Μετάβαση στο περιεχόμενο

Νόμος ταχύτητας και μηχανισμός

Τάξη αντίδρασης από πειραματικά δεδομένα, οι μονάδες του k, και το αργό στάδιο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §3.3

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Β ·2021 Δ ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις τις τάξεις και τη σταθερά ταχύτητας από πίνακα πειραμάτων αρχικών ταχυτήτων.
  2. Να γράφεις τις μονάδες του k για κάθε ολική τάξη και να προβλέπεις πώς αλλάζει η ταχύτητα με τη συγκέντρωση, τον όγκο ή την πίεση.
  3. Να γράφεις τον νόμο ταχύτητας από το αργό στάδιο ενός μηχανισμού και να ξεχωρίζεις μοριακότητα από τάξη.
  4. Να αναγνωρίζεις σε έναν μηχανισμό τα ενδιάμεσα προϊόντα και τον καταλύτη.

Διπλασιάζεις μια συγκέντρωση. Τι παθαίνει η ταχύτητα;

Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις ότι περισσότερο αντιδρών σημαίνει περισσότερες συγκρούσεις και μεγαλύτερη ταχύτητα. Το πόσο μεγαλύτερη όμως δεν το λέει η θεωρία των συγκρούσεων, ούτε η χημική εξίσωση. Μπορεί να διπλασιαστεί, να τετραπλασιαστεί ή να μην αλλάξει καθόλου. Η απάντηση βγαίνει μόνο από το πείραμα, και γράφεται σε μία εξίσωση: τον νόμο ταχύτητας.

Ο νόμος ταχύτητας

Για μια αντίδραση αA+βB→\alpha A + \beta B \to προϊόντα, σε σταθερή θερμοκρασία,

υ=k [A]x [B]y\upsilon = k\,[A]^x\,[B]^y
  • Το kk είναι η σταθερά ταχύτητας (ή ειδική ταχύτητα): η ταχύτητα όταν όλες οι συγκεντρώσεις είναι 11 M. Εξαρτάται από τη φύση των αντιδρώντων, τη θερμοκρασία και τον καταλύτη. Δεν εξαρτάται από τις συγκεντρώσεις ούτε από τον χρόνο.
  • Ο xx είναι η τάξη ως προς AA, ο yy η τάξη ως προς BB, και το άθροισμα x+yx + y η ολική τάξη.
  • Οι τάξεις είναι συνήθως 00, 11 ή 22, αλλά μπορεί να είναι και κλασματικές.
  • Στον νόμο μπαίνουν μόνο σώματα με μεταβλητή συγκέντρωση: διαλυμένα ή αέρια. Στερεά και καθαρά υγρά δεν μπαίνουν.

Μηδενική τάξη ως προς ένα σώμα σημαίνει ότι η ταχύτητα δεν εξαρτάται από τη συγκέντρωσή του: [A]0=1[A]^0 = 1. Το σώμα όμως αντιδρά κανονικά και καταναλώνεται.

Τάξη από πειραματικά δεδομένα

Η μέθοδος των αρχικών ταχυτήτων: κάνεις πειράματα στην ίδια θερμοκρασία με διαφορετικές αρχικές συγκεντρώσεις, και μετράς την ταχύτητα στην αρχή, πριν αλλάξουν αισθητά οι συγκεντρώσεις.

  1. Διάλεξε δύο πειράματα όπου αλλάζει μόνο η συγκέντρωση του σώματος που σε ενδιαφέρει.
  2. Διαίρεσε κατά μέλη τους δύο νόμους: το kk και η σταθερή συγκέντρωση απλοποιούνται. Αν το [A][A] γίνεται nn φορές μεγαλύτερο και η ταχύτητα mm φορές, τότε nx=mn^x = m.
  3. Επανάλαβε για κάθε σώμα.
  4. Βρες το kk από οποιοδήποτε πείραμα, με τις μονάδες του.
  5. Αν κανένα ζευγάρι δεν κρατά σταθερό το [B][B], χρησιμοποίησε την τάξη που ήδη βρήκες για το AA και λύσε για την άλλη.
Πολλαπλασιάζεις το [A][A] μετάξη 00τάξη 11τάξη 22
22ίδια υ\upsilon×2\times 2×4\times 4
33ίδια υ\upsilon×3\times 3×9\times 9

