Νόμος ταχύτητας και μηχανισμός
Τάξη αντίδρασης από πειραματικά δεδομένα, οι μονάδες του k, και το αργό στάδιο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §3.3
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 Α ·2023 Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Β ·2021 Δ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τις τάξεις και τη σταθερά ταχύτητας από πίνακα πειραμάτων αρχικών ταχυτήτων.
- Να γράφεις τις μονάδες του k για κάθε ολική τάξη και να προβλέπεις πώς αλλάζει η ταχύτητα με τη συγκέντρωση, τον όγκο ή την πίεση.
- Να γράφεις τον νόμο ταχύτητας από το αργό στάδιο ενός μηχανισμού και να ξεχωρίζεις μοριακότητα από τάξη.
- Να αναγνωρίζεις σε έναν μηχανισμό τα ενδιάμεσα προϊόντα και τον καταλύτη.
Διπλασιάζεις μια συγκέντρωση. Τι παθαίνει η ταχύτητα;
Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις ότι περισσότερο αντιδρών σημαίνει περισσότερες συγκρούσεις και μεγαλύτερη ταχύτητα. Το πόσο μεγαλύτερη όμως δεν το λέει η θεωρία των συγκρούσεων, ούτε η χημική εξίσωση. Μπορεί να διπλασιαστεί, να τετραπλασιαστεί ή να μην αλλάξει καθόλου. Η απάντηση βγαίνει μόνο από το πείραμα, και γράφεται σε μία εξίσωση: τον νόμο ταχύτητας.
Ο νόμος ταχύτητας
Για μια αντίδραση προϊόντα, σε σταθερή θερμοκρασία,
- Το είναι η σταθερά ταχύτητας (ή ειδική ταχύτητα): η ταχύτητα όταν όλες οι συγκεντρώσεις είναι M. Εξαρτάται από τη φύση των αντιδρώντων, τη θερμοκρασία και τον καταλύτη. Δεν εξαρτάται από τις συγκεντρώσεις ούτε από τον χρόνο.
- Ο είναι η τάξη ως προς , ο η τάξη ως προς , και το άθροισμα η ολική τάξη.
- Οι τάξεις είναι συνήθως , ή , αλλά μπορεί να είναι και κλασματικές.
- Στον νόμο μπαίνουν μόνο σώματα με μεταβλητή συγκέντρωση: διαλυμένα ή αέρια. Στερεά και καθαρά υγρά δεν μπαίνουν.
Μηδενική τάξη ως προς ένα σώμα σημαίνει ότι η ταχύτητα δεν εξαρτάται από τη συγκέντρωσή του: . Το σώμα όμως αντιδρά κανονικά και καταναλώνεται.
Τάξη από πειραματικά δεδομένα
Η μέθοδος των αρχικών ταχυτήτων: κάνεις πειράματα στην ίδια θερμοκρασία με διαφορετικές αρχικές συγκεντρώσεις, και μετράς την ταχύτητα στην αρχή, πριν αλλάξουν αισθητά οι συγκεντρώσεις.
- Διάλεξε δύο πειράματα όπου αλλάζει μόνο η συγκέντρωση του σώματος που σε ενδιαφέρει.
- Διαίρεσε κατά μέλη τους δύο νόμους: το και η σταθερή συγκέντρωση απλοποιούνται. Αν το γίνεται φορές μεγαλύτερο και η ταχύτητα φορές, τότε .
- Επανάλαβε για κάθε σώμα.
- Βρες το από οποιοδήποτε πείραμα, με τις μονάδες του.
- Αν κανένα ζευγάρι δεν κρατά σταθερό το , χρησιμοποίησε την τάξη που ήδη βρήκες για το και λύσε για την άλλη.
| Πολλαπλασιάζεις το με | τάξη | τάξη | τάξη |
|---|---|---|---|
| ίδια | |||
| ίδια |
Οι μονάδες του k
Η είναι πάντα σε M s⁻¹, άρα οι μονάδες του αλλάζουν με την ολική τάξη:
| Ολική τάξη | Νόμος (παράδειγμα) | Μονάδες του |
|---|---|---|
| M s⁻¹ | ||
| s⁻¹ | ||
| M⁻¹ s⁻¹ | ||
| M⁻² s⁻¹ |
Ο κανόνας: για ολική τάξη , το έχει μονάδες . Ανάποδα, από τις μονάδες του διαβάζεις την ολική τάξη.
