Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ταχύτητα αντίδρασης

Τι μετράει η ταχύτητα, τι την επηρεάζει, και τι κάνει ο καταλύτης.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §3.1, 3.2, 3.3

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Β ·2020 επαν. Α ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις μέση ταχύτητα αντίδρασης και τον ρυθμό κάθε σώματος, με τους συντελεστές της εξίσωσης.
  2. Να διαβάζεις καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου και να βρίσκεις στιγμιαία ταχύτητα από την κλίση της εφαπτομένης.
  3. Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων και την ενέργεια ενεργοποίησης κάθε παράγοντα που αλλάζει την ταχύτητα.
  4. Να ξεχωρίζεις ομογενή, ετερογενή και ενζυμική κατάλυση, και τι αλλάζει ο καταλύτης στο ενεργειακό διάγραμμα.

Πόσο γρήγορα, όχι πόσο

Η θερμοχημεία απάντησε στο «πόση ενέργεια». Η χημική κινητική ρωτά κάτι εντελώς ανεξάρτητο: πόσο γρήγορα γίνεται μια αντίδραση, και τι μπορείς να κάνεις για να την επιταχύνεις ή να την επιβραδύνεις. Μια σφόδρα εξώθερμη αντίδραση μπορεί να είναι απελπιστικά αργή, και μια ενδόθερμη στιγμιαία.

Η ταχύτητα μετριέται ως μεταβολή συγκέντρωσης στη μονάδα του χρόνου, σε M/s (mol L⁻¹ s⁻¹). Στο εργαστήριο δεν μετράς πάντα συγκέντρωση: μετράς τον όγκο αερίου που ελευθερώνεται, την πίεση σε κλειστό δοχείο, τη μάζα που χάνει ένα ανοιχτό δοχείο, το χρώμα ενός διαλύματος. Κάθε τέτοια μέτρηση μεταφράζεται σε mol, και από εκεί σε συγκέντρωση.

Μία ταχύτητα για όλη την αντίδραση

Για τη γενική αντίδραση

αA+βB→γΓ+δΔ\alpha A + \beta B \to \gamma \Gamma + \delta \Delta

η μέση ταχύτητα σε ένα χρονικό διάστημα Δt\Delta t είναι

υ=−1αΔ[A]Δt=−1βΔ[B]Δt=1γΔ[Γ]Δt=1δΔ[Δ]Δt\upsilon = -\frac{1}{\alpha}\frac{\Delta[A]}{\Delta t} = -\frac{1}{\beta}\frac{\Delta[B]}{\Delta t} = \frac{1}{\gamma}\frac{\Delta[\Gamma]}{\Delta t} = \frac{1}{\delta}\frac{\Delta[\Delta]}{\Delta t}

Καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου

Αν σχεδιάσεις τη συγκέντρωση ενός σώματος σε συνάρτηση με τον χρόνο, παίρνεις την καμπύλη της αντίδρασης. Του αντιδρώντος κατεβαίνει, του προϊόντος ανεβαίνει, και κάποια στιγμή και οι δύο οριζοντιώνονται: η αντίδραση τελείωσε, ή έφτασε σε ισορροπία.

Η μέση ταχύτητα ανάμεσα σε δύο στιγμές είναι η κλίση της χορδής που ενώνει τα δύο σημεία. Η στιγμιαία ταχύτητα σε μια στιγμή tt είναι η κλίση της εφαπτομένης της καμπύλης σε εκείνο το σημείο, με το πρόσημο και τον συντελεστή όπως πριν. Στη γλώσσα των μαθηματικών είναι η παράγωγος: υ=−1αd[A]dt\upsilon = -\dfrac{1}{\alpha}\dfrac{d[A]}{dt}.

Καμπύλες της αντίδρασης A → B: οριζόντια ο χρόνος σε s, κατακόρυφα η συγκέντρωση σε 10⁻² M. Το [A] πέφτει από 40 σε 20 στα 10 s και σε 10 στα 30 s, το [B] ανεβαίνει συμμετρικά. Η ευθεία ε εφάπτεται στην καμπύλη του [A] στο σημείο P(10, 20) και τέμνει τους άξονες στα 30 και 30.xy102030405010203040O[A][B]εP

Η καμπύλη του αντιδρώντος γίνεται όλο και πιο επίπεδη: η ταχύτητα μειώνεται με τον χρόνο, γιατί λιγοστεύουν τα μόρια που μπορούν να συγκρουστούν. Γι' αυτό η μέση ταχύτητα στο πρώτο διάστημα είναι συνήθως μεγαλύτερη από τη μέση ταχύτητα σε ένα ίσο διάστημα αργότερα. Η εξαίρεση, η αυτοκατάλυση, είναι πιο κάτω.

