Ταχύτητα αντίδρασης
Τι μετράει η ταχύτητα, τι την επηρεάζει, και τι κάνει ο καταλύτης.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §3.1, 3.2, 3.3
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 Α ·2025 Β ·2024 επαν. Β ·2024 Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Β ·2020 επαν. Α ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις μέση ταχύτητα αντίδρασης και τον ρυθμό κάθε σώματος, με τους συντελεστές της εξίσωσης.
- Να διαβάζεις καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου και να βρίσκεις στιγμιαία ταχύτητα από την κλίση της εφαπτομένης.
- Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων και την ενέργεια ενεργοποίησης κάθε παράγοντα που αλλάζει την ταχύτητα.
- Να ξεχωρίζεις ομογενή, ετερογενή και ενζυμική κατάλυση, και τι αλλάζει ο καταλύτης στο ενεργειακό διάγραμμα.
Πόσο γρήγορα, όχι πόσο
Η θερμοχημεία απάντησε στο «πόση ενέργεια». Η χημική κινητική ρωτά κάτι εντελώς ανεξάρτητο: πόσο γρήγορα γίνεται μια αντίδραση, και τι μπορείς να κάνεις για να την επιταχύνεις ή να την επιβραδύνεις. Μια σφόδρα εξώθερμη αντίδραση μπορεί να είναι απελπιστικά αργή, και μια ενδόθερμη στιγμιαία.
Η ταχύτητα μετριέται ως μεταβολή συγκέντρωσης στη μονάδα του χρόνου, σε M/s (mol L⁻¹ s⁻¹). Στο εργαστήριο δεν μετράς πάντα συγκέντρωση: μετράς τον όγκο αερίου που ελευθερώνεται, την πίεση σε κλειστό δοχείο, τη μάζα που χάνει ένα ανοιχτό δοχείο, το χρώμα ενός διαλύματος. Κάθε τέτοια μέτρηση μεταφράζεται σε mol, και από εκεί σε συγκέντρωση.
Μία ταχύτητα για όλη την αντίδραση
Για τη γενική αντίδραση
η μέση ταχύτητα σε ένα χρονικό διάστημα είναι
Καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου
Αν σχεδιάσεις τη συγκέντρωση ενός σώματος σε συνάρτηση με τον χρόνο, παίρνεις την καμπύλη της αντίδρασης. Του αντιδρώντος κατεβαίνει, του προϊόντος ανεβαίνει, και κάποια στιγμή και οι δύο οριζοντιώνονται: η αντίδραση τελείωσε, ή έφτασε σε ισορροπία.
Η μέση ταχύτητα ανάμεσα σε δύο στιγμές είναι η κλίση της χορδής που ενώνει τα δύο σημεία. Η στιγμιαία ταχύτητα σε μια στιγμή είναι η κλίση της εφαπτομένης της καμπύλης σε εκείνο το σημείο, με το πρόσημο και τον συντελεστή όπως πριν. Στη γλώσσα των μαθηματικών είναι η παράγωγος: .
Η καμπύλη του αντιδρώντος γίνεται όλο και πιο επίπεδη: η ταχύτητα μειώνεται με τον χρόνο, γιατί λιγοστεύουν τα μόρια που μπορούν να συγκρουστούν. Γι' αυτό η μέση ταχύτητα στο πρώτο διάστημα είναι συνήθως μεγαλύτερη από τη μέση ταχύτητα σε ένα ίσο διάστημα αργότερα. Η εξαίρεση, η αυτοκατάλυση, είναι πιο κάτω.
Θεωρία συγκρούσεων και ενέργεια ενεργοποίησης
Για να αντιδράσουν δύο σωματίδια πρέπει να συγκρουστούν. Οι περισσότερες συγκρούσεις όμως είναι άκαρπες. Μια σύγκρουση είναι αποτελεσματική όταν:
- τα σωματίδια έχουν κινητική ενέργεια τουλάχιστον ίση με την ενέργεια ενεργοποίησης
- συναντιούνται με τον κατάλληλο προσανατολισμό
Η θεωρία της μεταβατικής κατάστασης κοιτάζει τι γίνεται τη στιγμή της σύγκρουσης. Οι παλιοί δεσμοί έχουν αρχίσει να σπάνε και οι νέοι να σχηματίζονται, και για ελάχιστο χρόνο υπάρχει ένα ασταθές συγκρότημα, το ενεργοποιημένο σύμπλοκο. Αυτό βρίσκεται στην κορυφή του ενεργειακού διαγράμματος. Από εκεί μπορεί να καταλήξει σε προϊόντα ή να ξαναδώσει τα αντιδρώντα.
