Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αριθμός οξείδωσης και αντιδράσεις οξειδοαναγωγής

Αριθμοί οξείδωσης, οξειδωτικά και αναγωγικά, και πώς συμπληρώνεις μια αντίδραση οξειδοαναγωγής.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §1.1, 1.2

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2022 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις τον αριθμό οξείδωσης ενός στοιχείου σε ένωση ή ιόν, και κάθε ατόμου άνθρακα σε μια οργανική ένωση.
  2. Να αναγνωρίζεις οξείδωση, αναγωγή, οξειδωτικό και αναγωγικό σώμα σε μια αντίδραση.
  3. Να γράφεις τα προϊόντα των κυριότερων οξειδωτικών και αναγωγικών, και των αντιδράσεων μετάλλων με οξέα.
  4. Να συμπληρώνεις συντελεστές με τη μέθοδο μεταβολής του αριθμού οξείδωσης.

Από το οξυγόνο στα ηλεκτρόνια

«Οξείδωση» σήμαινε αρχικά ένωση με οξυγόνο, όπως στον σίδηρο που σκουριάζει. Στην 2Na+Cl2→2NaCl2Na + Cl_2 \to 2NaCl όμως οξυγόνο δεν υπάρχει, και συμβαίνει το ίδιο: κάθε NaNa δίνει ένα ηλεκτρόνιο, κάθε ClCl παίρνει ένα. Το ουσιώδες είναι τα ηλεκτρόνια, και για να τα παρακολουθείς σε κάθε ένωση, ιοντική ή ομοιοπολική, χρειάζεσαι ένα λογιστικό εργαλείο.

Ο αριθμός οξείδωσης

Αριθμός οξείδωσης ενός ατόμου είναι:

  • σε ιοντική ένωση, το πραγματικό φορτίο του ιόντος του
  • σε ομοιοπολική ένωση, το φαινομενικό φορτίο που θα αποκτούσε αν τα κοινά ζεύγη ηλεκτρονίων πήγαιναν όλα στο πιο ηλεκτραρνητικό άτομο

Στην πράξη δεν σχεδιάζεις ηλεκτρόνια· χρησιμοποιείς λίγους κανόνες.

ΠερίπτωσηΑριθμός οξείδωσης
Στοιχείο σε ελεύθερη κατάσταση (FeFe, O2O_2, Cl2Cl_2)00
Φθόριο σε ενώσεις−1-1
Οξυγόνο−2-2, εκτός από τα υπεροξείδια (−1-1, όπως στο H2O2H_2O_2) και το OF2OF_2 (+2+2)
Υδρογόνο+1+1, εκτός από τα υδρίδια μετάλλων (−1-1, όπως στο NaHNaH)
Αλκάλια (NaNa, KK) / αλκαλικές γαίες (MgMg, CaCa) / αργίλιο+1+1 / +2+2 / +3+3
Μονοατομικό ιόνίσος με το φορτίο του

Και ο κανόνας που τα δένει όλα: το άθροισμα των αριθμών οξείδωσης είναι μηδέν σε ουδέτερη ένωση και ίσο με το φορτίο σε πολυατομικό ιόν. Για το θείο στο H2SO4H_2SO_4: 2(+1)+x+4(−2)=02(+1) + x + 4(-2) = 0, άρα x=+6x = +6.

Ο άνθρακας στις οργανικές ενώσεις

Στην αιθανόλη C2H6OC_2H_6O το άθροισμα δίνει 2x+6−2=02x + 6 - 2 = 0, δηλαδή x=−2x = -2. Αυτό όμως είναι μέσος όρος δύο διαφορετικών ατόμων. Για να δεις ποιο άτομο οξειδώνεται σε μια αντίδραση, μετράς ανά άτομο άνθρακα, από τους δεσμούς του:

  • κάθε δεσμός με υδρογόνο δίνει −1-1 (ο άνθρακας είναι ηλεκτραρνητικότερος)
  • κάθε δεσμός με οξυγόνο, άζωτο ή αλογόνο δίνει +1+1 (ο διπλός δεσμός με OO μετράει +2+2)
  • δεσμοί άνθρακα με άνθρακα δίνουν 00