Θεωρία συγκρούσεων και ενέργεια ενεργοποίησης

Για να αντιδράσουν δύο σωματίδια πρέπει να συγκρουστούν. Οι περισσότερες συγκρούσεις όμως είναι άκαρπες. Μια σύγκρουση είναι αποτελεσματική όταν:

  1. τα σωματίδια έχουν κινητική ενέργεια τουλάχιστον ίση με την ενέργεια ενεργοποίησης EaE_a
  2. συναντιούνται με τον κατάλληλο προσανατολισμό

Η θεωρία της μεταβατικής κατάστασης κοιτάζει τι γίνεται τη στιγμή της σύγκρουσης. Οι παλιοί δεσμοί έχουν αρχίσει να σπάνε και οι νέοι να σχηματίζονται, και για ελάχιστο χρόνο υπάρχει ένα ασταθές συγκρότημα, το ενεργοποιημένο σύμπλοκο. Αυτό βρίσκεται στην κορυφή του ενεργειακού διαγράμματος. Από εκεί μπορεί να καταλήξει σε προϊόντα ή να ξαναδώσει τα αντιδρώντα.

Στο διάγραμμα, η EaE_a της ευθείας αντίδρασης είναι το ύψος της κορυφής πάνω από τα αντιδρώντα, και η Ea′E_a' της αντίστροφης το ύψος πάνω από τα προϊόντα. Για τη διαφορά τους ισχύει πάντα

ΔH=Ea−Ea′\Delta H = E_a - E_a'

Όσο μεγαλύτερη η EaE_a, τόσο μικρότερο το ποσοστό των συγκρούσεων που την ξεπερνούν, και τόσο πιο αργή η αντίδραση.

Οι παράγοντες της ταχύτητας

Κάθε παράγοντας δουλεύει πάνω σε ένα από δύο πράγματα: στο πλήθος των συγκρούσεων ανά δευτερόλεπτο ή στο ποσοστό των αποτελεσματικών.

ΠαράγονταςΤι αλλάζει
Συγκέντρωση (και πίεση στα αέρια)περισσότερα σωματίδια ανά λίτρο, περισσότερες συγκρούσεις
Επιφάνεια επαφής του στερεούπερισσότερα εκτεθειμένα σωματίδια, περισσότερες συγκρούσεις
Θερμοκρασίαπολύ περισσότερα μόρια με ενέργεια πάνω από την EaE_a
Καταλύτηςχαμηλότερη EaE_a, άρα μεγαλύτερο ποσοστό επιτυχίας
Ακτινοβολίαστις φωτοχημικές αντιδράσεις δίνει την ενέργεια ενεργοποίησης

Πόσο ακριβώς αλλάζει η ταχύτητα όταν αλλάζει μια συγκέντρωση το λέει ο νόμος ταχύτητας, στην επόμενη ενότητα.

Μια μπάλα από λεπτό σύρμα κρέμεται από μεταλλική λαβίδα και πυρακτώνεται σε δεκάδες πορτοκαλί σημεία, ενώ σπίθες πέφτουν σε δίσκο στρωμένο με αλουμινόχαρτο.
Ατσαλόμαλλο, δηλαδή πολύ λεπτές ίνες χάλυβα, καίγεται στον αέρα, ενώ ένα καρφί από το ίδιο υλικό δεν παίρνει φωτιά. Οι λεπτές ίνες εκθέτουν τεράστια επιφάνεια στο οξυγόνο. Το πείραμα γίνεται μόνο στο εργαστήριο, με λαβίδα και πάνω από άκαυστη επιφάνεια.Φωτογραφία: AgrisR · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Καταλύτες

Ο καταλύτης προσφέρει εναλλακτική διαδρομή με μικρότερη ενέργεια ενεργοποίησης, και στο τέλος βγαίνει χημικά αμετάβλητος και στην ίδια ποσότητα. Γι' αυτό αρκούν πολύ μικρές ποσότητές του.

Τι κάνει ο καταλύτης, και τι δεν κάνει

Πάτησε «Με καταλύτη»: ο λόφος χαμηλώνει και από τις δύο μεριές, αλλά τα δύο άκρα δεν κουνιούνται. Το ΔΗ μένει ακριβώς το ίδιο — γι' αυτό ο καταλύτης δεν μετατοπίζει καμία ισορροπία.

ΑντιδρώνταΠροϊόντα
Ea ευθείας
120 kJ
Ea αντίστροφης
200 kJ
ΔΗ
−80 kJ

Εξώθερμη — και ο καταλύτης δεν το άλλαξε αυτό.

Τρία είδη κατάλυσης:

  • Ομογενής: ο καταλύτης βρίσκεται στην ίδια φάση με τα αντιδρώντα, π.χ. τα ιόντα H⁺ στην εστεροποίηση, όλα σε διάλυμα. Εξηγείται με τη θεωρία των ενδιάμεσων προϊόντων: ο καταλύτης αντιδρά πρώτα με ένα αντιδρών, σχηματίζει ένα ενδιάμεσο, και αναγεννάται στο επόμενο στάδιο.
  • Ετερογενής: ο καταλύτης είναι σε άλλη φάση, συνήθως στερεό με αέρια ή υγρά αντιδρώντα. Το Ni στην υδρογόνωση, ο Fe στη σύνθεση της NH₃, η Pt και το Rh στους καταλυτικούς μετατροπείς. Εξηγείται με τη θεωρία της προσρόφησης: τα μόρια κολλούν στην επιφάνεια του μετάλλου, οι δεσμοί τους χαλαρώνουν, και αντιδρούν ευκολότερα. Γι' αυτό μετράει η επιφάνεια του καταλύτη.
  • Ενζυμική: τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, βιολογικοί καταλύτες με μεγάλη εξειδίκευση, συνήθως ένα ένζυμο για μία αντίδραση. Δουλεύουν σε στενά όρια θερμοκρασίας και pH. Σε υψηλή θερμοκρασία μετουσιώνονται και η ταχύτητα πέφτει, αντί να ανεβαίνει.

