Μετάβαση στο περιεχόμενο

Διαμοριακές δυνάμεις και ωσμωτική πίεση

Τι κρατά τα μόρια κοντά, και γιατί το νερό περνά μια μεμβράνη προς το πυκνότερο διάλυμα.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §8.1, 8.2

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Β ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Β ·2022 Β ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Β ·2021 Α ·2021 Β ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Α

Θα μάθεις να

  1. Να διακρίνεις τις δυνάμεις διπόλου–διπόλου, τις δυνάμεις London και τον δεσμό υδρογόνου.
  2. Να συγκρίνεις σημεία ζέσεως ουσιών με βάση τις διαμοριακές τους δυνάμεις.
  3. Να εξηγείς την ώσμωση και να υπολογίζεις ωσμωτική πίεση με τον νόμο Π = cRT.
  4. Να χαρακτηρίζεις διαλύματα ισοτονικά, υπερτονικά ή υποτονικά και να το συνδέεις με τα κύτταρα.

Δυνάμεις μέσα και ανάμεσα στα μόρια

Όταν το νερό βράζει, τα μόρια H2OH_2O απομακρύνονται το ένα από το άλλο και γίνονται ατμός. Οι δεσμοί O−HO{-}H δεν σπάνε: ο ατμός είναι πάλι νερό. Αυτό που ξεπερνιέται είναι οι έλξεις ανάμεσα στα μόρια, οι διαμοριακές δυνάμεις.

Οι ομοιοπολικοί δεσμοί μέσα στο μόριο είναι πολύ ισχυρότεροι, συνήθως δεκάδες φορές. Γι' αυτό χρειάζονται χιλιάδες βαθμοί για να διασπαστεί το νερό σε υδρογόνο και οξυγόνο, ενώ για να βράσει αρκούν 100100 °C.

Οι διαμοριακές δυνάμεις είναι ηλεκτροστατικής φύσης: θετικά φορτισμένα σημεία ενός μορίου έλκουν αρνητικά φορτισμένα σημεία του διπλανού. Αυτές καθορίζουν αν μια ουσία είναι αέρια, υγρή ή στερεά σε θερμοκρασία δωματίου, και πόσο ψηλά είναι το σημείο ζέσεώς της.

Οι ασθενέστερες από αυτές λέγονται συλλογικά δυνάμεις van der Waals και είναι δύο ειδών: διπόλου–διπόλου και διασποράς (London). Ξεχωριστά εξετάζεται ο δεσμός υδρογόνου, που είναι ισχυρότερος.

Δυνάμεις διπόλου–διπόλου

Σε ένα πολικό μόριο, όπως το HClHCl, το ηλεκτραρνητικότερο άτομο έχει μερικό αρνητικό φορτίο δ−\delta^- και το άλλο μερικό θετικό δ+\delta^+. Το μόριο είναι ένα μόνιμο δίπολο.

Τα δίπολα προσανατολίζονται ώστε το θετικό άκρο του ενός να βλέπει το αρνητικό άκρο του άλλου, και έλκονται. Όσο πολικότερο το μόριο, τόσο ισχυρότερη η έλξη.

Για να φανεί η επίδραση, σύγκρινε ουσίες με περίπου ίδια σχετική μοριακή μάζα και διαφορετική πολικότητα:

ΟυσίαMrM_rΠολικότηταΣημείο ζέσεως
προπάνιο CH3CH2CH3CH_3CH_2CH_34444μη πολικό−42-42 °C
διμεθυλαιθέρας CH3OCH3CH_3OCH_34646λίγο πολικό−24-24 °C
αιθανάλη (ακεταλδεΰδη) CH3CHOCH_3CHO4444πολικό2020 °C
αιθανονιτρίλιο (ακετονιτρίλιο) CH3CNCH_3CN4141πολύ πολικό8282 °C

Ίδιο μέγεθος, πάνω από εκατό βαθμούς διαφορά, μόνο από την πολικότητα.

Συγγενείς είναι οι έλξεις ιόντος–διπόλου, ανάμεσα σε ένα ιόν και πολικά μόρια. Αυτές εξηγούν γιατί το NaClNaCl διαλύεται στο νερό: κάθε ιόν περικυκλώνεται από μόρια νερού που του στρέφουν το αντίθετα φορτισμένο άκρο τους.

Δυνάμεις διασποράς (London)

Το Cl2Cl_2 δεν έχει καθόλου πολικότητα, κι όμως υγροποιείται, και το I2I_2 είναι στερεό. Κάτι κρατά και τα μη πολικά μόρια μαζί.

Τα ηλεκτρόνια ενός μορίου κινούνται συνεχώς. Σε κάθε στιγμή η κατανομή τους μπορεί να είναι λίγο ασύμμετρη, και το μόριο γίνεται για μια στιγμή στιγμιαίο δίπολο. Αυτό πολώνει το διπλανό μόριο, δημιουργώντας του ένα επαγόμενο δίπολο, και τα δύο έλκονται. Αυτές είναι οι δυνάμεις διασποράς ή London.

