Μετάβαση στο περιεχόμενο

Χημική ισορροπία και Le Chatelier

Δυναμική ισορροπία, απόδοση αντίδρασης, και πώς αντιδρά το σύστημα σε μια αλλαγή.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §4.1, 4.2, 4.3

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Α ·2024 Β ·2023 επαν. Β ·2023 Β ·2022 επαν. Δ ·2022 Β ·2022 Γ ·2021 επαν. Γ ·2021 επαν. Δ ·2021 Β ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Β ·2020 επαν. Γ ·2020 Β ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη χημική ισορροπία ως δυναμική κατάσταση με ίσες ταχύτητες και να ξεχωρίζεις την ομογενή από την ετερογενή.
  2. Να στήνεις πίνακα mol αρχικά–αντιδρούν–ισορροπία και να υπολογίζεις την απόδοση από το ελλειμματικό αντιδρών.
  3. Να προβλέπεις τη μετατόπιση με την αρχή Le Chatelier για συγκέντρωση, όγκο, θερμοκρασία, καταλύτη και αδρανές αέριο.
  4. Να αναγνωρίζεις τη διαταραχή από διάγραμμα συγκέντρωσης–χρόνου.

Τίποτα δεν σταμάτησε

Όταν μια αμφίδρομη αντίδραση φτάσει σε χημική ισορροπία, οι συγκεντρώσεις παύουν να αλλάζουν. Είναι εύκολο να συμπεράνεις ότι η αντίδραση σταμάτησε. Δεν σταμάτησε.

Στην αρχή τρέχει γρήγορα μόνο η ευθεία αντίδραση, γιατί υπάρχουν μόνο αντιδρώντα. Καθώς αυτά λιγοστεύουν, η ταχύτητά της πέφτει. Καθώς μαζεύονται προϊόντα, η αντίστροφη επιταχύνεται. Κάποια στιγμή οι δύο ταχύτητες γίνονται ίσες:

υ1=υ2\upsilon_1 = \upsilon_2

Από εκεί και πέρα ό,τι φτιάχνεται καταστρέφεται με τον ίδιο ρυθμό. Η ισορροπία είναι δυναμική: και οι δύο κατευθύνσεις τρέχουν, το καθαρό αποτέλεσμα είναι μηδέν. Η απόδειξη δίνεται με ισότοπα: αν βάλεις σημασμένο άτομο στα αντιδρώντα, το βρίσκεις μετά από λίγο και στα προϊόντα, χωρίς οι συγκεντρώσεις να κουνηθούν.

Δύο συνέπειες που ρωτιούνται:

  • Η ισορροπία αποκαθίσταται μόνο σε κλειστό σύστημα. Αν ένα αέριο προϊόν φεύγει, η αντίδραση τρέχει ως το τέλος.
  • Φτάνεις στην ίδια ισορροπία από όποια μεριά κι αν ξεκινήσεις. Στο ίδιο δοχείο και στην ίδια θερμοκρασία, 11 mol H2H_2 με 11 mol I2I_2 και 22 mol HIHI σκέτο καταλήγουν στο ίδιο μείγμα.

Ομογενής λέγεται η ισορροπία όπου όλα τα σώματα είναι σε μία φάση, π.χ. όλα αέρια: N2(g)+3H2(g)⇌2NH3(g)N_2(g) + 3H_2(g) \rightleftharpoons 2NH_3(g). Ετερογενής όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερες φάσεις: η CaCO3(s)⇌CaO(s)+CO2(g)CaCO_3(s) \rightleftharpoons CaO(s) + CO_2(g) έχει δύο στερεά και ένα αέριο.

Απόδοση και ο πίνακας mol

Μια αντίδραση ισορροπίας δεν φτάνει ποτέ στο τέλος. Πόσο κοντά φτάνει το λέει η απόδοση α: τα mol προϊόντος που σχηματίστηκαν, διά τα mol που θα σχηματίζονταν αν η αντίδραση ήταν πλήρης.

Η «πλήρης» ποσότητα βγαίνει από το αντιδρών σε έλλειμμα, σαν η αντίδραση να ήταν μονόδρομη. Ίδιος αριθμός προκύπτει αν συγκρίνεις τα mol του ελλειμματικού που αντέδρασαν με τα αρχικά του. Στις διασπάσεις (PCl5⇌PCl3+Cl2PCl_5 \rightleftharpoons PCl_3 + Cl_2) η ίδια ποσότητα λέγεται βαθμός διάσπασης.

Κάθε ποσοτική άσκηση ισορροπίας λύνεται με τον ίδιο πίνακα:

  1. Γράψε την εξίσωση ισοσταθμισμένη. Από κάτω, τρεις γραμμές: αρχικά, αντιδρούν / παράγονται, ισορροπία.
  2. Στη μεσαία γραμμή βάλε άγνωστο xx και πολλαπλασίασέ τον με τους συντελεστές. Τα αντιδρώντα παίρνουν μείον, τα προϊόντα συν.
  3. Βρες το xx από το δεδομένο της ισορροπίας: τα mol μιας ουσίας, τα συνολικά mol, ή την πίεση.
  4. Υπολόγισε ό,τι ζητείται. Για την απόδοση, βρες πρώτα ποιο αντιδρών είναι σε έλλειμμα.

