Μετάβαση στο περιεχόμενο

Θερμοχημεία

Ενθαλπία, νόμος του Hess και ο ενεργειακός ισολογισμός.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §2.1, 2.2

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Β ·2023 Γ ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 επαν. Δ ·2021 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να χρησιμοποιείς τη θερμοχημική εξίσωση ως αναλογία, και με περίσσεια αντιδρώντος.
  2. Να ξεχωρίζεις τις πρότυπες ενθαλπίες σχηματισμού, καύσης, εξουδετέρωσης και διάλυσης.
  3. Να υπολογίζεις ΔΗ με τον νόμο του Hess, από ενθαλπίες σχηματισμού και από ενέργειες δεσμών.
  4. Να βρίσκεις ΔΗ από μετρήσεις θερμιδομέτρου και να λύνεις προβλήματα μειγμάτων καυσίμων.

Η ενέργεια που μπαίνει στην εξίσωση

Ένα σπίρτο ανάβει και ζεσταίνει τον αέρα γύρω του. Μια παγοκύστη σπάει και κρυώνει το χέρι σου. Και στις δύο γίνεται χημική αντίδραση, αλλά η ενέργεια πάει προς αντίθετη κατεύθυνση.

Κάθε χημική αντίδραση σπάει δεσμούς και φτιάχνει άλλους. Το σπάσιμο απαιτεί ενέργεια, το φτιάξιμο αποδίδει, και το καθαρό αποτέλεσμα, μετρημένο υπό σταθερή πίεση, είναι η μεταβολή ενθαλπίας της αντίδρασης:

ΔH=Hprod−Hreact\Delta H = H_{\text{prod}} - H_{\text{react}}

Το πρόσημο είναι σύμβαση με λογική: κοιτάμε πάντα από τη μεριά του συστήματος.

ΔH\Delta HΤι αισθάνεται το δοχείο
Εξώθερμηαρνητικόζεσταίνεται: το σύστημα έχασε ενέργεια
Ενδόθερμηθετικόκρυώνει: το σύστημα κέρδισε ενέργεια

Η ενθαλπία είναι καταστατική συνάρτηση: εξαρτάται μόνο από το πού βρίσκεται το σύστημα, όχι από το πώς έφτασε εκεί. Το ΔH\Delta H εξαρτάται από τη φύση των αντιδρώντων, τη φυσική τους κατάσταση, την πίεση και τη θερμοκρασία. Γι' αυτό δίπλα σε κάθε τύπο γράφεται (s), (l), (g) ή (aq): το νερό ως υγρό και το νερό ως ατμός δίνουν άλλο ΔH\Delta H.

Το προφίλ της αντίδρασης

Σύρε ξεχωριστά τα δύο μεγέθη. Το ΔΗ είναι η διαφορά των δύο άκρων, η ενέργεια ενεργοποίησης το ύψος του λόφου — και είναι ανεξάρτητα. Δοκίμασε έντονα εξώθερμη με τεράστιο φράγμα.

ΑντιδρώνταΠροϊόντα
Ea ευθείας
120 kJ
Ea αντίστροφης
200 kJ
ΔΗ
−80 kJ

Εξώθερμη: τα προϊόντα βρίσκονται χαμηλότερα από τα αντιδρώντα.

Η θερμοχημική εξίσωση είναι αναλογία

Η θερμοχημική εξίσωση γράφει το ΔH\Delta H δίπλα στην ισοσταθμισμένη εξίσωση:

2H2(g)+O2(g)→2H2O(l),ΔH=−572 kJ2H_2(g) + O_2(g) \to 2H_2O(l), \quad \Delta H = -572 \text{ kJ}

Διαβάζεται όπως τα mol της στοιχειομετρίας: όταν αντιδρούν 22 mol H2H_2, εκλύονται 572572 kJ. Η θερμότητα είναι ένας ακόμη «όρος» της αναλογίας. Η μέθοδος:

