Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ποσοτικά προβλήματα οργανικής

Μείγματα, απόδοση, και ο συντακτικός τύπος από τα mol που αντέδρασαν.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.3, 7.4

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να λύνεις προβλήματα μείγματος δύο οργανικών ενώσεων που αντιδρούν διαφορετικά με το ίδιο αντιδραστήριο.
  2. Να υπολογίζεις την απόδοση μιας σύνθεσης σε διαδοχικά στάδια.
  3. Να βρίσκεις μοριακό και συντακτικό τύπο από τα mol που αντιδρούν με Na, H₂, Br₂ ή KMnO₄.
  4. Να συνδυάζεις οργανικές αντιδράσεις με ογκομέτρηση οξέος.

Η χαρακτηριστική ομάδα γράφει τους συντελεστές

Ένα ποσοτικό πρόβλημα οργανικής είναι στοιχειομετρία, όπως κάθε άλλο. Η διαφορά είναι ότι τους συντελεστές δεν τους βρίσκεις με ισοστάθμιση κάθε φορά: τους δίνει η χαρακτηριστική ομάδα. Ένας διπλός δεσμός παίρνει ένα Br2Br_2, όποιο κι αν είναι το αλκένιο. Ένα −OH-OH δίνει μισό H2H_2 με νάτριο, σε οποιαδήποτε αλκοόλη. Αν ξέρεις τους λόγους, το μισό πρόβλημα έχει λυθεί πριν από την πρώτη πράξη.

ΟμάδαΑντιδραστήριοmol αντιδραστηρίου ή προϊόντος ανά mol ομάδας
C=CC=CBr2Br_2 ή H2H_211
C≡CC \equiv CBr2Br_2 ή H2H_2, σε περίσσεια22
−OH-OH αλκοόλης ή οξέος, ακραίο ≡CH\equiv CHNaNa12\tfrac12 mol H2H_2
−COOH-COOHNaOHNaOH ή NaHCO3NaHCO_311 mol βάσης, και 11 mol CO2CO_2 με NaHCO3NaHCO_3
−COO−-COO- εστέραNaOHNaOH11
−CHO-CHOFehling ή Tollens11 mol Cu2OCu_2O ή 22 mol AgAg
αλκοόλη ή αλδεΰδη, ένα σκαλί οξείδωσηςKMnO4KMnO_4 ή K2Cr2O7K_2Cr_2O_725\tfrac25 ή 13\tfrac13
πρωτοταγής αλκοόλη ως το οξύKMnO4KMnO_4 ή K2Cr2O7K_2Cr_2O_745\tfrac45 ή 23\tfrac23

Για τη μάζα, ο γενικός τύπος δίνει τη MrM_r ως συνάρτηση του nn, με ArA_r: C=12C = 12, H=1H = 1, O=16O = 16:

ΣειράΓενικός τύποςMrM_r
αλκένιαCnH2nC_nH_{2n}14n14n
αλκίνιαCnH2n−2C_nH_{2n-2}14n−214n - 2
κορεσμένες μονοσθενείς αλκοόλες, αιθέρεςCnH2n+2OC_nH_{2n+2}O14n+1814n + 18
κορεσμένες αλδεΰδες, κετόνεςCnH2nOC_nH_{2n}O14n+1614n + 16
κορεσμένα μονοκαρβοξυλικά οξέα, εστέρεςCnH2nO2C_nH_{2n}O_214n+3214n + 32

Μέθοδος 1: μείγμα δύο ενώσεων

Δύο άγνωστα, xx και yy mol. Χρειάζεσαι δύο εξισώσεις, και κάθε μέτρηση του προβλήματος δίνει μία:

  1. Γράψε κάθε αντίδραση χωριστά, για κάθε συστατικό που αντιδρά. Αυτό που δεν αντιδρά δεν γράφεται, αλλά μετράει στη μάζα.
  2. Μία εξίσωση από τη μάζα: M1x+M2y=mM_1 x + M_2 y = m.
  3. Μία από το αντιδραστήριο ή το προϊόν: π.χ. τα mol H2H_2 από όσα συστατικά έχουν όξινο HH.
  4. Λύσε το σύστημα, και έλεγξε ότι x,y>0x, y > 0.

Μέθοδος 2: απόδοση σε διαδοχικά στάδια

Η απόδοση ενός σταδίου είναι τα mol που πήρες διά τα mol που θα έπαιρνες θεωρητικά, με τα θεωρητικά από το ελλειμματικό αντιδρών. Σε στάδια που ακολουθούν το ένα το άλλο:

  • Δούλεψε σε mol, στάδιο προς στάδιο: τα mol που βγαίνουν από το ένα είναι τα mol που μπαίνουν στο επόμενο.
  • Η συνολική απόδοση είναι το γινόμενο των επιμέρους: 80%80\% και 75%75\% δίνουν 0,8⋅0,75=60%0{,}8 \cdot 0{,}75 = 60\%.
  • Όταν ένα αντιδραστήριο του επόμενου σταδίου μετριέται, όπως το KMnO4KMnO_4 που καταναλώθηκε, αντιστοιχεί σε όση ένωση αντέδρασε, όχι σε όση μπήκε.
  • Αν το στάδιο είναι ισορροπία, όπως η εστεροποίηση, η απόδοση δεν δίνεται: βγαίνει από την KcK_c, με τον πίνακα της ενότητας «Kc και Kp».

