Αριθμός οξείδωσης και αντιδράσεις οξειδοαναγωγής
Αριθμοί οξείδωσης, οξειδωτικά και αναγωγικά, και πώς συμπληρώνεις μια αντίδραση οξειδοαναγωγής.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών και Σπουδών Υγείας, §1.1, 1.2
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2025 επαν. Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Δ ·2022 Γ
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις τον αριθμό οξείδωσης ενός στοιχείου σε ένωση ή ιόν, και κάθε ατόμου άνθρακα σε μια οργανική ένωση.
- Να αναγνωρίζεις οξείδωση, αναγωγή, οξειδωτικό και αναγωγικό σώμα σε μια αντίδραση.
- Να γράφεις τα προϊόντα των κυριότερων οξειδωτικών και αναγωγικών, και των αντιδράσεων μετάλλων με οξέα.
- Να συμπληρώνεις συντελεστές με τη μέθοδο μεταβολής του αριθμού οξείδωσης.
Από το οξυγόνο στα ηλεκτρόνια
«Οξείδωση» σήμαινε αρχικά ένωση με οξυγόνο, όπως στον σίδηρο που σκουριάζει. Στην όμως οξυγόνο δεν υπάρχει, και συμβαίνει το ίδιο: κάθε δίνει ένα ηλεκτρόνιο, κάθε παίρνει ένα. Το ουσιώδες είναι τα ηλεκτρόνια, και για να τα παρακολουθείς σε κάθε ένωση, ιοντική ή ομοιοπολική, χρειάζεσαι ένα λογιστικό εργαλείο.
Ο αριθμός οξείδωσης
Αριθμός οξείδωσης ενός ατόμου είναι:
- σε ιοντική ένωση, το πραγματικό φορτίο του ιόντος του
- σε ομοιοπολική ένωση, το φαινομενικό φορτίο που θα αποκτούσε αν τα κοινά ζεύγη ηλεκτρονίων πήγαιναν όλα στο πιο ηλεκτραρνητικό άτομο
Στην πράξη δεν σχεδιάζεις ηλεκτρόνια· χρησιμοποιείς λίγους κανόνες.
| Περίπτωση | Αριθμός οξείδωσης |
|---|---|
| Στοιχείο σε ελεύθερη κατάσταση (, , ) | |
| Φθόριο σε ενώσεις | |
| Οξυγόνο | , εκτός από τα υπεροξείδια (, όπως στο ) και το () |
| Υδρογόνο | , εκτός από τα υδρίδια μετάλλων (, όπως στο ) |
| Αλκάλια (, ) / αλκαλικές γαίες (, ) / αργίλιο | / / |
| Μονοατομικό ιόν | ίσος με το φορτίο του |
Και ο κανόνας που τα δένει όλα: το άθροισμα των αριθμών οξείδωσης είναι μηδέν σε ουδέτερη ένωση και ίσο με το φορτίο σε πολυατομικό ιόν. Για το θείο στο : , άρα .
Ο άνθρακας στις οργανικές ενώσεις
Στην αιθανόλη το άθροισμα δίνει , δηλαδή . Αυτό όμως είναι μέσος όρος δύο διαφορετικών ατόμων. Για να δεις ποιο άτομο οξειδώνεται σε μια αντίδραση, μετράς ανά άτομο άνθρακα, από τους δεσμούς του:
- κάθε δεσμός με υδρογόνο δίνει (ο άνθρακας είναι ηλεκτραρνητικότερος)
- κάθε δεσμός με οξυγόνο, άζωτο ή αλογόνο δίνει (ο διπλός δεσμός με μετράει )
- δεσμοί άνθρακα με άνθρακα δίνουν
Στην ο άνθρακας του έχει , ο άνθρακας του έχει . Μέσος όρος , όπως πριν. Στο αιθανικό οξύ ο άνθρακας του καρβοξυλίου έχει . Άρα από αιθανόλη σε αιθανικό οξύ οξειδώνεται μόνο ο δεύτερος άνθρακας, από σε : μεταβολή . Η σκάλα αλκοόλη → αλδεΰδη → οξύ, που είδες στις οργανικές συνθέσεις, είναι ακριβώς αυτή η άνοδος του αριθμού οξείδωσης.
Οξείδωση και αναγωγή
- Οξείδωση είναι η αύξηση του αριθμού οξείδωσης, δηλαδή αποβολή ηλεκτρονίων.
- Αναγωγή είναι η μείωση του αριθμού οξείδωσης, δηλαδή πρόσληψη ηλεκτρονίων.