Πόση ακριβώς είναι η απόδοση σε δεδομένη θερμοκρασία το λέει η σταθερά ισορροπίας, που είναι το θέμα της ενότητας «Kc και Kp». Εδώ τα δεδομένα δίνουν το xx απευθείας.

Η αρχή Le Chatelier

Όταν διαταράξεις ένα σύστημα σε ισορροπία, αυτό μετατοπίζεται προς την κατεύθυνση που αντιτίθεται στη διαταραχή.

Η διατύπωση είναι απλή και η εφαρμογή όχι, γιατί κάθε διαταραχή συλλογίζεται διαφορετικά:

ΔιαταραχήΚοιτάςΜετατόπιση
προσθήκη ουσίαςσε ποια μεριά είναιπρος την άλλη μεριά
αφαίρεση ουσίαςσε ποια μεριά είναιπρος τη μεριά της
μείωση όγκου (αύξηση πίεσης)τα mol αερίων κάθε μεριάςπρος τα λιγότερα mol
αύξηση όγκου (μείωση πίεσης)τα mol αερίωνπρος τα περισσότερα mol
αύξηση θερμοκρασίαςτο πρόσημο του ΔH\Delta Hπρος την ενδόθερμη κατεύθυνση
μείωση θερμοκρασίαςτο πρόσημο του ΔH\Delta Hπρος την εξώθερμη κατεύθυνση
καταλύτης—καμία

Τέσσερις διαταραχές, τέσσερις διαφορετικοί συλλογισμοί

Η σύνθεση της αμμωνίας: εξώθερμη, με 4 mol αερίων αριστερά και 2 δεξιά. Δοκίμασε κάθε κουμπί και διάβασε τον λόγο — ιδίως τον καταλύτη, που είναι το κλασικό παγιδευτικό υποερώτημα.

N₂(g) + 3H₂(g) ⇌ 2NH₃(g) — εξώθερμη

mol αερίων: 4 / 2

Διάλεξε διαταραχή

Μετατόπιση

Προς τα δεξιά

Το σύστημα καταναλώνει ό,τι του πρόσθεσες, άρα τρέχει προς τα προϊόντα.

Τρεις περιπτώσεις θέλουν προσοχή:

  • Στερεό ή καθαρό υγρό. Η προσθήκη ή αφαίρεσή του δεν μετατοπίζει την ισορροπία, όσο υπάρχει έστω λίγο. Η «συγκέντρωση» ενός στερεού δεν αλλάζει.
  • Αδρανές αέριο. Σε σταθερό όγκο δεν κάνει τίποτα: η ολική πίεση ανεβαίνει, αλλά οι συγκεντρώσεις και οι μερικές πιέσεις των συμμετεχόντων μένουν ίδιες. Σε σταθερή πίεση ο όγκος μεγαλώνει, και αυτό είναι αραίωση: μετατόπιση προς τα περισσότερα mol αερίων.
  • Μεταβολή όγκου. Αλλάζουν απότομα όλες οι συγκεντρώσεις μαζί. Αν τα mol αερίων είναι ίσα στις δύο μεριές, δεν γίνεται μετατόπιση, αν και οι συγκεντρώσεις άλλαξαν.

Ο καταλύτης επιταχύνει εξίσου την ευθεία και την αντίστροφη, όπως είδες στην ενότητα «Ταχύτητα αντίδρασης». Φτάνεις νωρίτερα στην ίδια ισορροπία, όχι σε άλλη.

Διαγράμματα συγκέντρωσης–χρόνου

Στο Θέμα Β δίνεται συχνά ένα διάγραμμα: οι καμπύλες συγκέντρωσης κάθε ουσίας, οριζόντιες στην ισορροπία, και τη στιγμή t1t_1 κάτι συμβαίνει. Ζητείται ποια διαταραχή έγινε. Το διαβάζεις από το σχήμα των καμπυλών τη στιγμή t1t_1:

Τι βλέπεις τη στιγμή t1t_1Τι έγινε
Μία καμπύλη πηδά απότομα, οι άλλες ξεκινούν ομαλάπροστέθηκε ή αφαιρέθηκε αυτή η ουσία
Όλες πηδούν απότομα, στον ίδιο λόγοάλλαξε ο όγκος
Καμία δεν πηδά, όλες αλλάζουν ομαλάάλλαξε η θερμοκρασία
Τίποτα δεν αλλάζεικαταλύτης, ή αδρανές σε σταθερό όγκο

Μετά το t1t_1 οι καμπύλες αλλάζουν ομαλά ως τη νέα ισορροπία, και οι μεταβολές τους είναι ανάλογες των συντελεστών. Στην N2O4⇌2NO2N_2O_4 \rightleftharpoons 2NO_2, όσο μειώνεται η [N2O4][N_2O_4] κατά cc, η [NO2][NO_2] αυξάνεται κατά 2c2c.