Οι μονάδες του k

Η υ\upsilon είναι πάντα σε M s⁻¹, άρα οι μονάδες του kk αλλάζουν με την ολική τάξη:

Ολική τάξηΝόμος (παράδειγμα)Μονάδες του kk
00υ=k\upsilon = kM s⁻¹
11υ=k[A]\upsilon = k[A]s⁻¹
22υ=k[A][B]\upsilon = k[A][B]M⁻¹ s⁻¹
33υ=k[A]2[B]\upsilon = k[A]^2[B]M⁻² s⁻¹

Ο κανόνας: για ολική τάξη nn, το kk έχει μονάδες M1−n s−1M^{1-n}\,s^{-1}. Ανάποδα, από τις μονάδες του kk διαβάζεις την ολική τάξη.

Όγκος, πίεση και αραίωση

Σε αέρια αντίδραση, αν ο όγκος του δοχείου γίνει V/2V/2 στην ίδια θερμοκρασία, όλες οι συγκεντρώσεις διπλασιάζονται, και η ταχύτητα πολλαπλασιάζεται επί 2x+y2^{x+y}. Το ίδιο κάνει η αύξηση της πίεσης με συμπίεση. Αντίστοιχα, αν ένα διάλυμα αραιωθεί στον διπλάσιο όγκο, όλες οι διαλυμένες συγκεντρώσεις υποδιπλασιάζονται.

Στοιχειώδεις αντιδράσεις και μοριακότητα

Μια στοιχειώδης (ή απλή) αντίδραση γίνεται σε ένα στάδιο, με μία σύγκρουση, ακριβώς όπως γράφεται. Μόνο σε αυτήν οι εκθέτες είναι βέβαια οι συντελεστές: για τη στοιχειώδη A+2B→ΓA + 2B \to \Gamma, υ=k[A][B]2\upsilon = k[A][B]^2.

Η μοριακότητα μιας στοιχειώδους αντίδρασης είναι το πλήθος των σωματιδίων που συγκρούονται: μονομοριακή (11), διμοριακή (22), τριμοριακή (33). Τριμοριακές είναι σπάνιες, γιατί η ταυτόχρονη σύγκρουση τριών σωματιδίων είναι απίθανη. Μεγαλύτερη μοριακότητα δεν υπάρχει.

ΜοριακότηταΤάξη
Αφοράένα στοιχειώδες στάδιοτη συνολική αντίδραση
Βρίσκεταιαπό την εξίσωση του σταδίουαπό το πείραμα
Τιμές11, 22 ή 33και 00, και κλασματική

Μηχανισμός και αργό στάδιο

Οι περισσότερες αντιδράσεις γίνονται σε διαδοχικά στοιχειώδη στάδια. Η σειρά τους είναι ο μηχανισμός, και το άθροισμά τους δίνει τη συνολική εξίσωση.

Τα στάδια δεν είναι εξίσου γρήγορα. Το πιο αργό είναι το καθοριστικό στάδιο: όπως σε μια γραμμή παραγωγής, το προϊόν δεν βγαίνει γρηγορότερα από τον πιο αργό σταθμό. Ο νόμος ταχύτητας της συνολικής αντίδρασης είναι ο νόμος του αργού σταδίου, με εκθέτες τους συντελεστές του, αφού είναι στοιχειώδες.