Τα δύο γίνονται πάντα μαζί: ηλεκτρόνια που φεύγουν από κάπου πρέπει να πάνε κάπου.
Στην εξουδετέρωση και στις καταβυθίσεις κανένας αριθμός οξείδωσης δεν αλλάζει: είναι μεταθετικές. Κάθε σύνθεση από στοιχεία ή διάσπαση σε στοιχεία, αντίθετα, είναι οξειδοαναγωγή.
Τα κυριότερα οξειδωτικά και αναγωγικά
Ένα στοιχείο στον μέγιστο αριθμό οξείδωσής του μπορεί μόνο να κατέβει, άρα δρα μόνο ως οξειδωτικό ( στο , στο , στο ). Στον ελάχιστο μπορεί μόνο να ανέβει ( στο ). Σε ενδιάμεσο μπορεί και τα δύο: το του , το του .
Τα προϊόντα δεν βγαίνουν από κανόνα· τα μαθαίνεις.
| Οξειδωτικό | Γίνεται |
|---|---|
| σε όξινο περιβάλλον () | (ιώδες → άχρωμο) |
| σε όξινο περιβάλλον | (πορτοκαλί → πράσινο) |
| πυκνό / αραιό | / |
| πυκνό και θερμό | |
| , , | , , |
| (απέναντι σε ) | |
| Αναγωγικό | Γίνεται |
|---|---|
| Μέταλλα | κατιόντα μετάλλου |
| , , | , , |
| και θειώδη | |
| (απέναντι σε ) | |
| Οξαλικό οξύ ή | |
| , | |
| Πρωτοταγής αλκοόλη / αλδεΰδη | καρβοξυλικό οξύ |
| Δευτεροταγής αλκοόλη | κετόνη |
Με ή σε περίσσεια, η πρωτοταγής αλκοόλη φτάνει ως το οξύ. Η κετόνη δεν οξειδώνεται με αυτά τα ήπια μέσα· γι' αυτό η αλδεΰδη ξεχωρίζει από την κετόνη.
Μέταλλα και οξέα
Με ή αραιό οξειδωτικό είναι το , και ανάγεται σε . Αντιδρούν μόνο τα μέταλλα που είναι πριν από το υδρογόνο στη σειρά δραστικότητας:
Έτσι , ενώ ο και ο δεν αντιδρούν. Το είναι ήπιο οξειδωτικό, οπότε μέταλλο με δύο αριθμούς οξείδωσης παίρνει τον μικρότερο: .
Με ή πυκνό και θερμό οξειδωτικό είναι το άζωτο ή το θείο του οξέος, όχι το . Γι' αυτό:
- αντιδρούν και μέταλλα μετά το υδρογόνο:
- δεν ελευθερώνεται , αλλά , ή
- μέταλλο με δύο αριθμούς οξείδωσης παίρνει τον μεγαλύτερο: με αραιό οξύ

Η ίδια σειρά κρίνει κάθε απλή αντικατάσταση: ο διώχνει τον (φωτογραφία), όχι το αντίστροφο. Στα αμέταλλα το διώχνει το βρώμιο και το ιώδιο.
Συμπλήρωση με τη μεταβολή του αριθμού οξείδωσης
- Γράψε τα προϊόντα, αν δεν δίνονται, από τους πίνακες: τι γίνεται το οξειδωτικό, τι το αναγωγικό, και τι άλας δίνει το περιβάλλον (με θειικά, με χλωρίδια).
- Βρες τις μεταβολές για ολόκληρο τον χημικό τύπο: στο υπάρχουν δύο άτομα χρωμίου, άρα η μεταβολή διπλασιάζεται.
- Χιαστί: η μεταβολή του αναγωγικού γίνεται συντελεστής του οξειδωτικού, και αντίστροφα. Απλοποίησε αν γίνεται.
- Ισοστάθμισε τα υπόλοιπα: πρώτα τα μέταλλα, μετά τα αμέταλλα που δεν άλλαξαν αριθμό οξείδωσης ( των θειικών, των νιτρικών, των χλωριδίων), μετά το υδρογόνο με το νερό.
- Έλεγξε το οξυγόνο. Αν βγαίνει ίσο, η εξίσωση είναι σωστή.
Στον χαλκό με αραιό νιτρικό οξύ το χιαστί δίνει και . Το οξύ όμως δίνει και τα νιτρικά του άλατος: συνολικά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τον αριθμό οξείδωσης του στο , του στο και κάθε άνθρακα στην αιθανάλη
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
, ιόν με φορτίο : , άρα και , ο μέγιστος του χρωμίου.
