Ποσοτικά προβλήματα οργανικής
Μείγματα, απόδοση, και ο συντακτικός τύπος από τα mol που αντέδρασαν.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §7.3, 7.4
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να λύνεις προβλήματα μείγματος δύο οργανικών ενώσεων που αντιδρούν διαφορετικά με το ίδιο αντιδραστήριο.
- Να υπολογίζεις την απόδοση μιας σύνθεσης σε διαδοχικά στάδια.
- Να βρίσκεις μοριακό και συντακτικό τύπο από τα mol που αντιδρούν με Na, H₂, Br₂ ή KMnO₄.
- Να συνδυάζεις οργανικές αντιδράσεις με ογκομέτρηση οξέος.
Η χαρακτηριστική ομάδα γράφει τους συντελεστές
Ένα ποσοτικό πρόβλημα οργανικής είναι στοιχειομετρία, όπως κάθε άλλο. Η διαφορά είναι ότι τους συντελεστές δεν τους βρίσκεις με ισοστάθμιση κάθε φορά: τους δίνει η χαρακτηριστική ομάδα. Ένας διπλός δεσμός παίρνει ένα , όποιο κι αν είναι το αλκένιο. Ένα δίνει μισό με νάτριο, σε οποιαδήποτε αλκοόλη. Αν ξέρεις τους λόγους, το μισό πρόβλημα έχει λυθεί πριν από την πρώτη πράξη.
| Ομάδα | Αντιδραστήριο | mol αντιδραστηρίου ή προϊόντος ανά mol ομάδας |
|---|---|---|
| ή | ||
| ή , σε περίσσεια | ||
| αλκοόλης ή οξέος, ακραίο | mol | |
| ή | mol βάσης, και mol με | |
| εστέρα | ||
| Fehling ή Tollens | mol ή mol | |
| αλκοόλη ή αλδεΰδη, ένα σκαλί οξείδωσης | ή | ή |
| πρωτοταγής αλκοόλη ως το οξύ | ή | ή |
Για τη μάζα, ο γενικός τύπος δίνει τη ως συνάρτηση του , με : , , :
| Σειρά | Γενικός τύπος | |
|---|---|---|
| αλκένια | ||
| αλκίνια | ||
| κορεσμένες μονοσθενείς αλκοόλες, αιθέρες | ||
| κορεσμένες αλδεΰδες, κετόνες | ||
| κορεσμένα μονοκαρβοξυλικά οξέα, εστέρες |
Μέθοδος 1: μείγμα δύο ενώσεων
Δύο άγνωστα, και mol. Χρειάζεσαι δύο εξισώσεις, και κάθε μέτρηση του προβλήματος δίνει μία:
- Γράψε κάθε αντίδραση χωριστά, για κάθε συστατικό που αντιδρά. Αυτό που δεν αντιδρά δεν γράφεται, αλλά μετράει στη μάζα.
- Μία εξίσωση από τη μάζα: .
- Μία από το αντιδραστήριο ή το προϊόν: π.χ. τα mol από όσα συστατικά έχουν όξινο .
- Λύσε το σύστημα, και έλεγξε ότι .
Μέθοδος 2: απόδοση σε διαδοχικά στάδια
Η απόδοση ενός σταδίου είναι τα mol που πήρες διά τα mol που θα έπαιρνες θεωρητικά, με τα θεωρητικά από το ελλειμματικό αντιδρών. Σε στάδια που ακολουθούν το ένα το άλλο:
- Δούλεψε σε mol, στάδιο προς στάδιο: τα mol που βγαίνουν από το ένα είναι τα mol που μπαίνουν στο επόμενο.
- Η συνολική απόδοση είναι το γινόμενο των επιμέρους: και δίνουν .
- Όταν ένα αντιδραστήριο του επόμενου σταδίου μετριέται, όπως το που καταναλώθηκε, αντιστοιχεί σε όση ένωση αντέδρασε, όχι σε όση μπήκε.
- Αν το στάδιο είναι ισορροπία, όπως η εστεροποίηση, η απόδοση δεν δίνεται: βγαίνει από την , με τον πίνακα της ενότητας «Kc και Kp».
Μέθοδος 3: μοριακός τύπος από τα mol που αντέδρασαν
- Πόσα mol της ένωσης; Από τη μάζα, αν ξέρεις τη , ή από την ποσότητα ενός αντιδραστηρίου, αν ξέρεις πόσες ομάδες έχει το μόριο.
- Πόσες ομάδες; Τα mol του αντιδραστηρίου διά τα mol της ένωσης. Για παράδειγμα, mol ανά mol υδρογονάνθρακα σημαίνουν τριπλό δεσμό ή δύο διπλούς.
- από , και από τον γενικό τύπο ο των ανθράκων.
Μέθοδος 4: ισομερή, και ποιο είναι
Ο μοριακός τύπος σπάνια αρκεί. Γράφεις όλα τα ισομερή που ταιριάζουν, και κάθε ποιοτική πληροφορία κόβει: αντιδρά με , άρα αλκοόλη και όχι αιθέρας· οξειδώνεται σε ένωση που δεν δίνει Fehling, άρα δευτεροταγής· δίνει ιωδοφόρμιο, άρα . Η τεχνική είναι αυτή της ενότητας «Οργανικές συνθέσεις και διακρίσεις»· εδώ απλώς τα δεδομένα έρχονται ως αριθμοί.
