Χημική ισορροπία και Le Chatelier
Δυναμική ισορροπία, απόδοση αντίδρασης, και πώς αντιδρά το σύστημα σε μια αλλαγή.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §4.1, 4.2, 4.3
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Β ·2022 επαν. Δ ·2022 Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 επαν. Δ ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Β ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη χημική ισορροπία ως δυναμική κατάσταση με ίσες ταχύτητες και να ξεχωρίζεις την ομογενή από την ετερογενή.
- Να στήνεις πίνακα mol αρχικά–αντιδρούν–ισορροπία και να υπολογίζεις την απόδοση από το ελλειμματικό αντιδρών.
- Να προβλέπεις τη μετατόπιση με την αρχή Le Chatelier για συγκέντρωση, όγκο, θερμοκρασία, καταλύτη και αδρανές αέριο.
- Να αναγνωρίζεις τη διαταραχή από διάγραμμα συγκέντρωσης–χρόνου.
Τίποτα δεν σταμάτησε
Όταν μια αμφίδρομη αντίδραση φτάσει σε χημική ισορροπία, οι συγκεντρώσεις παύουν να αλλάζουν. Είναι εύκολο να συμπεράνεις ότι η αντίδραση σταμάτησε. Δεν σταμάτησε.
Στην αρχή τρέχει γρήγορα μόνο η ευθεία αντίδραση, γιατί υπάρχουν μόνο αντιδρώντα. Καθώς αυτά λιγοστεύουν, η ταχύτητά της πέφτει. Καθώς μαζεύονται προϊόντα, η αντίστροφη επιταχύνεται. Κάποια στιγμή οι δύο ταχύτητες γίνονται ίσες:
Από εκεί και πέρα ό,τι φτιάχνεται καταστρέφεται με τον ίδιο ρυθμό. Η ισορροπία είναι δυναμική: και οι δύο κατευθύνσεις τρέχουν, το καθαρό αποτέλεσμα είναι μηδέν. Η απόδειξη δίνεται με ισότοπα: αν βάλεις σημασμένο άτομο στα αντιδρώντα, το βρίσκεις μετά από λίγο και στα προϊόντα, χωρίς οι συγκεντρώσεις να κουνηθούν.
Δύο συνέπειες που ρωτιούνται:
- Η ισορροπία αποκαθίσταται μόνο σε κλειστό σύστημα. Αν ένα αέριο προϊόν φεύγει, η αντίδραση τρέχει ως το τέλος.
- Φτάνεις στην ίδια ισορροπία από όποια μεριά κι αν ξεκινήσεις. Στο ίδιο δοχείο και στην ίδια θερμοκρασία, mol με mol και mol σκέτο καταλήγουν στο ίδιο μείγμα.
Ομογενής λέγεται η ισορροπία όπου όλα τα σώματα είναι σε μία φάση, π.χ. όλα αέρια: . Ετερογενής όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερες φάσεις: η έχει δύο στερεά και ένα αέριο.
Απόδοση και ο πίνακας mol
Μια αντίδραση ισορροπίας δεν φτάνει ποτέ στο τέλος. Πόσο κοντά φτάνει το λέει η απόδοση α: τα mol προϊόντος που σχηματίστηκαν, διά τα mol που θα σχηματίζονταν αν η αντίδραση ήταν πλήρης.
Η «πλήρης» ποσότητα βγαίνει από το αντιδρών σε έλλειμμα, σαν η αντίδραση να ήταν μονόδρομη. Ίδιος αριθμός προκύπτει αν συγκρίνεις τα mol του ελλειμματικού που αντέδρασαν με τα αρχικά του. Στις διασπάσεις () η ίδια ποσότητα λέγεται βαθμός διάσπασης.
Κάθε ποσοτική άσκηση ισορροπίας λύνεται με τον ίδιο πίνακα:
- Γράψε την εξίσωση ισοσταθμισμένη. Από κάτω, τρεις γραμμές: αρχικά, αντιδρούν / παράγονται, ισορροπία.
- Στη μεσαία γραμμή βάλε άγνωστο και πολλαπλασίασέ τον με τους συντελεστές. Τα αντιδρώντα παίρνουν μείον, τα προϊόντα συν.
- Βρες το από το δεδομένο της ισορροπίας: τα mol μιας ουσίας, τα συνολικά mol, ή την πίεση.
- Υπολόγισε ό,τι ζητείται. Για την απόδοση, βρες πρώτα ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα.
Πόση ακριβώς είναι η απόδοση σε δεδομένη θερμοκρασία το λέει η σταθερά ισορροπίας, που είναι το θέμα της ενότητας «Kc και Kp». Εδώ τα δεδομένα δίνουν το απευθείας.
