Θερμοχημεία
Ενθαλπία, νόμος του Hess και ο ενεργειακός ισολογισμός.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §2.1, 2.2
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Β ·2023 Γ ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να χρησιμοποιείς τη θερμοχημική εξίσωση ως αναλογία, και με περίσσεια αντιδρώντος.
- Να ξεχωρίζεις τις πρότυπες ενθαλπίες σχηματισμού, καύσης, εξουδετέρωσης και διάλυσης.
- Να υπολογίζεις ΔΗ με τον νόμο του Hess, από ενθαλπίες σχηματισμού και από ενέργειες δεσμών.
- Να βρίσκεις ΔΗ από μετρήσεις θερμιδομέτρου και να λύνεις προβλήματα μειγμάτων καυσίμων.
Η ενέργεια που μπαίνει στην εξίσωση
Ένα σπίρτο ανάβει και ζεσταίνει τον αέρα γύρω του. Μια παγοκύστη σπάει και κρυώνει το χέρι σου. Και στις δύο γίνεται χημική αντίδραση, αλλά η ενέργεια πάει προς αντίθετη κατεύθυνση.
Κάθε χημική αντίδραση σπάει δεσμούς και φτιάχνει άλλους. Το σπάσιμο απαιτεί ενέργεια, το φτιάξιμο αποδίδει, και το καθαρό αποτέλεσμα, μετρημένο υπό σταθερή πίεση, είναι η μεταβολή ενθαλπίας της αντίδρασης:
Το πρόσημο είναι σύμβαση με λογική: κοιτάμε πάντα από τη μεριά του συστήματος.
| Τι αισθάνεται το δοχείο | ||
|---|---|---|
| Εξώθερμη | αρνητικό | ζεσταίνεται: το σύστημα έχασε ενέργεια |
| Ενδόθερμη | θετικό | κρυώνει: το σύστημα κέρδισε ενέργεια |
Η ενθαλπία είναι καταστατική συνάρτηση: εξαρτάται μόνο από το πού βρίσκεται το σύστημα, όχι από το πώς έφτασε εκεί. Το εξαρτάται από τη φύση των αντιδρώντων, τη φυσική τους κατάσταση, την πίεση και τη θερμοκρασία. Γι' αυτό δίπλα σε κάθε τύπο γράφεται (s), (l), (g) ή (aq): το νερό ως υγρό και το νερό ως ατμός δίνουν άλλο .
Η θερμοχημική εξίσωση είναι αναλογία
Η θερμοχημική εξίσωση γράφει το δίπλα στην ισοσταθμισμένη εξίσωση:
Διαβάζεται όπως τα mol της στοιχειομετρίας: όταν αντιδρούν mol , εκλύονται kJ. Η θερμότητα είναι ένας ακόμη «όρος» της αναλογίας. Η μέθοδος:
- Μετάτρεψε τη δοσμένη ποσότητα (g, L σε STP, συγκέντρωση επί όγκο) σε mol.
- Αν δίνονται δύο αντιδρώντα, βρες ποιο περιορίζει. Η θερμότητα βγαίνει από αυτό που καταναλώνεται ολόκληρο.
- Γράψε την αναλογία με τον συντελεστή της ουσίας: όσα mol ορίζει ο συντελεστής, τόσα kJ δίνει το .
- Δώσε το πρόσημο με λέξεις: «εκλύονται» ή «απορροφώνται».
Από αυτό βγαίνουν και οι δύο κανόνες χειρισμού. Αν πολλαπλασιάσεις τους συντελεστές, πολλαπλασιάζεται και το , γιατί η ενθαλπία είναι εκτατικό μέγεθος. Αν αντιστρέψεις την αντίδραση, το αλλάζει πρόσημο με το ίδιο μέτρο.
Οι πρότυπες ενθαλπίες
Για να συγκρίνονται μετρήσεις, ορίζονται σε πρότυπη κατάσταση: , atm και, για διαλύματα, M. Συμβολίζονται με δείκτη μηδέν, . Όλες αφορούν ένα mol κάποιας ουσίας, γι' αυτό μετριούνται σε kJ/mol.