Όγκος, πίεση και αραίωση
Σε αέρια αντίδραση, αν ο όγκος του δοχείου γίνει στην ίδια θερμοκρασία, όλες οι συγκεντρώσεις διπλασιάζονται, και η ταχύτητα πολλαπλασιάζεται επί . Το ίδιο κάνει η αύξηση της πίεσης με συμπίεση. Αντίστοιχα, αν ένα διάλυμα αραιωθεί στον διπλάσιο όγκο, όλες οι διαλυμένες συγκεντρώσεις υποδιπλασιάζονται.
Στοιχειώδεις αντιδράσεις και μοριακότητα
Μια στοιχειώδης (ή απλή) αντίδραση γίνεται σε ένα στάδιο, με μία σύγκρουση, ακριβώς όπως γράφεται. Μόνο σε αυτήν οι εκθέτες είναι βέβαια οι συντελεστές: για τη στοιχειώδη , .
Η μοριακότητα μιας στοιχειώδους αντίδρασης είναι το πλήθος των σωματιδίων που συγκρούονται: μονομοριακή (), διμοριακή (), τριμοριακή (). Τριμοριακές είναι σπάνιες, γιατί η ταυτόχρονη σύγκρουση τριών σωματιδίων είναι απίθανη. Μεγαλύτερη μοριακότητα δεν υπάρχει.
| Μοριακότητα | Τάξη | |
|---|---|---|
| Αφορά | ένα στοιχειώδες στάδιο | τη συνολική αντίδραση |
| Βρίσκεται | από την εξίσωση του σταδίου | από το πείραμα |
| Τιμές | , ή | και , και κλασματική |
Μηχανισμός και αργό στάδιο
Οι περισσότερες αντιδράσεις γίνονται σε διαδοχικά στοιχειώδη στάδια. Η σειρά τους είναι ο μηχανισμός, και το άθροισμά τους δίνει τη συνολική εξίσωση.
Τα στάδια δεν είναι εξίσου γρήγορα. Το πιο αργό είναι το καθοριστικό στάδιο: όπως σε μια γραμμή παραγωγής, το προϊόν δεν βγαίνει γρηγορότερα από τον πιο αργό σταθμό. Ο νόμος ταχύτητας της συνολικής αντίδρασης είναι ο νόμος του αργού σταδίου, με εκθέτες τους συντελεστές του, αφού είναι στοιχειώδες.
Ένας μηχανισμός δεν αποδεικνύεται από το πείραμα. Το πείραμα μπορεί μόνο να τον απορρίψει, αν ο νόμος που προβλέπει δεν συμφωνεί με τις μετρήσεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η αντίδραση βρέθηκε πειραματικά να έχει . Ένας μαθητής λέει: «Άρα είναι σίγουρα στοιχειώδης». Έχει δίκιο; Ποια είναι η ολική τάξη και οι μονάδες του ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο ισχυρισμός είναι λάθος. Σε στοιχειώδη αντίδραση οι εκθέτες είναι οι συντελεστές. Το αντίστροφο όμως δεν ισχύει: ένας μηχανισμός πολλών σταδίων μπορεί να καταλήγει στον ίδιο νόμο. Η σύμπτωση είναι συμβατή με ένα στάδιο, δεν το αποδεικνύει.
Ολική τάξη: .
Μονάδες: , άρα .
Παράδειγμα 2
Για την προϊόντα, σε σταθερή θερμοκρασία, μετρήθηκαν οι αρχικές ταχύτητες: πείραμα 1, M, M, M/s. Πείραμα 2, M, M, M/s. Πείραμα 3, M, M, M/s. Βρες τον νόμο ταχύτητας, το , και την ταχύτητα όταν M και M.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τάξη ως προς , πειράματα 1 και 2: ίδιο , το διπλασιάζεται και η ταχύτητα διπλασιάζεται. , άρα .
Τάξη ως προς , πειράματα 2 και 3: ίδιο , το τριπλασιάζεται και η ταχύτητα γίνεται φορές μεγαλύτερη. , άρα .
Έλεγχος με τα 1 και 3, όπου αλλάζουν και τα δύο: , και πράγματι . Ο νόμος είναι , ολικής τάξης .