Ένας ψηλός, σκουριασμένος χαλύβδινος κύλινδρος με χοντρές φλάντζες και μπουλόνια, όρθιος σε γρασίδι μπροστά από κτίριο.
Αντιδραστήρας υψηλής πίεσης για τη σύνθεση της αμμωνίας με τη μέθοδο Haber, κατασκευασμένος το 1921. Σήμερα στέκεται ως μνημείο στην Καρλσρούη της Γερμανίας. Τα χοντρά τοιχώματα έπρεπε να αντέχουν τις μεγάλες πιέσεις που μετατοπίζουν την ισορροπία προς την αμμωνία.Φωτογραφία: Dietmar Rabich · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε δοχείο σταθερού όγκου έχει αποκατασταθεί η ισορροπία CaCO3(s)⇌CaO(s)+CO2(g)CaCO_3(s) \rightleftharpoons CaO(s) + CO_2(g). Προσθέτουμε λίγο CaCO3(s)CaCO_3(s), στην ίδια θερμοκρασία. Η ποσότητα του CO2CO_2 (α) αυξάνεται, (β) μειώνεται, (γ) μένει ίδια. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε κλειστό δοχείο εισάγονται 22 mol N2N_2 και 99 mol H2H_2 και αποκαθίσταται η ισορροπία N2(g)+3H2(g)⇌2NH3(g)N_2(g) + 3H_2(g) \rightleftharpoons 2NH_3(g). Στην ισορροπία το μείγμα έχει συνολικά 9,49{,}4 mol αερίων. Βρες τη σύσταση του μείγματος και την απόδοση.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δίνεται η ισορροπία 2SO2(g)+O2(g)⇌2SO3(g)2SO_2(g) + O_2(g) \rightleftharpoons 2SO_3(g) με ΔH<0\Delta H < 0. Ποιες από τις παρακάτω μεταβολές αυξάνουν τα mol του SO3SO_3; (i) αύξηση θερμοκρασίας, (ii) μείωση όγκου, (iii) προσθήκη HeHe σε σταθερό όγκο, (iv) προσθήκη καταλύτη. Αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Στην ισορροπία N2O4(g)⇌2NO2(g)N_2O_4(g) \rightleftharpoons 2NO_2(g), σε σταθερή θερμοκρασία, τη στιγμή t1t_1 οι συγκεντρώσεις και των δύο αερίων διπλασιάζονται απότομα. Μετά η [NO2][NO_2] μειώνεται και η [N2O4][N_2O_4] αυξάνεται, ως μια νέα ισορροπία. Τι έγινε τη στιγμή t1t_1 και γιατί η ισορροπία μετατοπίστηκε αριστερά;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σε δοχείο σταθερού όγκου εισάγονται 22 mol COCO και 22 mol H2H_2 και αποκαθίσταται, σε σταθερή θερμοκρασία, η ισορροπία CO(g)+2H2(g)⇌CH3OH(g)CO(g) + 2H_2(g) \rightleftharpoons CH_3OH(g). Στην ισορροπία υπάρχουν 0,50{,}5 mol CH3OHCH_3OH. Βρες την απόδοση και τον λόγο της πίεσης στην ισορροπία προς την αρχική πίεση. Με ποιους δύο τρόπους αυξάνεται η απόδοση στην ίδια θερμοκρασία;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Σε χημική ισορροπία:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Χαρακτήρισε ως ομογενή ή ετερογενή κάθε ισορροπία: (α) CaCO3(s)⇌CaO(s)+CO2(g)CaCO_3(s) \rightleftharpoons CaO(s) + CO_2(g), (β) 2SO2(g)+O2(g)⇌2SO3(g)2SO_2(g) + O_2(g) \rightleftharpoons 2SO_3(g), (γ) C(s)+H2O(g)⇌CO(g)+H2(g)C(s) + H_2O(g) \rightleftharpoons CO(g) + H_2(g).

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη χημική ισορροπία ως δυναμική κατάσταση με ίσες ταχύτητες και να ξεχωρίζεις την ομογενή από την ετερογενή.
  • Να στήνεις πίνακα mol αρχικά–αντιδρούν–ισορροπία και να υπολογίζεις την απόδοση από το ελλειμματικό αντιδρών.
  • Να προβλέπεις τη μετατόπιση με την αρχή Le Chatelier για συγκέντρωση, όγκο, θερμοκρασία, καταλύτη και αδρανές αέριο.
  • Να αναγνωρίζεις τη διαταραχή από διάγραμμα συγκέντρωσης–χρόνου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;