Στην CH3CH2OHCH_3CH_2OH ο άνθρακας του CH3CH_3 έχει −3-3, ο άνθρακας του CH2OHCH_2OH έχει −2+1=−1-2 + 1 = -1. Μέσος όρος −2-2, όπως πριν. Στο αιθανικό οξύ CH3COOHCH_3COOH ο άνθρακας του καρβοξυλίου έχει +2+1=+3+2 + 1 = +3. Άρα από αιθανόλη σε αιθανικό οξύ οξειδώνεται μόνο ο δεύτερος άνθρακας, από −1-1 σε +3+3: μεταβολή 44. Η σκάλα αλκοόλη → αλδεΰδη → οξύ, που είδες στις οργανικές συνθέσεις, είναι ακριβώς αυτή η άνοδος του αριθμού οξείδωσης.

Οξείδωση και αναγωγή

  • Οξείδωση είναι η αύξηση του αριθμού οξείδωσης, δηλαδή αποβολή ηλεκτρονίων.
  • Αναγωγή είναι η μείωση του αριθμού οξείδωσης, δηλαδή πρόσληψη ηλεκτρονίων.

Τα δύο γίνονται πάντα μαζί: ηλεκτρόνια που φεύγουν από κάπου πρέπει να πάνε κάπου.

Στην εξουδετέρωση και στις καταβυθίσεις κανένας αριθμός οξείδωσης δεν αλλάζει: είναι μεταθετικές. Κάθε σύνθεση από στοιχεία ή διάσπαση σε στοιχεία, αντίθετα, είναι οξειδοαναγωγή.

Τα κυριότερα οξειδωτικά και αναγωγικά

Ένα στοιχείο στον μέγιστο αριθμό οξείδωσής του μπορεί μόνο να κατέβει, άρα δρα μόνο ως οξειδωτικό (MnMn +7+7 στο KMnO4KMnO_4, CrCr +6+6 στο K2Cr2O7K_2Cr_2O_7, NN +5+5 στο HNO3HNO_3). Στον ελάχιστο μπορεί μόνο να ανέβει (SS −2-2 στο H2SH_2S). Σε ενδιάμεσο μπορεί και τα δύο: το SS +4+4 του SO2SO_2, το OO −1-1 του H2O2H_2O_2.

Τα προϊόντα δεν βγαίνουν από κανόνα· τα μαθαίνεις.

ΟξειδωτικόΓίνεται
KMnO4KMnO_4 σε όξινο περιβάλλον (H2SO4H_2SO_4)Mn2+Mn^{2+} (ιώδες → άχρωμο)
K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 σε όξινο περιβάλλονCr3+Cr^{3+} (πορτοκαλί → πράσινο)
HNO3HNO_3 πυκνό / αραιόNO2NO_2 / NONO
H2SO4H_2SO_4 πυκνό και θερμόSO2SO_2
MnO2MnO_2Mn2+Mn^{2+}
Cl2Cl_2, Br2Br_2, I2I_2Cl−Cl^-, Br−Br^-, I−I^-
H2O2H_2O_2H2OH_2O
SO2SO_2 (απέναντι σε H2SH_2S)SS
Fe3+Fe^{3+}Fe2+Fe^{2+}
ΑναγωγικόΓίνεται
Μέταλλακατιόντα μετάλλου
H2SH_2SSS
HClHCl, HBrHBr, HIHICl2Cl_2, Br2Br_2, I2I_2
SO2SO_2 και θειώδηSO42−SO_4^{2-}
H2O2H_2O_2 (απέναντι σε KMnO4KMnO_4)O2O_2
Fe2+Fe^{2+}Fe3+Fe^{3+}
Οξαλικό οξύ H2C2O4H_2C_2O_4 ή C2O42−C_2O_4^{2-}CO2CO_2
CC, COCOCO2CO_2
Πρωτοταγής αλκοόλη / αλδεΰδηκαρβοξυλικό οξύ
Δευτεροταγής αλκοόληκετόνη

Με KMnO4KMnO_4 ή K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 σε περίσσεια, η πρωτοταγής αλκοόλη φτάνει ως το οξύ. Η κετόνη δεν οξειδώνεται με αυτά τα ήπια μέσα· γι' αυτό η αλδεΰδη ξεχωρίζει από την κετόνη.