  1. Μετάτρεψε τη δοσμένη ποσότητα (g, L σε STP, συγκέντρωση επί όγκο) σε mol.
  2. Αν δίνονται δύο αντιδρώντα, βρες ποιο περιορίζει. Η θερμότητα βγαίνει από αυτό που καταναλώνεται ολόκληρο.
  3. Γράψε την αναλογία με τον συντελεστή της ουσίας: όσα mol ορίζει ο συντελεστής, τόσα kJ δίνει το ΔH\Delta H.
  4. Δώσε το πρόσημο με λέξεις: «εκλύονται» ή «απορροφώνται».

Από αυτό βγαίνουν και οι δύο κανόνες χειρισμού. Αν πολλαπλασιάσεις τους συντελεστές, πολλαπλασιάζεται και το ΔH\Delta H, γιατί η ενθαλπία είναι εκτατικό μέγεθος. Αν αντιστρέψεις την αντίδραση, το ΔH\Delta H αλλάζει πρόσημο με το ίδιο μέτρο.

Οι πρότυπες ενθαλπίες

Για να συγκρίνονται μετρήσεις, ορίζονται σε πρότυπη κατάσταση: 25 ∘C25\ ^\circ\text{C}, 11 atm και, για διαλύματα, 11 M. Συμβολίζονται με δείκτη μηδέν, ΔH0\Delta H^0. Όλες αφορούν ένα mol κάποιας ουσίας, γι' αυτό μετριούνται σε kJ/mol.

Σχηματισμού ΔHf0\Delta H_f^0: σχηματίζεται ένα mol ένωσης από τα στοιχεία της στη σταθερότερη μορφή τους. Κάθε στοιχείο στη σταθερότερη μορφή του έχει ΔHf0=0\Delta H_f^0 = 0. Το O2O_2 έχει μηδέν· το O3O_3 όχι.

Καύσης ΔHc0\Delta H_c^0: καίγεται πλήρως ένα mol ουσίας. Είναι πάντα αρνητική.

Εξουδετέρωσης ΔHn0\Delta H_n^0: σχηματίζεται ένα mol νερού από H+H^+ και OH−OH^- σε αραιό υδατικό διάλυμα. Για ισχυρό οξύ με ισχυρή βάση είναι −57,1-57{,}1 kJ/mol, όποιο κι αν είναι το ζεύγος, γιατί η πραγματική αντίδραση είναι πάντα η ίδια: H++OH−→H2OH^+ + OH^- \to H_2O. Με ασθενές οξύ ή ασθενή βάση η τιμή είναι μικρότερη κατ' απόλυτη τιμή: ένα μέρος της ενέργειας ξοδεύεται για να ιοντιστεί ο ασθενής ηλεκτρολύτης.

Διάλυσης ΔHsol0\Delta H_{sol}^0: διαλύεται ένα mol ουσίας σε πολύ μεγάλη ποσότητα διαλύτη. Είναι άθροισμα τριών βημάτων: σπάει το πλέγμα της διαλυμένης ουσίας (ενδόθερμο), απομακρύνονται τα μόρια του διαλύτη (ενδόθερμο), και τα σωματίδια εφυδατώνονται (εξώθερμο). Το πρόσημο εξαρτάται από το ποιο υπερισχύει. Για το NaClNaCl η τιμή είναι μικρή και θετική, οπότε το νερό κρυώνει λίγο.

Ενέργειες δεσμών

Η ενθαλπία δεσμού ΔHB0\Delta H_B^0 είναι η ενέργεια που χρειάζεται για να σπάσει ένα mol δεσμών σε αέρια κατάσταση. Είναι πάντα θετική. Στα πολυατομικά μόρια χρησιμοποιείται η μέση τιμή: ο δεσμός C−HC{-}H δεν έχει ακριβώς την ίδια ενέργεια στο CH4CH_4 και στην αιθανόλη.

