Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Πλάτων, ο Πρωταγόρας και η Πολιτεία

Ο βίος του, η σημασία του Πρωταγόρα, και η Πολιτεία: οι τρεις τάξεις, οι φύλακες, οι φιλόσοφοι-βασιλείς.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 3 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2025 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2024 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2021 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2020 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2020 Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις τον βίο του Πλάτωνα: την καταγωγή, τις πολιτικές απογοητεύσεις, τα ταξίδια στη Σικελία και την ίδρυση της Ακαδημίας.
  2. Να εξηγείς τα δύο θέματα του Πρωταγόρα και τις τρεις μεθόδους του σοφιστή απέναντι στη σωκρατική διαλεκτική.
  3. Να περιγράφεις τη σκηνοθεσία της Πολιτείας, τις τρεις τάξεις, την αγωγή των φυλάκων και τους φιλοσόφους-βασιλείς.
  4. Να εξηγείς τον πλατωνικό ορισμό της δικαιοσύνης και την αντιστοιχία ανάμεσα στις τάξεις της πόλης και στα μέρη της ψυχής.

Ο μαθητής που έγινε η φωνή του δασκάλου

Αν ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτα, ο Πλάτων έγραψε σχεδόν μόνο διαλόγους με πρωταγωνιστή τον Σωκράτη. Από το έργο του θα διαβάσεις φέτος δύο μεγάλα κομμάτια: τον μύθο του Πρωταγόρα και την αλληγορία του σπηλαίου από την Πολιτεία. Η ενότητα συγκεντρώνει τη θεωρία που τα συνοδεύει στο σχολικό βιβλίο: τον βίο (Ε1), τη σημασία του Πρωταγόρα, και την εισαγωγή στην Πολιτεία.

Ε1. Ο βίος του

Καταγωγή και νεότητα

Ο Πλάτων γεννήθηκε το 428/7 π.Χ. (το σχολικό βιβλίο τυπώνει «428/9») σε αριστοκρατική αθηναϊκή οικογένεια.

Πατέραςο Αρίστων, γιος του Αριστοκλή
Μητέραη Περικτιόνη, από γενιά που έφτανε ως τον Σόλωνα
Εξάδελφος της μητέραςο Κριτίας, συνδεδεμένος με τους σοφιστές και ηγέτης των Τριάκοντα
Αδελφός της μητέραςο Χαρμίδης, κι αυτός με τους Τριάκοντα, και νέος φίλος του Σωκράτη

Η σημαντικότερη πηγή για τη ζωή του είναι η 7η Ἐπιστολή, γράμμα στους φίλους του στις Συρακούσες, ένα είδος αυτοβιογραφίας.

Έλαβε την επιμελημένη μουσική και γυμναστική παιδεία των αριστοκρατών. Νέος έγραφε τραγωδίες, αλλά τις έκαψε όταν γνώρισε τον Σωκράτη, και δεν ξαναγύρισε στην ποίηση· το λογοτεχνικό του ταλέντο φαίνεται πάντως σε κάθε διάλογο.

Οι πολιτικές απογοητεύσεις

Ήθελε από νέος να ασχοληθεί με την πολιτική. Δύο γεγονότα τον απομάκρυναν οριστικά:

  1. Οι Τριάκοντα (404–403 π.Χ.). Στην αρχή τους είδε με συμπάθεια: ήταν αριστοκράτης, ήλπιζε σε μια κάπως αυταρχική διακυβέρνηση που θα γιάτρευε τις πληγές της δημαγωγίας, και δύο συγγενείς του ήταν ανάμεσά τους. Γρήγορα τον απογοήτευσε η ωμότητά τους, που έφτασε ως την προσπάθεια να κάνουν συνένοχο και τον Σωκράτη.
  2. Η καταδίκη του Σωκράτη (399 π.Χ.). Η αποκατεστημένη δημοκρατία καταδίκασε σε θάνατο τον «δικαιότερο άνθρωπο της εποχής». Στην καταδίκη συνέβαλε και η υποψία ότι είχε αντιδημοκρατικά φρονήματα.

Μετά τον θάνατο του δασκάλου του, ο Πλάτων πήγε με άλλους Σωκρατικούς στα Μέγαρα, στον φιλόσοφο Ευκλείδη. Πρέπει να υπηρέτησε ως στρατιώτης στον Κορινθιακό πόλεμο (395–394). Στην πρώτη δεκαετία μετά το 399 γράφει τους πρώιμους διαλόγους του.