Μέταλλα και οξέα

Με HClHCl ή αραιό H2SO4H_2SO_4 οξειδωτικό είναι το H+H^+, και ανάγεται σε H2H_2. Αντιδρούν μόνο τα μέταλλα που είναι πριν από το υδρογόνο στη σειρά δραστικότητας:

K Ba Ca Na Mg Al Mn Zn Cr Fe Co Ni Sn Pb H Cu Hg Ag Pt AuK\ Ba\ Ca\ Na\ Mg\ Al\ Mn\ Zn\ Cr\ Fe\ Co\ Ni\ Sn\ Pb\ \mathbf{H}\ Cu\ Hg\ Ag\ Pt\ Au

Έτσι Zn+2HCl→ZnCl2+H2Zn + 2HCl \to ZnCl_2 + H_2, ενώ ο CuCu και ο AgAg δεν αντιδρούν. Το H+H^+ είναι ήπιο οξειδωτικό, οπότε μέταλλο με δύο αριθμούς οξείδωσης παίρνει τον μικρότερο: Fe+2HCl→FeCl2+H2Fe + 2HCl \to FeCl_2 + H_2.

Με HNO3HNO_3 ή πυκνό και θερμό H2SO4H_2SO_4 οξειδωτικό είναι το άζωτο ή το θείο του οξέος, όχι το H+H^+. Γι' αυτό:

  • αντιδρούν και μέταλλα μετά το υδρογόνο: Cu+2H2SO4→CuSO4+SO2+2H2OCu + 2H_2SO_4 \to CuSO_4 + SO_2 + 2H_2O
  • δεν ελευθερώνεται H2H_2, αλλά NONO, NO2NO_2 ή SO2SO_2
  • μέταλλο με δύο αριθμούς οξείδωσης παίρνει τον μεγαλύτερο: Fe+4HNO3→Fe(NO3)3+NO+2H2OFe + 4HNO_3 \to Fe(NO_3)_3 + NO + 2H_2O με αραιό οξύ
Ποτήρι ζέσεως από πάνω: ένα σπειροειδές χάλκινο σύρμα μέσα σε γαλαζοπράσινο διάλυμα, τυλιγμένο σε γκρίζους, χνουδωτούς κρυστάλλους.
Χάλκινο σύρμα σε διάλυμα νιτρικού αργύρου: Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag. Ο χαλκός οξειδώνεται και περνά στο διάλυμα ως Cu²⁺, που το βάφει γαλάζιο· τα ιόντα αργύρου ανάγονται και κάθονται πάνω στο σύρμα ως γκρίζοι κρύσταλλοι.Φωτογραφία: Toby Hudson · CC BY-SA 3.0 au · Wikimedia Commons

Η ίδια σειρά κρίνει κάθε απλή αντικατάσταση: ο CuCu διώχνει τον AgAg (φωτογραφία), όχι το αντίστροφο. Στα αμέταλλα το Cl2Cl_2 διώχνει το βρώμιο και το ιώδιο.

Συμπλήρωση με τη μεταβολή του αριθμού οξείδωσης

  1. Γράψε τα προϊόντα, αν δεν δίνονται, από τους πίνακες: τι γίνεται το οξειδωτικό, τι το αναγωγικό, και τι άλας δίνει το περιβάλλον (με H2SO4H_2SO_4 θειικά, με HClHCl χλωρίδια).
  2. Βρες τις μεταβολές για ολόκληρο τον χημικό τύπο: στο K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 υπάρχουν δύο άτομα χρωμίου, άρα η μεταβολή διπλασιάζεται.
  3. Χιαστί: η μεταβολή του αναγωγικού γίνεται συντελεστής του οξειδωτικού, και αντίστροφα. Απλοποίησε αν γίνεται.
  4. Ισοστάθμισε τα υπόλοιπα: πρώτα τα μέταλλα, μετά τα αμέταλλα που δεν άλλαξαν αριθμό οξείδωσης (SS των θειικών, NN των νιτρικών, ClCl των χλωριδίων), μετά το υδρογόνο με το νερό.
  5. Έλεγξε το οξυγόνο. Αν βγαίνει ίσο, η εξίσωση είναι σωστή.

