Ο Σωκράτης: η μέθοδος και η δίκη
Διαλεκτική, μαιευτική, ειρωνεία, οι ορισμοί και η επαγωγή· η δίκη του 399 π.Χ.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2024 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2021 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2020 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2020 Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις τα βασικά στοιχεία του βίου του Σωκράτη και τις πηγές από τις οποίες τον γνωρίζουμε.
- Να εξηγείς τη σωκρατική ειρωνεία, τη διαλεκτική και τη μαιευτική, και πώς διαφέρει η σωκρατική αμφισβήτηση από τη σοφιστική.
- Να περιγράφεις την επαγωγική μέθοδο και την αναζήτηση των καθολικών ορισμών στον χώρο της ηθικής.
- Να εκθέτεις την κατηγορία, τα πραγματικά αίτια, την πορεία και την κατάληξη της δίκης του 399 π.Χ.
Γιατί ξεκινάμε από τον Σωκράτη
Τα κείμενα που θα μεταφράσεις φέτος είναι του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και μερικών ακόμη φιλοσόφων. Ο Σωκράτης δεν έγραψε ούτε μια γραμμή, κι όμως είναι παρών σε όλα: είναι ο δάσκαλος του Πλάτωνα, ο κύριος ομιλητής των πλατωνικών διαλόγων (εκτός από τους Νόμους), και ο άνθρωπος που άλλαξε το ερώτημα της φιλοσοφίας. Η ενότητα ακολουθεί την εισαγωγή του σχολικού βιβλίου (Φιλοσοφικός Λόγος, ενότητα Δ): ο βίος, οι φιλοσοφικές ιδέες, η δίκη.
Δ1. Ο βίος του
Σωκράτης Σωφρονίσκου Ἀλωπεκῆθεν: έτσι τον όριζε το επίσημο αθηναϊκό όνομα, με το όνομα του πατέρα και του δήμου.
| Στοιχείο | Τι ξέρουμε |
|---|---|
| Γέννηση | 470/469 π.Χ., στον δήμο Αλωπεκής της Αθήνας |
| Γονείς | ο Σωφρονίσκος, λιθοξόος και ανδριαντοποιός· η Φαιναρέτη, μαία |
| Νεότητα | ασκεί για λίγο την τέχνη του πατέρα του· παιδεία συνηθισμένη για την τάξη των βιοτεχνών (γραφή, ανάγνωση, Όμηρος, μουσική, γυμναστική) |
| Πρώτα φιλοσοφικά ενδιαφέροντα | η φυσική φιλοσοφία, κυρίως η θεωρία του Αναξαγόρα για τον Νου· σχέση με τον μαθητή του, τον Αρχέλαο· κατά τον Πλάτωνα, συνάντηση με τον γηραιό Παρμενίδη |
| Οικογένεια | σύζυγος η Ξανθίππη, τρεις γιοι |
| Στρατός | οπλίτης στην Ποτίδαια (431), στο Δήλιο (424), στην Αμφίπολη (422): οι μόνες φορές που βγήκε από την Αττική |
Οι πηγές μας
Ό,τι ξέρουμε για τον Σωκράτη το ξέρουμε από άλλους.
- Πλάτων: η κύρια πηγή. Ο Εὐθύφρων τοποθετείται πριν από τη δίκη, ο Κρίτων και ο Φαίδων μετά την καταδίκη, και η Ἀπολογία θέλει να αποδώσει όσο πιο πιστά γίνεται όσα είπε ο Σωκράτης στο δικαστήριο.
- Ξενοφών: έγραψε κι αυτός Ἀπολογία, και δίνει πληροφορίες στα Ἀπομνημονεύματα, στο Συμπόσιον και στον Οἰκονομικό.
- Αριστοφάνης: στις Νεφέλες (423 π.Χ.) τον βγάζει στη σκηνή να διευθύνει ένα «Φροντιστήριο», κρεμασμένο σε ένα καλάθι να παρατηρεί τον ήλιο, ενώ οι μαθητές του μετρούν πόσο πηδάει ο ψύλλος. Πηγή αναξιόπιστη για τις ιδέες του, γλαφυρή για τον άνθρωπο. Ο Σωκράτης ούτε δίδασκε με αμοιβή ούτε ασχολήθηκε με τα φυσικά φαινόμενα. Η αθώα όμως αυτή καρικατούρα τον έβλαψε, γιατί βοήθησε να ταυτιστεί με τους σοφιστές, των οποίων ήταν αντίπαλος.
Η δημόσια στάση του
Δύο επεισόδια δείχνουν ότι αντιστάθηκε και στη δημοκρατία και στην ολιγαρχία, όταν έκριναν άδικα:
- 406 π.Χ., μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών. Ο δήμος ήθελε να καταδικάσει σε θάνατο, όλους μαζί, τους στρατηγούς που λόγω θαλασσοταραχής δεν περισυνέλεξαν ναυαγούς και νεκρούς. Ο Σωκράτης, πρύτανης (κατά κάποιες μαρτυρίες επιστάτης των πρυτάνεων), αντιτάχθηκε στην πρόταση ως άδικη και παράνομη.