Υπάρχουν σε όλα τα μόρια, πολικά και μη. Η ισχύς τους μεγαλώνει:

  • με τη σχετική μοριακή μάζα: περισσότερα ηλεκτρόνια, πιο εύκολα παραμορφώσιμο νέφος
  • με την επιφάνεια επαφής: τα επιμήκη μόρια αγγίζουν το ένα το άλλο σε μεγαλύτερο μήκος από τα σφαιρικά
ΑλογόνοMrM_rΣημείο ζέσεωςΣε 2525 °C
F2F_23838−188-188 °Cαέριο
Cl2Cl_27171−34-34 °Cαέριο
Br2Br_21601605959 °Cυγρό
I2I_2254254184184 °Cστερεό

Για το σχήμα: το κανονικό πεντάνιο, αλυσίδα, βράζει στους 3636 °C· το ισομερές του νεοπεντάνιο (2,2-διμεθυλοπροπάνιο), σχεδόν σφαίρα, στους 1010 °C. Ίδιος μοριακός τύπος C5H12C_5H_{12}, ίδια μάζα, διαφορετική επιφάνεια.

Ο δεσμός υδρογόνου

Όταν το υδρογόνο είναι ενωμένο με πολύ ηλεκτραρνητικό και μικρό άτομο, FF, OO ή NN, το κοινό ζεύγος τραβιέται τόσο προς το άλλο άτομο που ο πυρήνας του υδρογόνου μένει σχεδόν γυμνός. Αυτό το έντονα θετικό υδρογόνο έλκεται ισχυρά από ένα μη δεσμικό ζεύγος ηλεκτρονίων ενός FF, OO ή NN του διπλανού μορίου:

O−H⋯:OO{-}H \cdots :O

Αυτή η έλξη είναι ο δεσμός υδρογόνου. Είναι η ισχυρότερη διαμοριακή δύναμη, αν και πολύ ασθενέστερη από έναν ομοιοπολικό δεσμό.

Φαίνεται καθαρά στα σημεία ζέσεως των υδριδίων. Σε κάθε ομάδα το σημείο ζέσεως ανεβαίνει προς τα κάτω, όπως περιμένεις από τις δυνάμεις London, με μία εξαίρεση: το πρώτο μέλος.

Ομάδα 16Σ.Ζ.Ομάδα 17Σ.Ζ.
H2OH_2O100100 °CHFHF2020 °C
H2SH_2S−60-60 °CHClHCl−85-85 °C
H2SeH_2Se−41-41 °CHBrHBr−67-67 °C
H2TeH_2Te−2-2 °CHIHI−35-35 °C

Χωρίς δεσμούς υδρογόνου το νερό θα έβραζε κάπου κάτω από τους −60-60 °C και δεν θα υπήρχαν θάλασσες. Το ίδιο συμβαίνει με την NH3NH_3 (−33-33 °C) απέναντι στη PH3PH_3 (−88-88 °C).

Οι δεσμοί υδρογόνου εξηγούν και άλλα: γιατί ο πάγος επιπλέει (στον κρύσταλλο τα μόρια κρατιούνται σε ανοιχτό πλέγμα, λιγότερο πυκνό από το υγρό), και πώς οι δύο αλυσίδες του DNA μένουν ενωμένες, με δεσμούς υδρογόνου ανάμεσα στις βάσεις.

Ώσμωση

Μια ημιπερατή μεμβράνη αφήνει να περνούν τα μικρά μόρια του διαλύτη, αλλά όχι τα σωματίδια της διαλυμένης ουσίας. Τέτοιες είναι οι κυτταρικές μεμβράνες και ορισμένες τεχνητές μεμβράνες.

Αν χωρίσεις με τέτοια μεμβράνη καθαρό νερό από διάλυμα ζάχαρης, μόρια νερού περνούν και προς τις δύο κατευθύνσεις, αλλά περισσότερα περνούν από το νερό προς το διάλυμα. Η στάθμη του διαλύματος ανεβαίνει. Αυτή η καθαρή ροή διαλύτη μέσα από ημιπερατή μεμβράνη, από το αραιότερο προς το πυκνότερο διάλυμα, είναι η ώσμωση.

Ωσμωτική πίεση Π\Pi ενός διαλύματος είναι η πίεση που πρέπει να ασκηθεί στο διάλυμα για να σταματήσει η ώσμωση από τον καθαρό διαλύτη προς αυτό.

Ο νόμος του van't Hoff

Για αραιά διαλύματα μοριακών ουσιών (μη ηλεκτρολυτών) ισχύει:

Π=c⋅R⋅T\Pi = c \cdot R \cdot T

με cc τη συγκέντρωση σε mol/L, TT την απόλυτη θερμοκρασία σε K και R=0,082R = 0{,}082 L·atm/(mol·K). Τότε η Π\Pi βγαίνει σε atm.