Το από το πείραμα 1: M⁻² s⁻¹.
Νέα ταχύτητα: M/s.
Παράδειγμα 3
Για την προτείνεται ο μηχανισμός: (1) (αργό), (2) (γρήγορο). Γράψε τον νόμο ταχύτητας, βρες τη μοριακότητα κάθε σταδίου και το ενδιάμεσο, και πες πώς αλλάζει η ταχύτητα αν ο όγκος υποδιπλασιαστεί.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Έλεγχος αθροίσματος: . Το φεύγει και από τα δύο μέλη, και μένει η συνολική εξίσωση.
Νόμος από το αργό στάδιο: , ολικής τάξης , παρότι το έχει συντελεστή στη συνολική εξίσωση.
Μοριακότητα: και τα δύο στάδια είναι διμοριακά. Ενδιάμεσο είναι το ελεύθερο άτομο : σχηματίζεται στο (1) και καταναλώνεται στο (2).
Όγκος : κάθε συγκέντρωση διπλασιάζεται, άρα .
Παράδειγμα 4
Η διάσπαση του σε διάλυμα με ιόντα γίνεται με τα στάδια: (1) (αργό), (2) (γρήγορο). Ποιο σώμα είναι καταλύτης και ποιο ενδιάμεσο; Τι γίνεται η ταχύτητα αν διπλασιαστεί το ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Συνολική εξίσωση: με άθροιση, . Ούτε το ούτε το εμφανίζονται.
Η σειρά κρίνει: το καταναλώνεται στο (1) και αναγεννάται στο (2), άρα είναι καταλύτης. Το σχηματίζεται στο (1) και καταναλώνεται στο (2), άρα είναι ενδιάμεσο.
Νόμος: από το αργό στάδιο, . Ο καταλύτης είναι μέσα στον νόμο, γιατί συμμετέχει στο αργό στάδιο.
Διπλάσιο : η ταχύτητα διπλασιάζεται, αν και το δεν υπάρχει στη συνολική εξίσωση. Και είναι ομογενής κατάλυση: όλα είναι στο ίδιο διάλυμα.
Παράδειγμα 5
Σε δοχείο L εισάγονται mol και mol και γίνεται η , με και M⁻¹ s⁻¹ σε σταθερή θερμοκρασία. Βρες την αρχική ταχύτητα, την ταχύτητα τη στιγμή που έχει αντιδράσει το του , και την ταχύτητα αν εκείνη τη στιγμή ο όγκος γίνει L. Τι θα γινόταν αν, αντί γι' αυτό, προσθέταμε αδρανές αέριο στον ίδιο όγκο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αρχικά: M, M, άρα M/s.
Πίνακας mol: αντιδρούν mol και, με αναλογία , mol . Μένουν mol και mol στα L: M, M.
Ταχύτητα τότε: M/s, το της αρχικής. Το δεν άλλαξε, άλλαξαν οι συγκεντρώσεις.
Όγκος L: οι συγκεντρώσεις διπλασιάζονται, M και M, άρα M/s, τετραπλάσια, όσο ορίζει η ολική τάξη .
Αδρανές αέριο σε σταθερό όγκο: η πίεση ανεβαίνει, αλλά τα mol και ο όγκος των και μένουν ίδια. Οι συγκεντρώσεις δεν αλλάζουν, άρα η ταχύτητα μένει M/s.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η σταθερά ταχύτητας μιας αντίδρασης έχει μονάδες M⁻¹ s⁻¹. Ποια είναι η ολική τάξη της; Και τι μονάδες θα είχε το αν η αντίδραση ήταν μηδενικής τάξης;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τις τάξεις και τη σταθερά ταχύτητας από πίνακα πειραμάτων αρχικών ταχυτήτων.
- Να γράφεις τις μονάδες του k για κάθε ολική τάξη και να προβλέπεις πώς αλλάζει η ταχύτητα με τη συγκέντρωση, τον όγκο ή την πίεση.
- Να γράφεις τον νόμο ταχύτητας από το αργό στάδιο ενός μηχανισμού και να ξεχωρίζεις μοριακότητα από τάξη.
- Να αναγνωρίζεις σε έναν μηχανισμό τα ενδιάμεσα προϊόντα και τον καταλύτη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.