Σχηματισμού : σχηματίζεται ένα mol ένωσης από τα στοιχεία της στη σταθερότερη μορφή τους. Κάθε στοιχείο στη σταθερότερη μορφή του έχει . Το έχει μηδέν· το όχι.
Καύσης : καίγεται πλήρως ένα mol ουσίας. Είναι πάντα αρνητική.
Εξουδετέρωσης : σχηματίζεται ένα mol νερού από και σε αραιό υδατικό διάλυμα. Για ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση είναι kJ/mol, όποιο κι αν είναι το ζεύγος, γιατί η πραγματική αντίδραση είναι πάντα η ίδια: . Με ασθενές οξύ ή ασθενή βάση η τιμή είναι μικρότερη κατ' απόλυτη τιμή: ένα μέρος της ενέργειας ξοδεύεται για να ιοντιστεί ο ασθενής ηλεκτρολύτης.
Διάλυσης : διαλύεται ένα mol ουσίας σε πολύ μεγάλη ποσότητα διαλύτη. Είναι άθροισμα τριών βημάτων: σπάει το πλέγμα της διαλυμένης ουσίας (ενδόθερμο), απομακρύνονται τα μόρια του διαλύτη (ενδόθερμο), και τα σωματίδια εφυδατώνονται (εξώθερμο). Το πρόσημο εξαρτάται από το ποιο υπερισχύει. Για το η τιμή είναι μικρή και θετική, οπότε το νερό κρυώνει λίγο.
Ενέργειες δεσμών
Η ενθαλπία δεσμού είναι η ενέργεια που χρειάζεται για να σπάσει ένα mol δεσμών σε αέρια κατάσταση. Είναι πάντα θετική. Στα πολυατομικά μόρια χρησιμοποιείται η μέση τιμή: ο δεσμός δεν έχει ακριβώς την ίδια ενέργεια στο και στην αιθανόλη.
Αφού το σπάσιμο απορροφά και το φτιάξιμο αποδίδει:
Η σειρά εδώ είναι ανάποδη από τον τύπο των ενθαλπιών σχηματισμού: πρώτα τα αντιδρώντα. Και επειδή οι μέσες τιμές είναι προσεγγίσεις, το αποτέλεσμα απέχει λίγο από τη μετρημένη τιμή.
Θερμιδομετρία: πώς μετριέται το ΔΗ
Το δεν μετριέται απευθείας. Μετριέται μια θερμοκρασία. Η αντίδραση γίνεται μέσα σε θερμιδόμετρο, ένα μονωμένο δοχείο με νερό, και η θερμότητα που εκλύεται ανεβάζει τη θερμοκρασία του νερού:
όπου η μάζα του νερού (ή του διαλύματος), η ειδική θερμοχωρητικότητα, για το νερό περίπου J/(g·°C), και η μεταβολή θερμοκρασίας. Αν ζεσταίνεται και το ίδιο το δοχείο, με θερμοχωρητικότητα :
Το είναι η θερμότητα που πήρε το νερό. Η αντίδραση την έδωσε, οπότε, για mol της ουσίας που ορίζει το :
Η θερμοκρασία ανέβηκε, άρα η αντίδραση είναι εξώθερμη και το αρνητικό. Αν η θερμοκρασία πέσει, η αντίδραση πήρε θερμότητα από το νερό και το είναι θετικό.
Οι νόμοι της θερμοχημείας
Νόμος Lavoisier–Laplace. Η ενθαλπία σχηματισμού μιας ένωσης από τα στοιχεία της είναι αντίθετη από την ενθαλπία διάσπασής της στα ίδια στοιχεία. Αν η σύνθεση της αμμωνίας εκλύει ενέργεια, η διάσπασή της απορροφά ακριβώς την ίδια. Αλλιώς, κάνοντας τον κύκλο ξανά και ξανά, θα έβγαζες ενέργεια από το τίποτα.