Μέθοδος 3: μοριακός τύπος από τα mol που αντέδρασαν

  1. Πόσα mol της ένωσης; Από τη μάζα, αν ξέρεις τη MrM_r, ή από την ποσότητα ενός αντιδραστηρίου, αν ξέρεις πόσες ομάδες έχει το μόριο.
  2. Πόσες ομάδες; Τα mol του αντιδραστηρίου διά τα mol της ένωσης. Για παράδειγμα, 22 mol Br2Br_2 ανά mol υδρογονάνθρακα σημαίνουν τριπλό δεσμό ή δύο διπλούς.
  3. MrM_r από m/nm/n, και από τον γενικό τύπο ο nn των ανθράκων.

Μέθοδος 4: ισομερή, και ποιο είναι

Ο μοριακός τύπος σπάνια αρκεί. Γράφεις όλα τα ισομερή που ταιριάζουν, και κάθε ποιοτική πληροφορία κόβει: αντιδρά με NaNa, άρα αλκοόλη και όχι αιθέρας· οξειδώνεται σε ένωση που δεν δίνει Fehling, άρα δευτεροταγής· δίνει ιωδοφόρμιο, άρα CH3CH(OH)−CH_3CH(OH)-. Η τεχνική είναι αυτή της ενότητας «Οργανικές συνθέσεις και διακρίσεις»· εδώ απλώς τα δεδομένα έρχονται ως αριθμοί.

Μέθοδος 5: συνδυασμός με ογκομέτρηση

Το καρβοξυλικό οξύ που σχηματίστηκε, ή που περίσσεψε, μετριέται με ογκομέτρηση με πρότυπο διάλυμα NaOHNaOH. Στο ισοδύναμο σημείο:

nNaOH=nRCOOHn_{NaOH} = n_{RCOOH}

Δύο παραλλαγές πέφτουν συχνά. Στην εστεροποίηση τιτλοδοτείς το οξύ που έμεινε στην ισορροπία, και από αυτό βρίσκεις πόσο αντέδρασε. Στη σαπωνοποίηση βάζεις γνωστή περίσσεια NaOHNaOH και τιτλοδοτείς ό,τι περίσσεψε με HClHCl: αυτό που αντέδρασε με τον εστέρα είναι η διαφορά.

Και δύο προϋποθέσεις, που η εκφώνηση πρέπει να δίνει ή εσύ να γράφεις: ότι το H2SO4H_2SO_4 του καταλύτη δεν καταναλώνει NaOHNaOH, ή ότι η ποσότητά του αφαιρείται χωριστά, και ότι στη γρήγορη ογκομέτρηση ο εστέρας δεν σαπωνοποιείται. Αν τιτλοδοτείς μέρος του διαλύματος, πολλαπλασιάζεις στο τέλος με τον λόγο των όγκων: 2020 mL από τα 200200 περιέχουν το ένα δέκατο του οξέος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δείγμα 0,10{,}1 mol άκυκλου υδρογονάνθρακα, με μάζα 44 g, αποχρωματίζει 3232 g Br2Br_2. Ο υδρογονάνθρακας είναι: (α) αλκένιο, (β) αλκίνιο. Διάλεξε, αιτιολόγησε και βρες τον μοριακό του τύπο. (ArA_r: Br=80Br = 80)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Μείγμα αιθανόλης και αιθανικού οξέος έχει μάζα 10,610{,}6 g. Με περίσσεια NaNa εκλύει 2,242{,}24 L H2H_2 σε STP. Βρες τη σύσταση του μείγματος και τον όγκο CO2CO_2 που θα έδινε με περίσσεια NaHCO3NaHCO_3.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Από 1414 g αιθενίου παίρνεις αιθανόλη με προσθήκη νερού, με απόδοση 80%80\%. Όλη η αιθανόλη οξειδώνεται με όξινο KMnO4KMnO_4 0,50{,}5 M σε αιθανικό οξύ, με απόδοση 75%75\%. Πόσα g οξέος παίρνεις, πόσα mL διαλύματος KMnO4KMnO_4 καταναλώθηκαν, και ποια είναι η συνολική απόδοση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Κορεσμένη μονοσθενής αλκοόλη Α, μάζας 7,47{,}4 g, αντιδρά με περίσσεια NaNa και εκλύει 1,121{,}12 L H2H_2 σε STP. Με όξινο K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 η Α δίνει ένωση που δεν αντιδρά με Fehling. Ποια είναι η Α;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Αναμειγνύεις 0,60{,}6 mol CH3COOHCH_3COOH με 0,60{,}6 mol CH3CH2OHCH_3CH_2OH και λίγο H2SO4H_2SO_4. Μετά την αποκατάσταση της ισορροπίας, το οξύ του μείγματος εξουδετερώνεται πλήρως από 400400 mL διαλύματος NaOHNaOH 0,50{,}5 M. Βρες την KcK_c και την απόδοση της εστεροποίησης. Θεώρησε ότι ο καταλύτης δεν καταναλώνει NaOHNaOH και ότι ο εστέρας δεν προλαβαίνει να σαπωνοποιηθεί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Πόσα mol Br2Br_2 αποχρωματίζει 11 mol προπινίου, όταν το Br2Br_2 είναι σε περίσσεια;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Πόσα L H2H_2, σε STP, εκλύονται όταν 0,20{,}2 mol αιθανόλης αντιδρούν με περίσσεια NaNa;

Τα κατάφερες;

  • Να λύνεις προβλήματα μείγματος δύο οργανικών ενώσεων που αντιδρούν διαφορετικά με το ίδιο αντιδραστήριο.
  • Να υπολογίζεις την απόδοση μιας σύνθεσης σε διαδοχικά στάδια.
  • Να βρίσκεις μοριακό και συντακτικό τύπο από τα mol που αντιδρούν με Na, H₂, Br₂ ή KMnO₄.
  • Να συνδυάζεις οργανικές αντιδράσεις με ογκομέτρηση οξέος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;