Στον χαλκό με αραιό νιτρικό οξύ το χιαστί δίνει 3 Cu3\,Cu και 2 NO2\,NO. Το οξύ όμως δίνει και τα 66 νιτρικά του άλατος: 8 HNO38\,HNO_3 συνολικά.

Χαλκός σε αραιό νιτρικό οξύ

Ο χαλκός δίνει 2 ηλεκτρόνια ανά άτομο, κάθε άζωτο που γίνεται NO παίρνει 3. Βάλε 3 στον Cu και 2 στο NO, και μετά κλείσε το άζωτο, το υδρογόνο και το οξυγόνο.

1Cu+1HNO₃1Cu(NO₃)₂+1NO+1H₂O
ΣτοιχείοΑντιδρώνταΠροϊόντα
Ζωντανή ενημέρωση
Cu11σωστό
H12λάθος
N13λάθος
O38λάθος

Δεν ισοσταθμίζεται ακόμα

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες τον αριθμό οξείδωσης του CrCr στο Cr2O72−Cr_2O_7^{2-}, του NN στο NH4+NH_4^+ και κάθε άνθρακα στην αιθανάλη CH3CHOCH_3CHO

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σε ποια αντίδραση το H2O2H_2O_2 δρα ως αναγωγικό; (α) H2O2+2KI→I2+2KOHH_2O_2 + 2KI \to I_2 + 2KOH (β) 5H2O2+2KMnO4+3H2SO4→2MnSO4+K2SO4+5O2+8H2O5H_2O_2 + 2KMnO_4 + 3H_2SO_4 \to 2MnSO_4 + K_2SO_4 + 5O_2 + 8H_2O (γ) H2O2+2FeSO4+H2SO4→Fe2(SO4)3+2H2OH_2O_2 + 2FeSO_4 + H_2SO_4 \to Fe_2(SO_4)_3 + 2H_2O. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Συμπλήρωσε την KMnO4+FeSO4+H2SO4→MnSO4+Fe2(SO4)3+K2SO4+H2OKMnO_4 + FeSO_4 + H_2SO_4 \to MnSO_4 + Fe_2(SO_4)_3 + K_2SO_4 + H_2O

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Συμπλήρωσε την οξείδωση της αιθανόλης σε αιθανικό οξύ με K2Cr2O7K_2Cr_2O_7 παρουσία H2SO4H_2SO_4

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Ίσες ποσότητες σιδήρου αντιδρούν πλήρως, η μία με HClHCl και η άλλη με αραιό HNO3HNO_3. Ποια πρόταση είναι σωστή; (α) Και στις δύο ελευθερώνεται H2H_2. (β) Ελευθερώνονται ίσα mol αερίου. (γ) Και στις δύο σχηματίζεται Fe2+Fe^{2+}.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποιος είναι ο αριθμός οξείδωσης του οξυγόνου στο H2O2H_2O_2;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Βρες τον αριθμό οξείδωσης του χλωρίου στο KClO3KClO_3.

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις τον αριθμό οξείδωσης ενός στοιχείου σε ένωση ή ιόν, και κάθε ατόμου άνθρακα σε μια οργανική ένωση.
  • Να αναγνωρίζεις οξείδωση, αναγωγή, οξειδωτικό και αναγωγικό σώμα σε μια αντίδραση.
  • Να γράφεις τα προϊόντα των κυριότερων οξειδωτικών και αναγωγικών, και των αντιδράσεων μετάλλων με οξέα.
  • Να συμπληρώνεις συντελεστές με τη μέθοδο μεταβολής του αριθμού οξείδωσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;