Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οργανικές συνθέσεις και διακρίσεις

Η σκάλα της οξείδωσης, πώς σχεδιάζεις μια σύνθεση, και πώς ξεχωρίζεις δύο ενώσεις.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.3, 7.4

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2025 Α ·2025 Γ ·2024 επαν. Γ ·2024 Α ·2024 Γ ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2022 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να ανεβαίνεις και να κατεβαίνεις τη σκάλα οξείδωσης ανάμεσα σε αλκοόλη, αλδεΰδη, κετόνη και οξύ.
  2. Να αυξάνεις ή να μειώνεις την ανθρακική αλυσίδα με κυανιούχα, Grignard, αλκίνια και αλογονοφορμική αντίδραση.
  3. Να σχεδιάζεις σύνθεση προς τα πίσω, από το προϊόν ως τη δοσμένη πρώτη ύλη.
  4. Να διαλέγεις αντιδραστήριο και παρατήρηση για μια διάκριση, και να ταυτοποιείς άγνωστη ένωση.

Τρεις ερωτήσεις πριν από το πρώτο βέλος

Μια άσκηση σύνθεσης δίνει πρώτη ύλη και ζητάει προϊόν, και τα ενδιάμεσα τα διαλέγεις εσύ. Τις αντιδράσεις τις ξέρεις από την προηγούμενη ενότητα. Εδώ μαθαίνεις να τις διαλέγεις. Πριν γράψεις οτιδήποτε, σύγκρινε πρώτη ύλη και προϊόν σε τρία πράγματα:

  1. Άνθρακες. Ίδιος αριθμός, περισσότεροι ή λιγότεροι; Αν αλλάζει, χρειάζεσαι αντίδραση που φτιάχνει ή σπάει δεσμό C−CC-C, και αυτές είναι λίγες.
  2. Χαρακτηριστική ομάδα. Ποια φεύγει, ποια έρχεται, και σε ποιον άνθρακα;
  3. Βαθμίδα οξείδωσης. Ανεβαίνεις ή κατεβαίνεις τη σκάλα;

Η ίδια σύγκριση λύνει και τις διακρίσεις: δύο ενώσεις ξεχωρίζουν με την αντίδραση που κάνει η μία και όχι η άλλη.

Η σκάλα της οξείδωσης

Είναι η πιο συχνά ζητούμενη διαδρομή του κεφαλαίου, και έχει τρία σκαλιά:

Τρία σκαλιά, ίδιος άνθρακας

Κάθε βήμα προσθέτει οξυγόνο στον ίδιο άνθρακα. Η οξείδωση προχωράει προς τα δεξιά, η αναγωγή προς τα αριστερά — και η δευτεροταγής αλκοόλη σταματάει μετά το πρώτο σκαλί.

Σκαλί

Ανθρακική αλυσίδα−CH₂OH

Κατάληξη-όλη

ΠαράδειγμαΑιθανόλη

Χαρακτηριστική ομάδαCH₃CH₂OH

Σημείο εκκίνησης. Οξειδώνεται σε δύο βήματα, ως το καρβοξυλικό οξύ.

Ο αριθμός οξείδωσης του άνθρακα που αλλάζει μετράει τα σκαλιά. Στη σειρά του αιθανίου: −3-3 στο CH3CH3CH_3CH_3, −1-1 στην αιθανόλη, +1+1 στην αιθανάλη, +3+3 στο αιθανικό οξύ. Κάθε σκαλί είναι δύο μονάδες, δηλαδή 2e−2e^-.

  • Ανεβαίνεις με KMnO4KMnO_4 ή K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 σε όξινο περιβάλλον. Για να σταματήσεις στην αλδεΰδη, τη βγάζεις με απόσταξη μόλις σχηματιστεί.
  • Κατεβαίνεις με H2H_2 και NiNi: η αλδεΰδη δίνει πρωτοταγή αλκοόλη, η κετόνη δευτεροταγή.
  • Πλευρικά σκαλοπάτια στην ίδια βαθμίδα: αλκένιο και αλκοόλη (προσθήκη νερού, αφυδάτωση), αλκοόλη και αλκυλαλογονίδιο (SOCl2SOCl_2, υδατικό NaOHNaOH), οξύ και εστέρας (εστεροποίηση, σαπωνοποίηση).