Στο διάγραμμα, η της ευθείας αντίδρασης είναι το ύψος της κορυφής πάνω από τα αντιδρώντα, και η της αντίστροφης το ύψος πάνω από τα προϊόντα. Για τη διαφορά τους ισχύει πάντα
Όσο μεγαλύτερη η , τόσο μικρότερο το ποσοστό των συγκρούσεων που την ξεπερνούν, και τόσο πιο αργή η αντίδραση.
Οι παράγοντες της ταχύτητας
Κάθε παράγοντας δουλεύει πάνω σε ένα από δύο πράγματα: στο πλήθος των συγκρούσεων ανά δευτερόλεπτο ή στο ποσοστό των αποτελεσματικών.
| Παράγοντας | Τι αλλάζει |
|---|---|
| Συγκέντρωση (και πίεση στα αέρια) | περισσότερα σωματίδια ανά λίτρο, περισσότερες συγκρούσεις |
| Επιφάνεια επαφής του στερεού | περισσότερα εκτεθειμένα σωματίδια, περισσότερες συγκρούσεις |
| Θερμοκρασία | πολύ περισσότερα μόρια με ενέργεια πάνω από την |
| Καταλύτης | χαμηλότερη , άρα μεγαλύτερο ποσοστό επιτυχίας |
| Ακτινοβολία | στις φωτοχημικές αντιδράσεις δίνει την ενέργεια ενεργοποίησης |
Πόσο ακριβώς αλλάζει η ταχύτητα όταν αλλάζει μια συγκέντρωση το λέει ο νόμος ταχύτητας, στην επόμενη ενότητα.

Καταλύτες
Ο καταλύτης προσφέρει εναλλακτική διαδρομή με μικρότερη ενέργεια ενεργοποίησης, και στο τέλος βγαίνει χημικά αμετάβλητος και στην ίδια ποσότητα. Γι' αυτό αρκούν πολύ μικρές ποσότητές του.
Τρία είδη κατάλυσης:
- Ομογενής: ο καταλύτης βρίσκεται στην ίδια φάση με τα αντιδρώντα, π.χ. τα ιόντα H⁺ στην εστεροποίηση, όλα σε διάλυμα. Εξηγείται με τη θεωρία των ενδιάμεσων προϊόντων: ο καταλύτης αντιδρά πρώτα με ένα αντιδρών, σχηματίζει ένα ενδιάμεσο, και αναγεννάται στο επόμενο στάδιο.
- Ετερογενής: ο καταλύτης είναι σε άλλη φάση, συνήθως στερεό με αέρια ή υγρά αντιδρώντα. Το Ni στην υδρογόνωση, ο Fe στη σύνθεση της NH₃, η Pt και το Rh στους καταλυτικούς μετατροπείς. Εξηγείται με τη θεωρία της προσρόφησης: τα μόρια κολλούν στην επιφάνεια του μετάλλου, οι δεσμοί τους χαλαρώνουν, και αντιδρούν ευκολότερα. Γι' αυτό μετράει η επιφάνεια του καταλύτη.
- Ενζυμική: τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, βιολογικοί καταλύτες με μεγάλη εξειδίκευση, συνήθως ένα ένζυμο για μία αντίδραση. Δουλεύουν σε στενά όρια θερμοκρασίας και pH. Σε υψηλή θερμοκρασία μετουσιώνονται και η ταχύτητα πέφτει, αντί να ανεβαίνει.
Στην αυτοκατάλυση καταλύτης είναι ένα από τα προϊόντα: η αντίδραση ξεκινά αργά και επιταχύνεται όσο σχηματίζεται ο καταλύτης. Κλασικό παράδειγμα τα ιόντα Mn²⁺ στην αναγωγή του από το οξαλικό οξύ.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στην το καταναλώνεται με ρυθμό M/s. Βρες την ταχύτητα της αντίδρασης και τον ρυθμό μεταβολής κάθε άλλου σώματος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα αντίδρασης: M/s.
Κάθε σώμα με τον συντελεστή του: η καταναλώνεται με M/s, το σχηματίζεται με M/s και το με M/s.
Έλεγχος: ο λόγος των ρυθμών είναι , όσο οι συντελεστές.
Παράδειγμα 2
Για την δίνονται οι καμπύλες του σχήματος, με τη συγκέντρωση σε M. Βρες τη μέση ταχύτητα από ως s και από ως s, και τη στιγμιαία ταχύτητα τη στιγμή s.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Διαβάζεις τις τιμές: M στο , M στα s, M στα s.