Τα ταξίδια στη Σικελία

ΤαξίδιΤι έγινε
398–390: Κάτω Ιταλία, Σικελίαγνωρίζει τον Πυθαγορισμό και τον Αρχύτα τον Ταραντίνο· γνωρίζει τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο Α΄ και τον γαμπρό του, τον Δίωνα. Ο Διονύσιος θέλει δήθεν να διδαχθεί πολιτική αρετή· ο Πλάτων διώχνεται κακήν κακώς και κινδυνεύει να πουληθεί δούλος στην Αίγινα
366: Συρακούσεςο Δίων τον πείθει ότι ο νέος τύραννος, ο Διονύσιος Β΄ (από το 367), είναι ακόμα πιο πρόθυμος. Ελπίζει να τον κάνει φιλόσοφο-βασιλέα, και βρίσκεται «όμηρος» στη σύγκρουση Δίωνα και Διονυσίου
361: τρίτη φοράκαταλήγει στη θλιβερή εμπλοκή μελών της Ακαδημίας στον εμφύλιο ανάμεσα στον Δίωνα και τον Διονύσιο

Οι ειδήσεις για ταξίδι στην Αίγυπτο και την Κυρήνη είναι πολύ μεταγενέστερες, της εποχής του Κικέρωνα, και μάλλον θρύλοι.

Η Ακαδημία

Μετά το πρώτο ταξίδι ίδρυσε τη σχολή του, σε ένα κτήμα περίπου ενάμισι χιλιόμετρο από το Δίπυλο, κοντά στο παλαιό γυμναστήριο που λεγόταν Ακαδήμεια, από τον ήρωα Ακάδημο (ή Εκάδημο). Λειτούργησε εννέα αιώνες, ως το 529 μ.Χ., όταν την έκλεισε ο Ιουστινιανός (ήταν πια σε παρακμή).

  • Τα μαθήματα έμοιαζαν πολύ με την παιδεία των φυλάκων στην Πολιτεία.
  • Μεγάλη θέση είχαν τα μαθηματικά, ως προετοιμασία για τη διαλεκτική. Κατά την παράδοση, στην είσοδο έγραφε «ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω».
  • Μαθητές του: ο Αριστοτέλης, ο ανιψιός και διάδοχός του Σπεύσιππος, ο Ξενοκράτης, ο Φίλιππος ο Οπούντιος.

Ο Πρωταγόρας: η φιλοσοφική σημασία του διαλόγου

Ο διάλογος έχει δύο θέματα, που στην ουσία δεν ξεχωρίζουν:

  1. Ποια είναι η φύση της αρετής; Αυτό συζητούν ανοιχτά ο Σωκράτης και ο Πρωταγόρας.
  2. Ποιος μπορεί να διδάξει την αρετή; Και, δευτερευόντως: είναι οι σοφιστές οι κατάλληλοι; Τίθεται στα προλογικά μέρη και διαπερνά έμμεσα όλο τον διάλογο, μέσα από τις διαφορετικές μεθόδους των δύο συνομιλητών.

Η μέθοδος του Σωκράτη είναι η διαλεκτική: ερωτήσεις που ορίζουν με τη μεγαλύτερη ακρίβεια κάθε όρο, ώστε να φτάσουν οι συνομιλητές σε απόλυτη γνώση. Ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί τρεις τρόπους, και ο Πλάτων τους αντιμετωπίζει διαφορετικά:

Μέθοδος του σοφιστήΠώς τη βλέπει ο Πλάτων
Ο μύθος (εδώ ο μύθος του Προμηθέα)με σεβασμό, χωρίς ειρωνεία. Έχει συμβολική αξία, αλλά δεν οδηγεί με ακρίβεια στη γνώση· και ο Πλάτων τον χρησιμοποιεί (το σπήλαιο), μόνο όμως για να συμπληρώσει μια αυστηρή απόδειξη
Η διάλεξημε ειρωνεία: ο Σωκράτης λέει ότι έχει κακή μνήμη και δεν συγκρατεί έναν μακρύ λόγο. Ο ακροατής δεν προλαβαίνει να εξετάσει όσα ακούει· η διάλεξη είναι μέθοδος πειθούς, καλή για εκκλησίες και δικαστήρια, όχι για την αναζήτηση της αλήθειας
Ο σχολιασμός ποιητικών κειμένωνμε καχυποψία απέναντι στον γραπτό λόγο: το γραπτό είναι βουβό, δεν απαντά σε όποιον το ρωτά. (Οι σοφιστές πάντως ήταν πρωτοπόροι της φιλολογίας και της γλωσσολογίας.)