Ένας μηχανισμός δεν αποδεικνύεται από το πείραμα. Το πείραμα μπορεί μόνο να τον απορρίψει, αν ο νόμος που προβλέπει δεν συμφωνεί με τις μετρήσεις.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Η αντίδραση 2NO(g)+Cl2(g)→2NOCl(g)2NO(g) + Cl_2(g) \to 2NOCl(g) βρέθηκε πειραματικά να έχει υ=k[NO]2[Cl2]\upsilon = k[NO]^2[Cl_2]. Ένας μαθητής λέει: «Άρα είναι σίγουρα στοιχειώδης». Έχει δίκιο; Ποια είναι η ολική τάξη και οι μονάδες του kk;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Για την A+B→A + B \to προϊόντα, σε σταθερή θερμοκρασία, μετρήθηκαν οι αρχικές ταχύτητες: πείραμα 1, [A]=0,10[A] = 0{,}10 M, [B]=0,10[B] = 0{,}10 M, υ=4,0⋅10−4\upsilon = 4{,}0 \cdot 10^{-4} M/s. Πείραμα 2, [A]=0,20[A] = 0{,}20 M, [B]=0,10[B] = 0{,}10 M, υ=8,0⋅10−4\upsilon = 8{,}0 \cdot 10^{-4} M/s. Πείραμα 3, [A]=0,20[A] = 0{,}20 M, [B]=0,30[B] = 0{,}30 M, υ=7,2⋅10−3\upsilon = 7{,}2 \cdot 10^{-3} M/s. Βρες τον νόμο ταχύτητας, το kk, και την ταχύτητα όταν [A]=0,05[A] = 0{,}05 M και [B]=0,20[B] = 0{,}20 M.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Για την 2NO2(g)+F2(g)→2NO2F(g)2NO_2(g) + F_2(g) \to 2NO_2F(g) προτείνεται ο μηχανισμός: (1) NO2+F2→NO2F+FNO_2 + F_2 \to NO_2F + F (αργό), (2) NO2+F→NO2FNO_2 + F \to NO_2F (γρήγορο). Γράψε τον νόμο ταχύτητας, βρες τη μοριακότητα κάθε σταδίου και το ενδιάμεσο, και πες πώς αλλάζει η ταχύτητα αν ο όγκος υποδιπλασιαστεί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η διάσπαση του H2O2H_2O_2 σε διάλυμα με ιόντα I−I^- γίνεται με τα στάδια: (1) H2O2+I−→H2O+IO−H_2O_2 + I^- \to H_2O + IO^- (αργό), (2) H2O2+IO−→H2O+O2+I−H_2O_2 + IO^- \to H_2O + O_2 + I^- (γρήγορο). Ποιο σώμα είναι καταλύτης και ποιο ενδιάμεσο; Τι γίνεται η ταχύτητα αν διπλασιαστεί το [I−][I^-];

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σε δοχείο 22 L εισάγονται 0,40{,}4 mol A(g)A(g) και 0,20{,}2 mol B(g)B(g) και γίνεται η 2A(g)+B(g)→Γ(g)2A(g) + B(g) \to \Gamma(g), με υ=k[A][B]\upsilon = k[A][B] και k=0,5k = 0{,}5 M⁻¹ s⁻¹ σε σταθερή θερμοκρασία. Βρες την αρχική ταχύτητα, την ταχύτητα τη στιγμή που έχει αντιδράσει το 50%50\% του BB, και την ταχύτητα αν εκείνη τη στιγμή ο όγκος γίνει 11 L. Τι θα γινόταν αν, αντί γι' αυτό, προσθέταμε αδρανές αέριο στον ίδιο όγκο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Σε νόμο ταχύτητας υ=k[A]x[B]y\upsilon = k[A]^x[B]^y μιας αντίδρασης που δεν ξέρουμε αν είναι στοιχειώδης, οι εκθέτες:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Η σταθερά ταχύτητας μιας αντίδρασης έχει μονάδες M⁻¹ s⁻¹. Ποια είναι η ολική τάξη της; Και τι μονάδες θα είχε το kk αν η αντίδραση ήταν μηδενικής τάξης;

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις τις τάξεις και τη σταθερά ταχύτητας από πίνακα πειραμάτων αρχικών ταχυτήτων.
  • Να γράφεις τις μονάδες του k για κάθε ολική τάξη και να προβλέπεις πώς αλλάζει η ταχύτητα με τη συγκέντρωση, τον όγκο ή την πίεση.
  • Να γράφεις τον νόμο ταχύτητας από το αργό στάδιο ενός μηχανισμού και να ξεχωρίζεις μοριακότητα από τάξη.
  • Να αναγνωρίζεις σε έναν μηχανισμό τα ενδιάμεσα προϊόντα και τον καταλύτη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;