλική ένωση Α, , δεν αντιδρά με Fehling και δίνει κίτρινο ίζημα με και . Το οργανικό άλας της ίδιας αντίδρασης, μετά από οξίνιση, δίνει το ίδιο οξύ με την πλήρη οξείδωση της 1-βουτανόλης. Ποια είναι η Α;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ισομερή: τέσσερις αλδεΰδες (πεντανάλη, 2-μεθυλοβουτανάλη, 3-μεθυλοβουτανάλη, 2,2-διμεθυλοπροπανάλη) και τρεις κετόνες (2-πεντανόνη, 3-πεντανόνη, 3-μεθυλο-2-βουτανόνη).
Fehling αρνητικό: δεν είναι αλδεΰδη. Μένουν οι τρεις κετόνες.
Ιωδοφόρμιο θετικό: χρειάζεται . Η 3-πεντανόνη, , δεν έχει. Μένουν η 2-πεντανόνη και η 3-μεθυλο-2-βουτανόνη.
Το άλας: η αλογονοφορμική κόβει το και αφήνει το υπόλοιπο ως . Η 2-πεντανόνη δίνει , η 3-μεθυλο-2-βουτανόνη .
Η 1-βουτανόλη οξειδώνεται σε βουτανικό οξύ, , με ευθεία αλυσίδα. Άρα η Α είναι η 2-πεντανόνη, .
Παράδειγμα 5
Σωστό ή λάθος; «Το προπένιο, με προσθήκη νερού και στη συνέχεια πλήρη οξείδωση, δίνει προπανικό οξύ.» Αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Λάθος. Η προσθήκη νερού ακολουθεί τον κανόνα του Markovnikov: το πηγαίνει στον μεσαίο άνθρακα και σχηματίζεται 2-προπανόλη.
Η 2-προπανόλη είναι δευτεροταγής: οξειδώνεται σε προπανόνη και σταματά εκεί. Για να φτάσεις σε οξύ θα χρειαζόσουν πρωτοταγή αλκοόλη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Έχεις δύο φιάλες, μία με 1-βουτένιο και μία με βουτάνιο. Ποιο αντιδραστήριο τις ξεχωρίζει και τι βλέπεις;
Τα κατάφερες;
- Να ανεβαίνεις και να κατεβαίνεις τη σκάλα οξείδωσης ανάμεσα σε αλκοόλη, αλδεΰδη, κετόνη και οξύ.
- Να αυξάνεις ή να μειώνεις την ανθρακική αλυσίδα με κυανιούχα, Grignard, αλκίνια και αλογονοφορμική αντίδραση.
- Να σχεδιάζεις σύνθεση προς τα πίσω, από το προϊόν ως τη δοσμένη πρώτη ύλη.
- Να διαλέγεις αντιδραστήριο και παρατήρηση για μια διάκριση, και να ταυτοποιείς άγνωστη ένωση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.