: , άρα , ο ελάχιστος του αζώτου.
, ανά άτομο. Ο άνθρακας του έχει τρεις δεσμούς με και έναν με : . Ο άνθρακας του έχει έναν δεσμό με () και διπλό με (): .
Έλεγχος με τον μέσο όρο: δίνει , , και πράγματι .
Παράδειγμα 2
Σε ποια αντίδραση το δρα ως αναγωγικό; (α) (β) (γ) . Διάλεξε και αιτιολόγησε.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στο το οξυγόνο έχει . Αναγωγικό είναι αν το οξυγόνο του ανεβαίνει.
(α) Το οξυγόνο καταλήγει στο με : κατέβηκε, ανάχθηκε. Το πήγε από σε . Το εδώ είναι οξειδωτικό.
(β) Το οξυγόνο του γίνεται , από σε : οξειδώθηκε. Το πέφτει από σε .
(γ) Το οξυγόνο γίνεται νερό (), ο σίδηρος από σε : πάλι οξειδωτικό.
Σωστή η (β). Απέναντι σε ισχυρότερο οξειδωτικό, όπως το , το δίνει ηλεκτρόνια.
Παράδειγμα 3
Συμπλήρωσε την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεταβολές: από σε , μεταβολή . από σε , μεταβολή ανά άτομο· το θέλει δύο άτομα, άρα μετράμε ανά δύο: .
Χιαστί: για το , για το ζεύγος των σιδήρων, δηλαδή και . Από το μαγγάνιο , από το κάλιο .
Θείο: δεξιά . Τα έρχονται από το , άρα χρειάζονται . Υδρογόνο: αριστερά, άρα .
Οξυγόνο: αριστερά , δεξιά . Κάθε παίρνει ηλεκτρόνια, όσα δίνουν ιόντα .
Παράδειγμα 4
Συμπλήρωσε την οξείδωση της αιθανόλης σε αιθανικό οξύ με παρουσία
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Προϊόντα: το χρώμιο γίνεται , δηλαδή · το κάλιο γίνεται · η αιθανόλη γίνεται , και σχηματίζεται νερό.
Μεταβολές: μόνο ο άνθρακας του αλλάζει, από σε : μεταβολή ανά μόριο. Τα δύο χρώμια πέφτουν από σε : μεταβολή .
Χιαστί και , απλοποιημένα και : και , άρα , , .
Θείο: δεξιά , άρα . Υδρογόνο: αριστερά , δεξιά στο οξύ, άρα .
Οξυγόνο: αριστερά, δεξιά. Το πορτοκαλί διάλυμα πρασινίζει.
Παράδειγμα 5
Ίσες ποσότητες σιδήρου αντιδρούν πλήρως, η μία με και η άλλη με αραιό . Ποια πρόταση είναι σωστή; (α) Και στις δύο ελευθερώνεται . (β) Ελευθερώνονται ίσα mol αερίου. (γ) Και στις δύο σχηματίζεται .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Με : οξειδωτικό το , που πάει τον σίδηρο ως : . Ένα mol αερίου ανά mol .
Με αραιό : οξειδωτικό το άζωτο, που πάει τον σίδηρο ως και γίνεται : . Πάλι ένα mol αερίου ανά mol .
Η (α) είναι λάθος: με νιτρικό οξύ δεν βγαίνει . Η (γ) είναι λάθος: με νιτρικό ο σίδηρος γίνεται . Σωστή η (β).
Γιατί ίσα, ενώ τα ηλεκτρόνια διαφέρουν; Στην πρώτη κάθε δίνει ηλεκτρόνια και κάθε παίρνει . Στη δεύτερη δίνει και κάθε παίρνει . Ο λόγος βγαίνει και στις δύο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες τον αριθμό οξείδωσης του χλωρίου στο .
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις τον αριθμό οξείδωσης ενός στοιχείου σε ένωση ή ιόν, και κάθε ατόμου άνθρακα σε μια οργανική ένωση.
- Να αναγνωρίζεις οξείδωση, αναγωγή, οξειδωτικό και αναγωγικό σώμα σε μια αντίδραση.
- Να γράφεις τα προϊόντα των κυριότερων οξειδωτικών και αναγωγικών, και των αντιδράσεων μετάλλων με οξέα.
- Να συμπληρώνεις συντελεστές με τη μέθοδο μεταβολής του αριθμού οξείδωσης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.