Επειδή c=n/Vc = n / V, ο νόμος γράφεται και ΠV=nRT\Pi V = nRT, με την ίδια μορφή με την καταστατική εξίσωση των αερίων.

Η ωσμωτική πίεση είναι προσθετική ιδιότητα: εξαρτάται από το πλήθος των διαλυμένων σωματιδίων ανά λίτρο, όχι από το είδος τους. Διάλυμα γλυκόζης 0,10{,}1 M και διάλυμα ουρίας 0,10{,}1 M, στην ίδια θερμοκρασία, έχουν ίδια Π\Pi.

Επειδή ακόμη και ελάχιστη ποσότητα ουσίας δίνει μετρήσιμη ωσμωτική πίεση, η μέτρησή της χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό της MrM_r μεγάλων μορίων, όπως οι πρωτεΐνες.

Ισοτονικά διαλύματα και κύτταρα

Δύο διαλύματα με την ίδια ωσμωτική πίεση λέγονται ισοτονικά. Αν το ένα έχει μεγαλύτερη, είναι υπερτονικό ως προς το άλλο, και το άλλο υποτονικό. Ανάμεσα σε ισοτονικά διαλύματα δεν υπάρχει καθαρή ροή νερού.

Το αίμα έχει ωσμωτική πίεση περίπου 7,67{,}6 atm στους 3737 °C, δηλαδή περίπου 0,30{,}3 mol σωματιδίων ανά λίτρο. Ισοτονικά με αυτό είναι ο φυσιολογικός ορός (NaClNaCl 0,9%0{,}9\% w/v) και το διάλυμα γλυκόζης 5%5\% w/v που χορηγούνται ενδοφλέβια.

Ασπρόμαυρη εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου: πολλοί λείοι δίσκοι βαθουλωμένοι στη μέση, και ανάμεσά τους μια στρογγυλή μπάλα με ανώμαλη, ανάγλυφη επιφάνεια.
Αίμα στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης. Τα ερυθρά αιμοσφαίρια έχουν το κανονικό σχήμα αμφίκοιλου δίσκου, γιατί βρίσκονται σε ισοτονικό περιβάλλον. Σε υποτονικό διάλυμα θα φούσκωναν, σε υπερτονικό θα ζάρωναν.Φωτογραφία: Bruce Wetzel, Harry Schaefer (National Cancer Institute) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons
  • Σε υποτονικό διάλυμα, όπως το απεσταγμένο νερό, το νερό μπαίνει στο ερυθρό αιμοσφαίριο, που διογκώνεται και τελικά σπάει: αιμόλυση.
  • Σε υπερτονικό διάλυμα το νερό βγαίνει και το κύτταρο συρρικνώνεται.

Η ίδια λογική εξηγεί γιατί το αλάτι και η ζάχαρη συντηρούν τα τρόφιμα (τα μικρόβια χάνουν νερό στο υπερτονικό περιβάλλον), γιατί τα φυτά που ποτίζονται με αλμυρό νερό μαραίνονται, και πώς οι ρίζες απορροφούν νερό από το έδαφος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Κατάταξε κατά αύξον σημείο ζέσεως: CH3CH2CH3CH_3CH_2CH_3, CH3OCH3CH_3OCH_3, CH3CH2OHCH_3CH_2OH

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες την ωσμωτική πίεση διαλύματος γλυκόζης 0,10{,}1 M στους 2727 °C

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Διάλυμα 200200 mL περιέχει 1,81{,}8 g μοριακής ουσίας και έχει ωσμωτική πίεση 1,231{,}23 atm στους 2727 °C. Βρες τη σχετική μοριακή μάζα της ουσίας

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Διάλυμα NaClNaCl 0,150{,}15 M είναι ισοτονικό με διάλυμα γλυκόζης ποιας συγκέντρωσης, στην ίδια θερμοκρασία;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Όταν το νερό βράζει, τι ξεπερνιέται;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ποιες διαμοριακές δυνάμεις υπάρχουν ανάμεσα σε όλα τα μόρια, πολικά και μη πολικά;

Τα κατάφερες;

  • Να διακρίνεις τις δυνάμεις διπόλου–διπόλου, τις δυνάμεις London και τον δεσμό υδρογόνου.
  • Να συγκρίνεις σημεία ζέσεως ουσιών με βάση τις διαμοριακές τους δυνάμεις.
  • Να εξηγείς την ώσμωση και να υπολογίζεις ωσμωτική πίεση με τον νόμο Π = cRT.
  • Να χαρακτηρίζεις διαλύματα ισοτονικά, υπερτονικά ή υποτονικά και να το συνδέεις με τα κύτταρα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;