Η αλυσίδα μεγαλώνει ή μικραίνει

Οι περισσότερες αντιδράσεις αφήνουν τον σκελετό ανέγγιχτο. Λίγες τον αλλάζουν, και αυτές είναι τα εργαλεία σου όταν μετράς διαφορετικούς άνθρακες:

ΘέλειςΑντίδρασηΠαράδειγμα
+1+1 C, οξύRX+KCNRX + KCN, μετά υδρόλυσηCH3CH2Br→CH3CH2CN→CH3CH2COOHCH_3CH_2Br \to CH_3CH_2CN \to CH_3CH_2COOH
+1+1 C, αμίνηRX+KCNRX + KCN, μετά H2H_2CH3CH2CN→CH3CH2CH2NH2CH_3CH_2CN \to CH_3CH_2CH_2NH_2
+1+1 C, 2-υδροξυοξύκαρβονύλιο +HCN+ HCN, μετά υδρόλυσηCH3CHO→CH3CH(OH)COOHCH_3CHO \to CH_3CH(OH)COOH
+R+R, αλκοόληRMgXRMgX + καρβονυλική ένωση, μετά νερόCH3MgI+HCHO→CH3CH2OHCH_3MgI + HCHO \to CH_3CH_2OH
+R+R, αλκίνιοR′C≡CNa+RXR'C \equiv CNa + RXHC≡CNa+CH3Br→HC≡CCH3HC \equiv CNa + CH_3Br \to HC \equiv CCH_3
−1-1 C, οξύαλογονοφορμική: I2I_2 και NaOHNaOHCH3COCH3→CH3COONa+CHI3CH_3COCH_3 \to CH_3COONa + CHI_3

Η αλογονοφορμική αντίδραση είναι η μόνη του κεφαλαίου που κόβει άνθρακα. Γίνεται σε ενώσεις με CH3CO−CH_3CO- ή CH3CH(OH)−CH_3CH(OH)-: το ακραίο CH3CH_3 φεύγει ως ιωδοφόρμιο, CHI3CHI_3, και ό,τι μένει γίνεται άλας οξέος με έναν άνθρακα λιγότερο:

CH3COCH3+3I2+4NaOH→CHI3+CH3COONa+3NaI+3H2OCH_3COCH_3 + 3I_2 + 4NaOH \to CHI_3 + CH_3COONa + 3NaI + 3H_2O

Με την ίδια αντίδραση η αιθανόλη και η αιθανάλη δίνουν μεθανικό νάτριο, HCOONaHCOONa.

Σύνθεση προς τα πίσω

Η μπροστινή αναζήτηση έχει πολλούς κλάδους: η πρώτη ύλη κάνει δέκα αντιδράσεις, η καθεμία άλλες δέκα. Η ανάποδη έχει σχεδόν πάντα έναν. Ξεκινάς από το προϊόν:

  1. Από τι φτιάχνεται αυτό; Κετόνη από δευτεροταγή αλκοόλη. Οξύ από πρωτοταγή αλκοόλη ή νιτρίλιο. Εστέρας από οξύ και αλκοόλη. Αλκένιο από αλκοόλη ή αλκυλαλογονίδιο.
  2. Αν οι άνθρακες δεν ταιριάζουν, βρες τον νέο δεσμό C−CC-C. Σε αλκοόλη από Grignard είναι πάντα ένας δεσμός του άνθρακα που φέρει το −OH-OH. Σε οξύ από νιτρίλιο, ο δεσμός με τον άνθρακα του −COOH-COOH.
  3. Επανάλαβε ώσπου κάθε κομμάτι να είναι κάτι που έχεις.
  4. Γράψε τη διαδρομή προς τα μπρος, με αντιδραστήριο και συνθήκες σε κάθε βέλος.

Διακρίσεις

Δίνονται δύο ή περισσότερες ενώσεις και ζητείται αντιδραστήριο που τις ξεχωρίζει με ορατή αλλαγή. Ο πίνακας είναι όλη η εργαλειοθήκη:

ΑντιδραστήριοΘετικό σεΤι βλέπειςΑρνητικό σε
Br2Br_2 σε CCl4CCl_4αλκένια, αλκίνιατο κόκκινο χρώμα χάνεταιαλκάνια, κορεσμένες ενώσεις
KMnO4KMnO_4 με H+H^+πρωτοταγείς και δευτεροταγείς αλκοόλες, αλδεΰδες, HCOOHHCOOH, ακόρεστατο ιώδες χρώμα χάνεταιτριτοταγείς αλκοόλες, κετόνες, άλλα οξέα
Fehlingαλδεΰδεςκεραμέρυθρο ίζημα Cu2OCu_2Oκετόνες, αλκοόλες
Tollensαλδεΰδες, HCOOHHCOOHκάτοπτρο αργύρουκετόνες, αλκοόλες
I2I_2 και NaOHNaOHCH3CO−CH_3CO-, CH3CH(OH)−CH_3CH(OH)-κίτρινο ίζημα CHI3CHI_3μεθανόλη, 1-προπανόλη, 3-πεντανόνη
NaNaαλκοόλες, φαινόλες, οξέα, αλκίνια με ακραίο ≡CH\equiv CHφυσαλίδες H2H_2αιθέρες, εστέρες, αλδεΰδες, κετόνες
NaHCO3NaHCO_3καρβοξυλικά οξέααναβρασμός, εκλύεται CO2CO_2αλκοόλες, φαινόλες
Δοκιμαστικός σωλήνας κόντρα στο φως ενός παραθύρου, με ανοιχτοκίτρινο στερεό μαζεμένο στον πάτο.
Κίτρινο ίζημα ιωδοφορμίου, CHI₃. Σχηματίστηκε όταν σε βάμμα ιωδίου, που περιέχει αιθανόλη, προστέθηκε διάλυμα NaOH. Η αιθανόλη έχει μεθύλιο δίπλα στον άνθρακα του υδροξυλίου, γι' αυτό δίνει θετική δοκιμή.Φωτογραφία: Eugene.negrobov · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Δύο παγίδες του πίνακα. Πρώτη, το KMnO4KMnO_4 είναι το λιγότερο επιλεκτικό αντιδραστήριο: αποχρωματίζεται από τόσες ομάδες που σπάνια ξεχωρίζει μόνο του δύο ενώσεις, εκτός αν η μία είναι τριτοταγής αλκοόλη ή κετόνη. Δεύτερη, όταν και οι δύο ενώσεις δίνουν θετική δοκιμή, η διάκριση γίνεται με την ποσότητα. Ίσα mol αλκενίου και αλκινίου αποχρωματίζουν το ένα 11 mol Br2Br_2 ανά mol, το άλλο 22. Αυτό το είδος ερώτησης ανήκει ήδη στα ποσοτικά προβλήματα της επόμενης ενότητας.

Ταυτοποίηση άγνωστης ένωσης

Το Θέμα Γ δίνει συχνά έναν μοριακό τύπο και μια σειρά από παρατηρήσεις, και ζητά τον συντακτικό τύπο. Η μέθοδος είναι αποκλεισμός:

  1. Από τον γενικό τύπο, οι ομόλογες σειρές. CnH2n+2OC_nH_{2n+2}O: κορεσμένη αλκοόλη ή αιθέρας. CnH2nOC_nH_{2n}O: αλδεΰδη ή κετόνη. CnH2nO2C_nH_{2n}O_2: οξύ ή εστέρας.
  2. Γράψε όλα τα ισομερή της σειράς που απομένει. Αν είναι τρία ή επτά, γράψε τα επτά.
  3. Κάθε παρατήρηση κόβει. Και το «δεν αντιδρά» είναι παρατήρηση: η ένωση που δεν δίνει H2H_2 με NaNa δεν είναι αλκοόλη.
  4. Έλεγξε τον επιζώντα με όλα τα δεδομένα, όχι μόνο με το τελευταίο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τρεις φιάλες χωρίς ετικέτα περιέχουν 1-προπανόλη, 2-προπανόλη και 2-μεθυλο-2-προπανόλη. Πώς βρίσκεις ποια είναι ποια;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Με μόνη οργανική πρώτη ύλη την αιθανόλη και όσα ανόργανα θέλεις, φτιάξε βουτανόνη, CH3COCH2CH3CH_3COCH_2CH_3.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πρόσθεσε ή αφαίρεσε έναν άνθρακα: (α) από αιθανόλη φτιάξε προπανικό οξύ, (β) από 2-προπανόλη φτιάξε αιθανικό οξύ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η καρβονυλική ένωση Α, C5H10OC_5H_{10}O, δεν αντιδρά με Fehling και δίνει κίτρινο ίζημα με I2I_2 και NaOHNaOH. Το οργανικό άλας της ίδιας αντίδρασης, μετά από οξίνιση, δίνει το ίδιο οξύ με την πλήρη οξείδωση της 1-βουτανόλης. Ποια είναι η Α;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σωστό ή λάθος; «Το προπένιο, με προσθήκη νερού και στη συνέχεια πλήρη οξείδωση, δίνει προπανικό οξύ.» Αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Σε ποια αλκοόλη το όξινο διάλυμα KMnO4KMnO_4 δεν αποχρωματίζεται;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Έχεις δύο φιάλες, μία με 1-βουτένιο και μία με βουτάνιο. Ποιο αντιδραστήριο τις ξεχωρίζει και τι βλέπεις;

Τα κατάφερες;

  • Να ανεβαίνεις και να κατεβαίνεις τη σκάλα οξείδωσης ανάμεσα σε αλκοόλη, αλδεΰδη, κετόνη και οξύ.
  • Να αυξάνεις ή να μειώνεις την ανθρακική αλυσίδα με κυανιούχα, Grignard, αλκίνια και αλογονοφορμική αντίδραση.
  • Να σχεδιάζεις σύνθεση προς τα πίσω, από το προϊόν ως τη δοσμένη πρώτη ύλη.
  • Να διαλέγεις αντιδραστήριο και παρατήρηση για μια διάκριση, και να ταυτοποιείς άγνωστη ένωση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;