Η αρχή Le Chatelier
Όταν διαταράξεις ένα σύστημα σε ισορροπία, αυτό μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση που αντιτίθεται στη διαταραχή.
Η διατύπωση είναι απλή και η εφαρμογή όχι, γιατί κάθε διαταραχή συλλογίζεται διαφορετικά:
| Διαταραχή | Κοιτάς | Μετατόπιση |
|---|---|---|
| προσθήκη ουσίας | σε ποια μεριά είναι | προς την άλλη μεριά |
| αφαίρεση ουσίας | σε ποια μεριά είναι | προς τη μεριά της |
| μείωση όγκου (αύξηση πίεσης) | τα mol αερίων κάθε μεριάς | προς τα λιγότερα mol |
| αύξηση όγκου (μείωση πίεσης) | τα mol αερίων | προς τα περισσότερα mol |
| αύξηση θερμοκρασίας | το πρόσημο του | προς την ενδόθερμη κατεύθυνση |
| μείωση θερμοκρασίας | το πρόσημο του | προς την εξώθερμη κατεύθυνση |
| καταλύτης | — | καμία |
Τρεις περιπτώσεις θέλουν προσοχή:
- Στερεό ή καθαρό υγρό. Η προσθήκη ή αφαίρεσή του δεν μετατοπίζει την ισορροπία, όσο υπάρχει έστω λίγο. Η «συγκέντρωση» ενός στερεού δεν αλλάζει.
- Αδρανές αέριο. Σε σταθερό όγκο δεν κάνει τίποτα: η ολική πίεση ανεβαίνει, αλλά οι συγκεντρώσεις και οι μερικές πιέσεις των συμμετεχόντων μένουν ίδιες. Σε σταθερή πίεση ο όγκος μεγαλώνει, και αυτό είναι αραίωση: μετατόπιση προς τα περισσότερα mol αερίων.
- Μεταβολή όγκου. Αλλάζουν απότομα όλες οι συγκεντρώσεις μαζί. Αν τα mol αερίων είναι ίσα στις δύο μεριές, δεν γίνεται μετατόπιση, αν και οι συγκεντρώσεις άλλαξαν.
Ο καταλύτης επιταχύνει εξίσου την ευθεία και την αντίστροφη, όπως είδες στην ενότητα «Ταχύτητα αντίδρασης». Φτάνεις νωρίτερα στην ίδια ισορροπία, όχι σε άλλη.
Διαγράμματα συγκέντρωσης–χρόνου
Στο Θέμα Β δίνεται συχνά ένα διάγραμμα: οι καμπύλες συγκέντρωσης κάθε ουσίας, οριζόντιες στην ισορροπία, και τη στιγμή κάτι συμβαίνει. Ζητείται ποια διαταραχή έγινε. Το διαβάζεις από το σχήμα των καμπυλών τη στιγμή :
| Τι βλέπεις τη στιγμή | Τι έγινε |
|---|---|
| Μία καμπύλη πηδά απότομα, οι άλλες ξεκινούν ομαλά | προστέθηκε ή αφαιρέθηκε αυτή η ουσία |
| Όλες πηδούν απότομα, στον ίδιο λόγο | άλλαξε ο όγκος |
| Καμία δεν πηδά, όλες αλλάζουν ομαλά | άλλαξε η θερμοκρασία |
| Τίποτα δεν αλλάζει | καταλύτης, ή αδρανές σε σταθερό όγκο |
Μετά το οι καμπύλες αλλάζουν ομαλά ως τη νέα ισορροπία, και οι μεταβολές τους είναι ανάλογες των συντελεστών. Στην , όσο μειώνεται η κατά , η αυξάνεται κατά .

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε δοχείο σταθερού όγκου έχει αποκατασταθεί η ισορροπία . Προσθέτουμε λίγο , στην ίδια θερμοκρασία. Η ποσότητα του (α) αυξάνεται, (β) μειώνεται, (γ) μένει ίδια. Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ισορροπία είναι ετερογενής: δύο στερεά και ένα αέριο.
Το στερεό δεν έχει μεταβλητή συγκέντρωση. Η πυκνότητά του είναι σταθερή, όσο κι αν προσθέσεις. Η προσθήκη του δεν διαταράσσει την ισορροπία.
Σωστό το (γ): η ισορροπία δεν μετατοπίζεται και τα mol του μένουν ίδια. Θα άλλαζαν αν άλλαζες τον όγκο ή τη θερμοκρασία, ή αν αφαιρούσες .
Παράδειγμα 2
Σε κλειστό δοχείο εισάγονται mol και mol και αποκαθίσταται η ισορροπία . Στην ισορροπία το μείγμα έχει συνολικά mol αερίων. Βρες τη σύσταση του μείγματος και την απόδοση.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πίνακας mol, με τα mol που αντιδρούν:
αρχικά αντιδρούν / παράγονται ισορροπία Συνολικά mol: . Από το δεδομένο , άρα .