- Επί των Τριάκοντα (404/403 π.Χ.). Του έδωσαν εντολή, μαζί με τέσσερις άλλους, να συλλάβει τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο για να εκτελεστεί. Αρνήθηκε κατηγορηματικά.
Ο άνθρωπος
Ήταν άσχημος: πλακουτσωτή μύτη, γουρλωτά μάτια, χοντρά χείλη. Στο πλατωνικό Συμπόσιο ο Αλκιβιάδης τον παρομοιάζει με τον Σιληνό, και λέει ότι και τα λόγια του, παράξενα απ' έξω, έχουν μέσα τους κάτι θεϊκό. Το αναγνώρισε και ο Απόλλων: ο φίλος του ο Χαιρεφών ρώτησε το μαντείο των Δελφών ποιος είναι ο σοφότερος άνθρωπος, και η απάντηση ήταν ότι ο Σωκράτης είναι «ἁπάντων σοφώτατος».
Δ2. Οι φιλοσοφικές ιδέες του
«Ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα»
Πώς μπορεί να είναι ο σοφότερος ένας άνθρωπος που λέει ότι δεν ξέρει τίποτα; Στην Ἀπολογία του Πλάτωνα (20-21) ο Σωκράτης διηγείται πώς προσπάθησε να «ελέγξει» τον χρησμό. Πήγε σε όσους θεωρούνταν σοφοί, πρώτα σε έναν πολιτικό, και τους εξέτασε με ερωτήσεις. Κατέληξε ότι κανείς τους δεν ήξερε κάτι σωστό και αξιόλογο, αλλά εκείνοι νόμιζαν ότι ήξεραν, ενώ ο ίδιος δεν νόμιζε. Αυτή η μικρή διαφορά, η επίγνωση της άγνοιας, είναι η σοφία του. Και κέρδισε το μίσος όσων ξεσκέπασε.
Η σωκρατική αμφισβήτηση και η ειρωνεία
Ο Σωκράτης δεν ήταν άθεος. Ήταν όμως είρωνας, και έκανε την ειρωνεία όπλο της σκέψης: παρουσιάζεται ως αδαής, για να οδηγήσει τον συνομιλητή του να εξετάσει όσα νομίζει ότι ξέρει. Η ειρωνεία του φτάνει ως τον χρησμό του Απόλλωνα, που προσπαθεί να τον «ελέγξει».
Στην αμφισβήτηση έμοιαζε με τους σοφιστές· κι εκείνοι δεν δέχονταν τις παραδεδεγμένες αλήθειες. Η διαφορά όμως είναι στο πού καταλήγει η αμφισβήτηση:
| Σοφιστές | Σωκράτης | |
|---|---|---|
| Αμφισβήτηση | καταλήγει στην άρνηση | είναι θετική |
| Η αλήθεια | δεν μπορεί να βρεθεί· άρα δεν υπάρχει, ή δεν έχει σημασία | υπάρχει, και την αναζητούμε |
| Τι ζητούν | ό,τι είναι χρήσιμο | την πρώτη, αναλλοίωτη αλήθεια, που δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο και τις συνθήκες |
Διαλεκτική και μαιευτική
Διαλεκτική σημαίνει αρχικά διάλογος, αλλά όχι οποιαδήποτε κουβέντα. Η σωκρατική διαλεκτική έχει δύο φάσεις:
- Αναίρεση. Ο συνομιλητής εκθέτει μια άποψη που τη θεωρεί ολοκληρωμένη. Με ερωτήσεις φαινομενικά απλοϊκές, ο Σωκράτης τον φέρνει, βήμα βήμα, στις ακραίες συνέπειες της θέσης του, όπου φαίνεται ότι τα επιχειρήματά του είναι σαθρά.
- Νέα αναζήτηση. Από εκεί ξεκινά νέα συζήτηση, όπου, πάλι με ερωτήσεις, ο Σωκράτης οδηγεί τον συνομιλητή στη γενική αλήθεια, αυτή που ισχύει ανεξάρτητα από τις περιστάσεις.
Ο Σωκράτης δεν αποφαίνεται ο ίδιος εκ των προτέρων. Όλη η προσπάθεια είναι να βγει η αλήθεια από τον συνομιλητή. Αυτό είναι η μαιευτική: όπως η μητέρα του, η Φαιναρέτη, βοηθούσε τις γυναίκες να γεννήσουν, έτσι κι εκείνος, λέει, δεν «γεννά» ο ίδιος θεωρίες, αλλά βοηθά τον άλλον να «γεννήσει» από μέσα του την αλήθεια. Πίσω από την εικόνα υπάρχει μια πεποίθηση που θα τη βρεις και στον Πλάτωνα: ο άνθρωπος ήδη γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, και η φιλοσοφία τον βοηθά να την ξαναθυμηθεί.