Αφού το σπάσιμο απορροφά και το φτιάξιμο αποδίδει:

ΔH=∑ΔHB0(broken)−∑ΔHB0(formed)\Delta H = \sum \Delta H_B^0(\text{broken}) - \sum \Delta H_B^0(\text{formed})

Η σειρά εδώ είναι ανάποδη από τον τύπο των ενθαλπιών σχηματισμού: πρώτα τα αντιδρώντα. Και επειδή οι μέσες τιμές είναι προσεγγίσεις, το αποτέλεσμα απέχει λίγο από τη μετρημένη τιμή.

Θερμιδομετρία: πώς μετριέται το ΔΗ

Το ΔH\Delta H δεν μετριέται απευθείας. Μετριέται μια θερμοκρασία. Η αντίδραση γίνεται μέσα σε θερμιδόμετρο, ένα μονωμένο δοχείο με νερό, και η θερμότητα που εκλύεται ανεβάζει τη θερμοκρασία του νερού:

q=m⋅c⋅ΔTq = m \cdot c \cdot \Delta T

όπου mm η μάζα του νερού (ή του διαλύματος), cc η ειδική θερμοχωρητικότητα, για το νερό περίπου 4,24{,}2 J/(g·°C), και ΔT\Delta T η μεταβολή θερμοκρασίας. Αν ζεσταίνεται και το ίδιο το δοχείο, με θερμοχωρητικότητα CC:

q=(m⋅c+C)⋅ΔTq = (m \cdot c + C) \cdot \Delta T

Το qq είναι η θερμότητα που πήρε το νερό. Η αντίδραση την έδωσε, οπότε, για nn mol της ουσίας που ορίζει το ΔH\Delta H:

ΔH=−qn\Delta H = -\frac{q}{n}

Η θερμοκρασία ανέβηκε, άρα η αντίδραση είναι εξώθερμη και το ΔH\Delta H αρνητικό. Αν η θερμοκρασία πέσει, η αντίδραση πήρε θερμότητα από το νερό και το ΔH\Delta H είναι θετικό.

Οι νόμοι της θερμοχημείας

Νόμος Lavoisier–Laplace. Η ενθαλπία σχηματισμού μιας ένωσης από τα στοιχεία της είναι αντίθετη από την ενθαλπία διάσπασής της στα ίδια στοιχεία. Αν η σύνθεση της αμμωνίας εκλύει ενέργεια, η διάσπασή της απορροφά ακριβώς την ίδια. Αλλιώς, κάνοντας τον κύκλο ξανά και ξανά, θα έβγαζες ενέργεια από το τίποτα.

Νόμος του Hess.

Το ΔH\Delta H μιας αντίδρασης είναι το ίδιο, είτε γίνεται σε ένα στάδιο είτε σε πολλά. Εξαρτάται μόνο από την αρχική και την τελική κατάσταση.

Πρακτικά: φτάνεις στη ζητούμενη εξίσωση συνδυάζοντας γνωστές, και το ΔH\Delta H ακολουθεί τον ίδιο συνδυασμό. Η τεχνική:

  1. Βρες, για κάθε ουσία της ζητούμενης, σε ποια βοηθητική εμφανίζεται μόνο μία φορά. Αυτή σε οδηγεί.
  2. Αντίστρεψε όποια εξίσωση την έχει στη λάθος μεριά, αλλάζοντας πρόσημο στο ΔH\Delta H.
  3. Πολλαπλασίασε ώστε ο συντελεστής να ταιριάζει, πολλαπλασιάζοντας και το ΔH\Delta H.
  4. Πρόσθεσε κατά μέλη. Ό,τι εμφανίζεται και στις δύο μεριές απλοποιείται, και πρέπει να μείνει ακριβώς η ζητούμενη.