Για τη φύση της αρετής ο διάλογος μένει μετέωρος, όπως πολλοί νεανικοί διάλογοι: οι δύο συμφωνούν να συνεχίσουν άλλη φορά. Οι θέσεις όμως φαίνονται καθαρά: ο Πρωταγόρας αρνείται το απόλυτο και δέχεται τη σχετικότητα· ο Σωκράτης ζητά μια αλήθεια γενική, καθολική και απόλυτη. Την ολοκληρωμένη πλατωνική αντίληψη για την αρετή θα τη βρεις στην Πολιτεία.

Η Πολιτεία

Πότε και πώς γράφτηκε

Τις απόψεις του για την ιδεώδη πόλη, την καλλίπολιν, ο Πλάτων τις εκθέτει στην Πολιτεία ἢ περὶ δικαίου, που πρέπει να ολοκληρώθηκε γύρω στο 374 π.Χ.

  • Η διαίρεση σε 10 βιβλία δεν είναι του Πλάτωνα και δεν αντιστοιχεί σε θεματικές ενότητες.
  • Παραπέμπουμε με τη σελιδαρίθμηση της έκδοσης του Ερρίκου Στεφάνου (1578), όπου η Πολιτεία πιάνει τις σελίδες 327a–621d. Το σπήλαιο, για παράδειγμα, είναι στις 514a–520e.
  • Ο δραματικός χρόνος, ο χρόνος που υποτίθεται ότι γίνεται η συζήτηση, είναι το 421 π.Χ.

Η σκηνοθεσία

Ο Σωκράτης και ο Γλαύκων, μεγαλύτερος αδελφός του Πλάτωνα, κατέβηκαν στον Πειραιά για τη γιορτή της Βενδίδας, θρακικής θεάς που ταυτιζόταν με την Άρτεμη. Γυρίζοντας, σταμάτησαν στο σπίτι του πλούσιου μετοίκου Κέφαλου (πατέρα του ρήτορα Λυσία). Στη συζήτηση παίρνουν μέρος ο Κέφαλος, ο γιος του ο Πολέμαρχος, ο σοφιστής Θρασύμαχος, ο Κλειτοφών, ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος· από το δεύτερο βιβλίο και μετά μιλούν κυρίως ο Σωκράτης, ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος. Την επομένη ο Σωκράτης διηγείται τη συζήτηση σε έναν φίλο: «Κατέβην χθὲς εἰς Πειραιᾶ μετὰ Γλαύκωνος τοῦ Ἀρίστωνος…»

Θέμα είναι η φύση της δικαιοσύνης και της αδικίας, και αν ο δίκαιος ή ο άδικος είναι ευτυχέστερος. Για να το εξετάσει, ο Σωκράτης προτείνει ένα πείραμα: να χτίσουν θεωρητικά μια πόλη από την αρχή, και να δουν πώς λειτουργεί η δικαιοσύνη σε αυτή τη «μεγάλη συλλογική ψυχή». Πόλις είναι η πόλη-κράτος· πολιτεία το πολίτευμα, οι αρχές κάτω από τους νόμους και τους θεσμούς.

Οι τρεις τάξεις

Η τριμερής διαίρεση είναι παλιά (χειρώνακτες, πολεμιστές, ιερείς στους Ινδοευρωπαίους και στην Αίγυπτο). Η λέξη «τάξη» είναι αναχρονισμός· δηλώνει τη λειτουργία μιας ομάδας μέσα στην κοινωνία.

ΤάξηΠοιοιΤι κάνουν
Δημιουργοίγεωργοί, τεχνίτες, έμποροι: η πολυπληθέστερηδουλεύουν προστατευμένοι, μπορούν να πλουτίσουν ως ένα σημείο, συντηρούν τις άλλες δύο· αποκλεισμένοι από την εξουσία
Φύλακες-επίκουροιοι πολεμιστέςστρατιωτικά και διοικητικά καθήκοντα, στην υπηρεσία του κράτους
Φύλακες-άρχοντες (παντελείς, βασιλείς)όσοι επιλέγονται αυστηρά από τους επικούρουςκυβερνούν μετά τα 50, για την ευδαιμονία όλης της πόλης

Στην ουσία είναι δύο τάξεις, αφού η ανώτερη βγαίνει από τη μεσαία. Οι μεγάλες οικονομικές διαφορές δεν επιτρέπονται, και υπάρχει κοινωνική κινητικότητα: ένα προικισμένο παιδί δημιουργών περνά στην ανώτερη τάξη, και αντίστροφα. Είναι μια αριστοκρατία του πνεύματος, που εξουσιάζει και υπηρετεί το πλήθος.