Σύσταση: mol , mol και mol .
Ποιο είναι σε έλλειμμα; Τα mol θέλουν mol και υπάρχουν . Το είναι σε έλλειμμα και, αν αντιδρούσε όλο, θα έδινε mol .
Η απόδοση είναι , δηλαδή .
Παράδειγμα 3
Δίνεται η ισορροπία με . Ποιες από τις παρακάτω μεταβολές αυξάνουν τα mol του ; (i) αύξηση θερμοκρασίας, (ii) μείωση όγκου, (iii) προσθήκη σε σταθερό όγκο, (iv) προσθήκη καταλύτη. Αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(i) Η θέρμανση ευνοεί την ενδόθερμη κατεύθυνση. Η ευθεία είναι εξώθερμη, άρα μετατόπιση αριστερά: λιγότερο .
(ii) Αριστερά mol αερίων, δεξιά . Η μείωση όγκου μετατοπίζει προς τα λιγότερα: δεξιά, περισσότερο .
(iii) Σε σταθερό όγκο το ήλιο δεν αλλάζει καμία συγκέντρωση. Καμία μετατόπιση.
(iv) Ο καταλύτης επιταχύνει και τις δύο κατευθύνσεις εξίσου. Καμία μετατόπιση.
Μόνο η (ii). Το (i) δείχνει και το δίλημμα της βιομηχανίας: χαμηλή θερμοκρασία δίνει απόδοση, αλλά η αντίδραση γίνεται αργή. Γι' αυτό δουλεύει με καταλύτη.
Παράδειγμα 4
Στην ισορροπία , σε σταθερή θερμοκρασία, τη στιγμή οι συγκεντρώσεις και των δύο αερίων διπλασιάζονται απότομα. Μετά η μειώνεται και η αυξάνεται, ως μια νέα ισορροπία. Τι έγινε τη στιγμή και γιατί η ισορροπία μετατοπίστηκε αριστερά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όλες οι καμπύλες πήδηξαν μαζί, στον ίδιο λόγο. Αυτό το κάνει μόνο η μεταβολή του όγκου. Αφού διπλασιάστηκαν, ο όγκος υποδιπλασιάστηκε.
Mol αερίων: αριστερά, δεξιά. Η αύξηση της πίεσης ευνοεί τη μεριά με τα λιγότερα, την αριστερή.
Οι μεταβολές μετά το είναι σε λόγο . Για κάθε που κερδίζει η , η χάνει .
Στη νέα ισορροπία η μένει μεγαλύτερη από πριν το . Η μετατόπιση μετριάζει τον διπλασιασμό, δεν τον αναιρεί. Η αύξηση όγκου θα έδειχνε το ανάποδο: απότομη πτώση όλων και μετά μετατόπιση δεξιά.
Παράδειγμα 5
Σε δοχείο σταθερού όγκου εισάγονται mol και mol και αποκαθίσταται, σε σταθερή θερμοκρασία, η ισορροπία . Στην ισορροπία υπάρχουν mol . Βρες την απόδοση και τον λόγο της πίεσης στην ισορροπία προς την αρχική πίεση. Με ποιους δύο τρόπους αυξάνεται η απόδοση στην ίδια θερμοκρασία;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πίνακας mol με :
αρχικά αντιδρούν / παράγονται ισορροπία Έλλειμμα: τα mol θα ήθελαν mol και υπάρχουν . Σε έλλειμμα είναι το , που θα έδινε το πολύ mol . Η απόδοση είναι .
Πίεση: σε σταθερά και η πίεση είναι ανάλογη των mol αερίων. Αρχικά mol, στην ισορροπία mol. Ο λόγος είναι .
Αύξηση απόδοσης: μείωση όγκου (αριστερά mol αερίων, δεξιά ) και συνεχής απομάκρυνση της . Και η προσθήκη αυξάνει το ποσοστό του που αντιδρά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Χαρακτήρισε ως ομογενή ή ετερογενή κάθε ισορροπία: (α) , (β) , (γ) .
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη χημική ισορροπία ως δυναμική κατάσταση με ίσες ταχύτητες και να ξεχωρίζεις την ομογενή από την ετερογενή.
- Να στήνεις πίνακα mol αρχικά–αντιδρούν–ισορροπία και να υπολογίζεις την απόδοση από το ελλειμματικό αντιδρών.
- Να προβλέπεις τη μετατόπιση με την αρχή Le Chatelier για συγκέντρωση, όγκο, θερμοκρασία, καταλύτη και αδρανές αέριο.
- Να αναγνωρίζεις τη διαταραχή από διάγραμμα συγκέντρωσης–χρόνου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.