Η πιο συχνή εφαρμογή του, όταν δίνονται ενθαλπίες σχηματισμού:

ΔH0=∑ΔHf0(prod)−∑ΔHf0(react)\Delta H^0 = \sum \Delta H_f^0(\text{prod}) - \sum \Delta H_f^0(\text{react})

Μείγματα καυσίμων

Το υγραέριο είναι μείγμα προπανίου και βουτανίου. Όταν καίγεται μείγμα, κάθε συστατικό δίνει τη δική του θερμότητα και οι θερμότητες προστίθενται. Αν η σύσταση είναι άγνωστη, ονομάζεις xx και yy τα mol των δύο και γράφεις δύο εξισώσεις: μία για τη μάζα ή τον όγκο του μείγματος, μία για τη συνολική θερμότητα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δίνεται N2(g)+3H2(g)→2NH3(g)N_2(g) + 3H_2(g) \to 2NH_3(g) με ΔH=−92\Delta H = -92 kJ. Ποια είναι η ΔHf0\Delta H_f^0 της αμμωνίας, και πόση θερμότητα εκλύεται όταν σχηματίζονται 6,86{,}8 g NH3NH_3; (MrM_r του NH3NH_3: 1717)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη την πρόταση και αιτιολόγησε. «Η εξουδετέρωση 11 mol CH3COOHCH_3COOH με NaOHNaOH σε αραιό διάλυμα εκλύει 57,157{,}1 kJ.»

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Με τον νόμο του Hess, βρες το ΔH\Delta H της C(s)+12O2(g)→CO(g)C(s) + \tfrac{1}{2}O_2(g) \to CO(g)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Από τις ενθαλπίες δεσμών H−HH{-}H 436436 kJ/mol, Cl−ClCl{-}Cl 242242 kJ/mol και H−ClH{-}Cl 431431 kJ/mol, βρες το ΔH\Delta H της H2(g)+Cl2(g)→2HCl(g)H_2(g) + Cl_2(g) \to 2HCl(g)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Καίγονται 0,460{,}46 g αιθανόλης (Mr=46M_r = 46) σε θερμιδόμετρο με 500500 g νερό και θερμοχωρητικότητα δοχείου C=0,7C = 0{,}7 kJ/°C. Η θερμοκρασία ανεβαίνει κατά 4,9 ∘C4{,}9\ ^\circ\text{C}. Βρες την ενθαλπία καύσης της αιθανόλης. (c=4,2c = 4{,}2 J/(g·°C))

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Θέμα Δ: 14,614{,}6 g υγραερίου, μείγμα C3H8C_3H_8 και C4H10C_4H_{10}, καίγονται πλήρως και εκλύουν 731,8731{,}8 kJ. Δίνονται οι ενθαλπίες καύσης −2220-2220 kJ/mol για το C3H8C_3H_8 και −2878-2878 kJ/mol για το C4H10C_4H_{10}. (α) Βρες τη σύσταση του μείγματος. (β) Αν το μισό της θερμότητας πάει σε νερό, πόσο νερό ζεσταίνεται από 2020 σε 100 ∘C100\ ^\circ\text{C};

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε εξώθερμη αντίδραση, το ΔH\Delta H είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Αντίδραση έχει ΔH=−92\Delta H = -92 kJ. Είναι εξώθερμη ή ενδόθερμη;

Τα κατάφερες;

  • Να χρησιμοποιείς τη θερμοχημική εξίσωση ως αναλογία, και με περίσσεια αντιδρώντος.
  • Να ξεχωρίζεις τις πρότυπες ενθαλπίες σχηματισμού, καύσης, εξουδετέρωσης και διάλυσης.
  • Να υπολογίζεις ΔΗ με τον νόμο του Hess, από ενθαλπίες σχηματισμού και από ενέργειες δεσμών.
  • Να βρίσκεις ΔΗ από μετρήσεις θερμιδομέτρου και να λύνεις προβλήματα μειγμάτων καυσίμων.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;