Νόμος του Hess.
Το μιας αντίδρασης είναι το ίδιο, είτε γίνεται σε ένα στάδιο είτε σε πολλά. Εξαρτάται μόνο από την αρχική και την τελική κατάσταση.
Πρακτικά: φτάνεις στη ζητούμενη εξίσωση συνδυάζοντας γνωστές, και το ακολουθεί τον ίδιο συνδυασμό. Η τεχνική:
- Βρες, για κάθε ουσία της ζητούμενης, σε ποια βοηθητική εμφανίζεται μόνο μία φορά. Αυτή σε οδηγεί.
- Αντίστρεψε όποια εξίσωση την έχει στη λάθος μεριά, αλλάζοντας πρόσημο στο .
- Πολλαπλασίασε ώστε ο συντελεστής να ταιριάζει, πολλαπλασιάζοντας και το .
- Πρόσθεσε κατά μέλη. Ό,τι εμφανίζεται και στις δύο μεριές απλοποιείται, και πρέπει να μείνει ακριβώς η ζητούμενη.
Η πιο συχνή εφαρμογή του, όταν δίνονται ενθαλπίες σχηματισμού:
Μείγματα καυσίμων
Το υγραέριο είναι μείγμα προπανίου και βουτανίου. Όταν καίγεται μείγμα, κάθε συστατικό δίνει τη δική του θερμότητα και οι θερμότητες προστίθενται. Αν η σύσταση είναι άγνωστη, ονομάζεις και τα mol των δύο και γράφεις δύο εξισώσεις: μία για τη μάζα ή τον όγκο του μείγματος, μία για τη συνολική θερμότητα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δίνεται με kJ. Ποια είναι η της αμμωνίας, και πόση θερμότητα εκλύεται όταν σχηματίζονται g ; ( του : )
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εξίσωση αφορά mol αμμωνίας, όχι ένα. Η ενθαλπία είναι εκτατικό μέγεθος, άρα διαιρώ: kJ.
Η εξίσωση ξεκινά από τα στοιχεία στη σταθερότερη μορφή τους, άρα αυτή είναι η ενθαλπία σχηματισμού: kJ/mol.
Σε mol: mol .
Αναλογία: mol εκλύει kJ, τα mol εκλύουν kJ.
Κατά τον νόμο Lavoisier–Laplace, η διάσπαση των ίδιων g σε και θα απορροφούσε kJ.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη την πρόταση και αιτιολόγησε. «Η εξουδετέρωση mol με σε αραιό διάλυμα εκλύει kJ.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Λανθασμένη.
Η τιμή kJ/mol ισχύει όταν και τα δύο είναι ισχυροί ηλεκτρολύτες. Τότε τα ιόντα είναι ήδη ελεύθερα, και η μόνη αντίδραση είναι η .
Το είναι ασθενές οξύ: στο διάλυμα υπάρχει κυρίως ως μόρια. Καθώς εξουδετερώνεται, ιοντίζεται κι άλλο, και ο ιοντισμός απορροφά ενέργεια.
Άρα εκλύονται λιγότερα από kJ: η είναι αρνητική, αλλά μικρότερη κατ' απόλυτη τιμή.
Πώς γράφεται η αιτιολόγηση: ο κανόνας, γιατί δεν ισχύει εδώ, και η κατεύθυνση της απόκλισης. Τα τρία μαζί παίρνουν όλες τις μονάδες.
Παράδειγμα 3
Με τον νόμο του Hess, βρες το της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι γνωστές:
(1) , με kJ
(2) , με kJ
Ποια οδηγεί: το εμφανίζεται μόνο στην (1), αριστερά, όπως θέλουμε: την κρατάω. Το εμφανίζεται μόνο στη (2), αλλά ως αντιδρών. Αντιστρέφω τη (2):
, με kJ
Προσθέτω με την (1):
Το απλοποιείται, και από το μένει το μισό αριστερά: .
kJ
Γιατί χρειάστηκε ο Hess: η μερική καύση του άνθρακα σε δεν γίνεται καθαρά στο εργαστήριο, γιατί πάντα σχηματίζεται και . Η τιμή δεν μετριέται, υπολογίζεται.