Μέθοδος 5: συνδυασμός με ογκομέτρηση
Το καρβοξυλικό οξύ που σχηματίστηκε, ή που περίσσεψε, μετριέται με ογκομέτρηση με πρότυπο διάλυμα . Στο ισοδύναμο σημείο:
Δύο παραλλαγές πέφτουν συχνά. Στην εστεροποίηση τιτλοδοτείς το οξύ που έμεινε στην ισορροπία, και από αυτό βρίσκεις πόσο αντέδρασε. Στη σαπωνοποίηση βάζεις γνωστή περίσσεια και τιτλοδοτείς ό,τι περίσσεψε με : αυτό που αντέδρασε με τον εστέρα είναι η διαφορά.
Και δύο προϋποθέσεις, που η εκφώνηση πρέπει να δίνει ή εσύ να γράφεις: ότι το του καταλύτη δεν καταναλώνει , ή ότι η ποσότητά του αφαιρείται χωριστά, και ότι στη γρήγορη ογκομέτρηση ο εστέρας δεν σαπωνοποιείται. Αν τιτλοδοτείς μέρος του διαλύματος, πολλαπλασιάζεις στο τέλος με τον λόγο των όγκων: mL από τα περιέχουν το ένα δέκατο του οξέος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δείγμα mol άκυκλου υδρογονάνθρακα, με μάζα g, αποχρωματίζει g . Ο υδρογονάνθρακας είναι: (α) αλκένιο, (β) αλκίνιο. Διάλεξε, αιτιολόγησε και βρες τον μοριακό του τύπο. (: )
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
mol, δηλαδή mol ανά mol υδρογονάνθρακα.
Ένα αλκένιο προσθέτει mol. Δύο mol σημαίνουν δύο π δεσμούς, άρα τριπλό δεσμό ή δύο διπλούς. Από τα δύο που δίνονται, σωστό το (β).
, και για αλκίνιο , άρα : το προπίνιο, .
Παράδειγμα 2
Μείγμα αιθανόλης και αιθανικού οξέος έχει μάζα g. Με περίσσεια εκλύει L σε STP. Βρες τη σύσταση του μείγματος και τον όγκο που θα έδινε με περίσσεια .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ποιο αντιδρά με τι: με αντιδρούν και τα δύο, mol ανά mol. Με μόνο το οξύ.
Έστω mol αιθανόλης () και mol οξέος (). Από τη μάζα: .
Από το : , άρα .
Αντικαθιστάς : , άρα και . Δηλαδή g αιθανόλης και g οξέος.
Με μόνο το οξύ: mol , δηλαδή L σε STP.
Παράδειγμα 3
Από g αιθενίου παίρνεις αιθανόλη με προσθήκη νερού, με απόδοση . Όλη η αιθανόλη οξειδώνεται με όξινο M σε αιθανικό οξύ, με απόδοση . Πόσα g οξέος παίρνεις, πόσα mL διαλύματος καταναλώθηκαν, και ποια είναι η συνολική απόδοση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στάδιο 1: mol. Θεωρητικά mol αιθανόλης, με παίρνεις mol.
Στάδιο 2: από mol αιθανόλης, με , παίρνεις mol , δηλαδή g.
Το αντιστοιχεί στην αιθανόλη που αντέδρασε, τα mol. Ο λόγος για πλήρη οξείδωση είναι , άρα mol .
L, δηλαδή mL.
Συνολική απόδοση: , δηλαδή . Ο έλεγχος: mol οξέος από mol αιθενίου.
Παράδειγμα 4
Κορεσμένη μονοσθενής αλκοόλη Α, μάζας g, αντιδρά με περίσσεια και εκλύει L σε STP. Με όξινο η Α δίνει ένωση που δεν αντιδρά με Fehling. Ποια είναι η Α;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
mol. Ένα δίνει , άρα mol.
. Από : , η Α είναι .
Ισομερείς αλκοόλες : 1-βουτανόλη, 2-βουτανόλη, 2-μεθυλο-1-προπανόλη, 2-μεθυλο-2-προπανόλη. Οι αιθέρες του ίδιου τύπου αποκλείονται, γιατί δεν αντιδρούν με .
Οξειδώνεται, άρα δεν είναι τριτοταγής. Το προϊόν δεν δίνει Fehling, άρα είναι κετόνη, και η Α δευτεροταγής. Η μόνη δευτεροταγής είναι η 2-βουτανόλη, .
Παράδειγμα 5
Αναμειγνύεις mol με mol και λίγο . Μετά την αποκατάσταση της ισορροπίας, το οξύ του μείγματος εξουδετερώνεται πλήρως από mL διαλύματος M. Βρες την και την απόδοση της εστεροποίησης. Θεώρησε ότι ο καταλύτης δεν καταναλώνει και ότι ο εστέρας δεν προλαβαίνει να σαπωνοποιηθεί.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ογκομέτρηση μετρά το οξύ που έμεινε: mol, άρα mol στην ισορροπία.
Πίνακας mol: αντέδρασαν mol οξέος. Στην ισορροπία: οξύ , αλκοόλη , εστέρας , νερό mol.
Ο όγκος απλοποιείται, γιατί αριθμητής και παρονομαστής έχουν τον ίδιο αριθμό μορίων:
Απόδοση: θεωρητικά mol εστέρα, πήρες . Δηλαδή .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα L , σε STP, εκλύονται όταν mol αιθανόλης αντιδρούν με περίσσεια ;
Τα κατάφερες;
- Να λύνεις προβλήματα μείγματος δύο οργανικών ενώσεων που αντιδρούν διαφορετικά με το ίδιο αντιδραστήριο.
- Να υπολογίζεις την απόδοση μιας σύνθεσης σε διαδοχικά στάδια.
- Να βρίσκεις μοριακό και συντακτικό τύπο από τα mol που αντιδρούν με Na, H₂, Br₂ ή KMnO₄.
- Να συνδυάζεις οργανικές αντιδράσεις με ογκομέτρηση οξέος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.