Μέσες ταχύτητες: M/s και M/s. Η δεύτερη είναι μικρότερη, γιατί το λιγόστεψε.
Στιγμιαία από την εφαπτομένη: η ε περνά από τα και , άρα έχει κλίση M/s. Με το μείον του αντιδρώντος, M/s τη στιγμή s.
Γιατί διαφέρουν: η μέση ταχύτητα αφορά ένα διάστημα, η στιγμιαία ένα σημείο. Η στιγμιαία στα s βγαίνει ανάμεσα στις δύο μέσες, όπως περιμένεις για μια ταχύτητα που συνέχεια μειώνεται.
Παράδειγμα 3
Σε τέσσερα πειράματα, κομμάτια αντιδρούν με περίσσεια διαλύματος και μετράμε τον όγκο του σε συνάρτηση με τον χρόνο. Πείραμα 1: g κομμάτια, M, . Στα 2, 3 και 4 αλλάζει ένα μόνο: σκόνη στη θέση των κομματιών, g κομμάτια, θερμοκρασία . Πώς διαφέρει κάθε καμπύλη από την καμπύλη 1;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι ορίζει τον τελικό όγκο: το είναι σε περίσσεια, άρα όλο το αντιδρά. Από την , τα mol του είναι όσα τα mol του .
Πείραμα 2, σκόνη: μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής, άρα πιο απότομη αρχική κλίση. Ίδια μάζα , άρα ο ίδιος τελικός όγκος, που απλώς φτάνει νωρίτερα.
Πείραμα 3, g: διπλάσια ποσότητα του ελλειμματικού σώματος, άρα διπλάσιος τελικός όγκος. Και η αρχική κλίση είναι μεγαλύτερη, γιατί υπάρχει περισσότερη εκτεθειμένη επιφάνεια.
Πείραμα 4, : πιο απότομη κλίση, ίδιος τελικός όγκος. Η θερμοκρασία αλλάζει το πόσο γρήγορα, όχι το πόσο.
Παράδειγμα 4
Σε δοχείο L εισάγονται mol και mol σε υψηλή θερμοκρασία, όπου όλα είναι αέρια. Μετά από s έχουν σχηματιστεί mol . Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης , τη σύσταση του μείγματος και αν η μέση ταχύτητα στα επόμενα s θα είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πίνακας mol: σχηματίστηκαν mol , άρα αντέδρασαν mol και mol . Στα s υπάρχουν mol , mol και mol .
Σε συγκεντρώσεις: M σε s.
Ταχύτητα: M/s. Το καταναλώνεται με τον ίδιο ρυθμό, M/s, γιατί έχει συντελεστή .
Τα επόμενα s: οι συγκεντρώσεις των αντιδρώντων είναι πια μικρότερες, άρα γίνονται λιγότερες συγκρούσεις ανά δευτερόλεπτο και η μέση ταχύτητα θα είναι μικρότερη. Θα σχηματιστούν λιγότερα από mol .
Παράδειγμα 5
Εξώθερμη αντίδραση έχει kJ και kJ. Με καταλύτη η της ευθείας γίνεται kJ. Ποια πρόταση είναι σωστή; (α) Η της αντίστροφης μένει kJ. (β) Η της αντίστροφης γίνεται kJ. (γ) Το γίνεται kJ. Αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Χωρίς καταλύτη: για την αντίστροφη, kJ.
Τα άκρα δεν κινούνται: ο καταλύτης δεν αλλάζει την ενθαλπία ούτε των αντιδρώντων ούτε των προϊόντων, άρα kJ και πάλι. Η (γ) είναι λάθος.
Η κορυφή χαμηλώνει κατά kJ και για τις δύο κατευθύνσεις: kJ. Σωστή η (β).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η συγκέντρωση ενός αντιδρώντος πέφτει από M σε M μέσα σε s. Πόση είναι η μέση ταχύτητα κατανάλωσής του;
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις μέση ταχύτητα αντίδρασης και τον ρυθμό κάθε σώματος, με τους συντελεστές της εξίσωσης.
- Να διαβάζεις καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου και να βρίσκεις στιγμιαία ταχύτητα από την κλίση της εφαπτομένης.
- Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων και την ενέργεια ενεργοποίησης κάθε παράγοντα που αλλάζει την ταχύτητα.
- Να ξεχωρίζεις ομογενή, ετερογενή και ενζυμική κατάλυση, και τι αλλάζει ο καταλύτης στο ενεργειακό διάγραμμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.