Στην αυτοκατάλυση καταλύτης είναι ένα από τα προϊόντα: η αντίδραση ξεκινά αργά και επιταχύνεται όσο σχηματίζεται ο καταλύτης. Κλασικό παράδειγμα τα ιόντα Mn²⁺ στην αναγωγή του KMnO4KMnO_4 από το οξαλικό οξύ.

Γυάλινος σωλήνας και μέσα του ένα κεραμικό κομμάτι με πυκνό πλέγμα από τετράγωνα κανάλια, σαν κηρήθρα.
Δείγμα καταλύτη καυσαερίων αυτοκινήτου σε ερευνητικό εργαστήριο. Τα καυσαέρια περνούν μέσα από χιλιάδες λεπτά κανάλια, που δίνουν τεράστια επιφάνεια επαφής. Ο καταλύτης στα τοιχώματα επιταχύνει την οξείδωση του CO σε CO₂ χωρίς να καταναλώνεται.Φωτογραφία: Oak Ridge National Laboratory · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στην 4NH3(g)+5O2(g)→4NO(g)+6H2O(g)4NH_3(g) + 5O_2(g) \to 4NO(g) + 6H_2O(g) το O2O_2 καταναλώνεται με ρυθμό 0,0250{,}025 M/s. Βρες την ταχύτητα της αντίδρασης και τον ρυθμό μεταβολής κάθε άλλου σώματος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Για την A→BA \to B δίνονται οι καμπύλες του σχήματος, με τη συγκέντρωση σε 10−210^{-2} M. Βρες τη μέση ταχύτητα από 00 ως 1010 s και από 1010 ως 3030 s, και τη στιγμιαία ταχύτητα τη στιγμή t=10t = 10 s.

Καμπύλες της αντίδρασης A → B: οριζόντια ο χρόνος σε s, κατακόρυφα η συγκέντρωση σε 10⁻² M. Το [A] πέφτει από 40 σε 20 στα 10 s και σε 10 στα 30 s. Η ευθεία ε εφάπτεται στην καμπύλη του [A] στο P(10, 20) και τέμνει τους άξονες στα 30 και 30.xy102030405010203040O[A][B]εP

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Σε τέσσερα πειράματα, κομμάτια CaCO3CaCO_3 αντιδρούν με περίσσεια διαλύματος HClHCl και μετράμε τον όγκο του CO2CO_2 σε συνάρτηση με τον χρόνο. Πείραμα 1: 11 g κομμάτια, HClHCl 11 M, 25 °C25\ °C. Στα 2, 3 και 4 αλλάζει ένα μόνο: σκόνη στη θέση των κομματιών, 22 g κομμάτια, θερμοκρασία 40 °C40\ °C. Πώς διαφέρει κάθε καμπύλη από την καμπύλη 1;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σε δοχείο 22 L εισάγονται 0,60{,}6 mol H2H_2 και 0,40{,}4 mol I2I_2 σε υψηλή θερμοκρασία, όπου όλα είναι αέρια. Μετά από 4040 s έχουν σχηματιστεί 0,320{,}32 mol HIHI. Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης H2+I2→2HIH_2 + I_2 \to 2HI, τη σύσταση του μείγματος και αν η μέση ταχύτητα στα επόμενα 4040 s θα είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Εξώθερμη αντίδραση έχει Ea=80E_a = 80 kJ και ΔH=−50\Delta H = -50 kJ. Με καταλύτη η EaE_a της ευθείας γίνεται 5050 kJ. Ποια πρόταση είναι σωστή; (α) Η EaE_a της αντίστροφης μένει 130130 kJ. (β) Η EaE_a της αντίστροφης γίνεται 100100 kJ. (γ) Το ΔH\Delta H γίνεται −20-20 kJ. Αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Η ταχύτητα μιας αντίδρασης ορίζεται ως:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Η συγκέντρωση ενός αντιδρώντος πέφτει από 0,500{,}50 M σε 0,200{,}20 M μέσα σε 6060 s. Πόση είναι η μέση ταχύτητα κατανάλωσής του;

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις μέση ταχύτητα αντίδρασης και τον ρυθμό κάθε σώματος, με τους συντελεστές της εξίσωσης.
  • Να διαβάζεις καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου και να βρίσκεις στιγμιαία ταχύτητα από την κλίση της εφαπτομένης.
  • Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων και την ενέργεια ενεργοποίησης κάθε παράγοντα που αλλάζει την ταχύτητα.
  • Να ξεχωρίζεις ομογενή, ετερογενή και ενζυμική κατάλυση, και τι αλλάζει ο καταλύτης στο ενεργειακό διάγραμμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;