Παράδειγμα 4
Από τις ενθαλπίες δεσμών kJ/mol, kJ/mol και kJ/mol, βρες το της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεσμοί που σπάνε: ένας και ένας : kJ απορροφώνται.
Δεσμοί που σχηματίζονται: δύο , γιατί σχηματίζονται mol : kJ εκλύονται.
kJ
Έλεγχος λογικής: οι νέοι δεσμοί είναι ισχυρότεροι από τους παλιούς, άρα η αντίδραση είναι εξώθερμη. Και η του βγαίνει kJ/mol, γιατί η εξίσωση φτιάχνει δύο mol.
Παράδειγμα 5
Καίγονται g αιθανόλης () σε θερμιδόμετρο με g νερό και θερμοχωρητικότητα δοχείου kJ/°C. Η θερμοκρασία ανεβαίνει κατά . Βρες την ενθαλπία καύσης της αιθανόλης. ( J/(g·°C))
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Σε mol: mol αιθανόλης.
Θερμοχωρητικότητα νερού και δοχείου: J/°C kJ/°C. Μαζί με το δοχείο: kJ/°C.
Η μετατροπή σε kJ γίνεται πριν την πρόσθεση, αλλιώς προσθέτεις J με kJ.
Θερμότητα: kJ, που πήρε το θερμιδόμετρο.
Ανά mol, με το πρόσημο της αντίδρασης:
kJ/mol
Αρνητικό, όπως πρέπει σε κάθε καύση. Αν είχες ξεχάσει το δοχείο, θα έβγαινε kJ/mol: πολύ μικρότερο κατ' απόλυτη τιμή, γιατί θα έχανες τη θερμότητα που πήρε το ίδιο το θερμιδόμετρο.
Παράδειγμα 6
Θέμα Δ: g υγραερίου, μείγμα και , καίγονται πλήρως και εκλύουν kJ. Δίνονται οι ενθαλπίες καύσης kJ/mol για το και kJ/mol για το . (α) Βρες τη σύσταση του μείγματος. (β) Αν το μισό της θερμότητας πάει σε νερό, πόσο νερό ζεσταίνεται από σε ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άγνωστοι: mol () και mol ().
Μάζα:
Θερμότητα:
Λύνω το σύστημα. Πολλαπλασιάζω την πρώτη επί , ώστε ο όρος του να γίνει ίδιος με της δεύτερης:
Αφαιρώ τη δεύτερη: , άρα mol.
Από τη μάζα: , άρα mol.
Επαλήθευση στη θερμότητα: kJ.
Θερμότητα στο νερό: kJ.
Κάθε γραμμάριο νερού θέλει J για να πάει από σε :
g, δηλαδή περίπου kg νερό.
Ο έλεγχος που αξίζει: g σκέτου βουτανίου θα έδιναν περίπου kJ και σκέτου προπανίου περίπου kJ. Η θερμότητα του μείγματος πρέπει να πέφτει ανάμεσα, και πέφτει. Αν τα δοσμένα έβγαιναν εκτός, το σύστημα θα έδινε αρνητικό αριθμό mol.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Αντίδραση έχει kJ. Είναι εξώθερμη ή ενδόθερμη;
Τα κατάφερες;
- Να χρησιμοποιείς τη θερμοχημική εξίσωση ως αναλογία, και με περίσσεια αντιδρώντος.
- Να ξεχωρίζεις τις πρότυπες ενθαλπίες σχηματισμού, καύσης, εξουδετέρωσης και διάλυσης.
- Να υπολογίζεις ΔΗ με τον νόμο του Hess, από ενθαλπίες σχηματισμού και από ενέργειες δεσμών.
- Να βρίσκεις ΔΗ από μετρήσεις θερμιδομέτρου και να λύνεις προβλήματα μειγμάτων καυσίμων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.