Η αγωγή των φυλάκων

Οι φύλακες επιλέγονται για τη σωματική τους διάπλαση και την οξύνοιά τους.

ΣτάδιοΤι περιλαμβάνει
Πρώτοισορροπία γυμναστικής (υγεία, απλές ασκήσεις, υγιεινή ζωή) και μουσικής (μουσική, χορός, τραγούδι, ανάγνωση, εικαστική ευαισθησία), με τον νομοθέτη να ελέγχει μορφή και περιεχόμενο της τέχνης
20–30οι μαθηματικές επιστήμες: αριθμητική, γεωμετρία, στερεομετρία, αστρονομία, αρμονική
30–35η διαλεκτική, η φιλοσοφία, που οδηγεί στη θέαση του Αγαθού
μετά τα 50όσοι πέρασαν τις δοκιμασίες γίνονται φύλακες-άρχοντες

Οι άρχοντες κυβερνούν, μελετούν, εκπαιδεύουν τους νέους φύλακες· ζουν ευτυχισμένοι με τις πνευματικές χαρές, τις μόνες που διαρκούν, και μετά τον θάνατο τιμώνται ως ήρωες.

Οι φιλόσοφοι-βασιλείς

Η αθηναϊκή δημοκρατία, γράφει το βιβλίο, ήταν συχνά έρμαιο δημαγωγών· πολλά αξιώματα δίνονταν με κλήρωση, και στα κρίσιμα αποφάσιζε η βοή του πλήθους και η πειθώ του ρήτορα, όχι ο ορθός λόγος. Η μόνη ελπίδα: ή να φιλοσοφήσουν οι άρχοντες ή να κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι.

Η αλληγορία του πλοίου: ο ιδιοκτήτης είναι μύωπας και κουφός και δεν ξέρει ναυτική τέχνη, οι ναύτες τσακώνονται, και κανείς δεν σκέφτεται ότι χρειάζεται ένας κυβερνήτης που να ξέρει τα άστρα και τους ανέμους. Μόνο ο κυβερνήτης-φιλόσοφος μπορεί να περάσει το πλοίο από την τρικυμία. Γιατί όμως αυτός, που όλοι τον θεωρούν αδέξιο για τα πρακτικά; Την απάντηση τη δίνει η αλληγορία του σπηλαίου.

Βασιλεύς στον Πλάτωνα σημαίνει απλώς άρχοντας, όχι κληρονομικός μονάρχης. Οι φιλόσοφοι-βασιλείς έχουν γνώσεις και συνθετική σκέψη, αλλά και πείρα ζωής, διοικητική ικανότητα, αδαμάντινο χαρακτήρα. Κυβερνούν από καθήκον. Δεν έχουν ούτε περιουσία ούτε οικογένεια, για να μένουν αδέκαστοι και αφοσιωμένοι.

Η δικαιοσύνη

Η ιδεώδης πόλη έχει τις τέσσερις θεμελιώδεις αρετές:

Αρετή της πόληςΑπό πού προέρχεται
Σοφίαοι άρχοντες είναι σοφοί και την οδηγούν προς το Αγαθό
Ανδρείαοι επίκουροι είναι ανδρείοι, υπερασπίζονται τα σύνορα και τις αξίες της
Σωφροσύνηαρμονία ανάμεσα στις τρεις τάξεις, με την κατώτερη να υποτάσσεται στις ανώτερες
Δικαιοσύνηκάθε μέρος κάνει τη δική του δουλειά χωρίς να εμποδίζει τα άλλα: δεν πολυπραγμονεί

Η ίδια αρμονία ισχύει στη μικρή ψυχή, του καθενός:

Μέρος της ψυχήςΤι κάνειΑντίστοιχη τάξη
λογιστικόν (νους)ηγεμονεύειάρχοντες
θυμοειδές (καρδιά)τιθασεύει το επιθυμητικόεπίκουροι
ἐπιθυμητικόν ή ἀλόγιστον (επιθυμίες)ζητά φαγητό, ποτό, έρωτα· φιλοχρήματο και φιλοκερδέςδημιουργοί

Δίκαιος είναι ο άνθρωπος όταν τα τρία αυτά συμβιώνουν αρμονικά· αν τα άλλα πάρουν την εξουσία του λογιστικού, έρχονται σύγχυση και καταστροφή.

Οι ορισμοί που δοκιμάζονται και απορρίπτονται στον διάλογο:

ΠοιοςΤι είναι δικαιοσύνη
Κέφαλος (η παλιά γενιά)εντιμότητα στις συναλλαγές· ο πλούσιος μπορεί να ξεπληρώνει τα χρέη του
Πολέμαρχοςνα αποδίδεις τα ίσα: καλό στον φίλο, κακό στον εχθρό (αλλά ο φίλος μπορεί να είναι άδικος)
Θρασύμαχοςτο συμφέρον του ισχυρού
Γλαύκωνυποκριτική σύμβαση των πολλών και αδύναμων, για να προστατευτούν
Σωκράτης«τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν»: ο καθένας κάνει εκείνο για το οποίο η φύση του είναι πιο κατάλληλη (433a)

Ο ορισμός θυμίζει την παλιά ιδέα του μέτρου. Ο Ηράκλειτος λέει ότι ο ήλιος δεν θα ξεπεράσει τα μέτρα του, αλλιώς θα τον βρουν οι Ερινύες, «Δίκης ἐπίκουροι» (απ. 94). Όποιος ξεπερνά τα όριά του διαπράττει ὕβριν. Η δικαιοσύνη είναι αρμονία των αντιμαχόμενων τάσεων της ψυχής, που πηγάζει από το γνῶθι σαυτόν και τον αυτοπεριορισμό. Γι' αυτό περιέχει και τις άλλες τρεις αρετές: τη σοφία που εκτιμά τι αξίζουμε, την ανδρεία που δέχεται αυτή την εκτίμηση, τη σωφροσύνη που επιβάλλει τον αυτοέλεγχο.

Το σπήλαιο: η εισαγωγή

Αλληγορία είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας λέει άλλα και εννοεί άλλα, μια συνεχής μεταφορά. Η αλληγορία του σπηλαίου, στην αρχή του Ζ΄ βιβλίου (514a–520e), μιλά για τρία πράγματα: την επίδραση της παιδείας στην ανθρώπινη φύση· την υποχρέωση του φιλοσόφου να φωτίσει τους άλλους· και την αντίθεση ανάμεσα στον αισθητό και στον νοητό κόσμο. Ο ήλιος συμβολίζει την ιδέα του Αγαθού. Ο απελευθερωμένος που επιστρέφει κινδυνεύει να τον σκοτώσουν, υπαινιγμός στον θάνατο του Σωκράτη· έχει όμως χρέος να κατέβει.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ερώτηση θεωρίας. Ποια γεγονότα από τη ζωή του Πλάτωνα τον οδήγησαν στην πεποίθηση ότι μόνο αν κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι θα υπάρξει υγιής πολιτική ζωή;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ερώτηση θεωρίας. Ποιες μεθόδους χρησιμοποιεί ο Πρωταγόρας στον ομώνυμο διάλογο, και πώς αντιμετωπίζει ο Πλάτων την καθεμιά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η σημαντικότερη πηγή για τη ζωή του Πλάτωνα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τις τέσσερις θεμελιώδεις αρετές της ιδεώδους πολιτείας.

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις τον βίο του Πλάτωνα: την καταγωγή, τις πολιτικές απογοητεύσεις, τα ταξίδια στη Σικελία και την ίδρυση της Ακαδημίας.
  • Να εξηγείς τα δύο θέματα του Πρωταγόρα και τις τρεις μεθόδους του σοφιστή απέναντι στη σωκρατική διαλεκτική.
  • Να περιγράφεις τη σκηνοθεσία της Πολιτείας, τις τρεις τάξεις, την αγωγή των φυλάκων και τους φιλοσόφους-βασιλείς.
  • Να εξηγείς τον πλατωνικό ορισμό της δικαιοσύνης και την αντιστοιχία ανάμεσα στις τάξεις της πόλης και στα μέρη της ψυχής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;