Από τα άστρα στη γη: ορισμοί, επαγωγή, ηθική
Λέγεται ότι ο Σωκράτης «κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη»: μετά από αυτόν οι φιλόσοφοι στράφηκαν από τα φυσικά φαινόμενα στον άνθρωπο και στην κοινωνία του. Ο Αριστοτέλης το λέει έτσι:
ἐπὶ Σωκράτους δὲ […] τὸ ζητεῖν τὰ περὶ φύσεως ἔληξε, περὶ δὲ τὴν χρήσιμον ἀρετὴν καὶ πολιτικὴν ἀπέκλιναν οἱ φιλοσοφοῦντες.
Αριστοτέλης, Περὶ ζῴων μορίων 642a28 κ.εξ.
«Στα χρόνια του Σωκράτη σταμάτησε η έρευνα για τη φύση, και όσοι φιλοσοφούσαν στράφηκαν στη χρήσιμη αρετή και στην πολιτική.»
Δεν ήταν ο πρώτος που μίλησε για ηθική και πολιτική· ηθικά ζητήματα απασχόλησαν τον Δημόκριτο και πολλούς σοφιστές. Ήταν όμως ο πρώτος που έστρεψε τη φιλοσοφία αποκλειστικά σε αυτά, και μάλιστα με έναν νέο τρόπο. Οι σοφιστές ενδιαφέρονταν για την ηθική χρησιμοθηρικά. Ο Σωκράτης ζήτησε ένα σταθερό έδαφος, για να οριστεί αυστηρά και αμετάκλητα κάθε έννοια καλού, αρετής και σοφίας. Όπως οι πρώτοι φιλόσοφοι αναζήτησαν την πρώτη αρχή του κόσμου, εκείνος αναζήτησε την αρχή κάθε ηθικής έννοιας: το απόλυτο και όχι το σχετικό, την ουσία της ηθικής και όχι τα ηθικά φαινόμενα.
Ο δρόμος για εκεί, πάλι κατά τον Αριστοτέλη (Μετὰ τὰ φυσικά 1078b27 κ.εξ.), ήταν διπλός: οι ἐπακτικοὶ λόγοι (η επαγωγική μέθοδος) και τὸ ὁρίζεσθαι καθόλου (οι καθολικοί ορισμοί).
| Η επαγωγική μέθοδος | |
|---|---|
| Αφετηρία | παραδείγματα από την καθημερινή ζωή και εμπειρία |
| Πορεία | από τα επιμέρους στο γενικό |
| Στόχος | ένα καθολικό συμπέρασμα, που ξεπερνά την εμπειρία |
| Επιτυχία | όταν προκύπτει ένας απόλυτος ορισμός: τι είναι το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο, η σωφροσύνη, η ανδρεία, η ορθή διακυβέρνηση |
Έτσι ο άνθρωπος που ισχυριζόταν ότι ξέρει μόνο την άγνοιά του έδειξε στη φιλοσοφία ότι οδηγός προς την αλήθεια, προς το καθολικό και το αιώνιο, είναι η λογική σκέψη και όχι οι αισθήσεις.
Δ3. Η δίκη και ο θάνατος
Η κατηγορία
Η γραπτή μήνυση, όπως τη σώζει ο Διογένης Λαέρτιος:
Τάδε ἐγράψατο καὶ ἀντωμόσατο Μέλητος Μελήτου Πιτθεὺς Σωκράτει Σωφρονίσκου Ἀλωπεκῆθεν· ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ καινὰ δαιμόνια εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων. Τίμημα θάνατος.
«Τα εξής κατέθεσε με όρκο ο Μέλητος, γιος του Μελήτου, από τον δήμο Πιτθού, εναντίον του Σωκράτη, γιου του Σωφρονίσκου, από τον δήμο Αλωπεκής: ο Σωκράτης είναι ένοχος, γιατί δεν πιστεύει στους θεούς που πιστεύει η πόλη, και εισάγει άλλες, καινούργιες θεότητες· είναι ένοχος και γιατί διαφθείρει τους νέους. Ποινή: θάνατος.»
Δύο σκέλη λοιπόν: ασέβεια (με το «δαιμόνιο», τη θεότητα που, όπως έλεγε, τον συμβούλευε από μέσα του) και διαφθορά των νέων.
| Κατήγορος | Ποιος ήταν |
|---|---|
| Μέλητος | ποιητής· η μόνη του δόξα είναι ότι κατηγόρησε τον Σωκράτη |
| Άνυτος | πλούσιος βυρσοδέψης και πολιτικός, στρατηγός το 409, εξόριστος επί των Τριάκοντα |
| Λύκων | ρήτορας |
Τα πραγματικά αίτια
Η θρησκεία ήταν πρόσχημα. Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είχε ιερό βιβλίο, δόγμα (άρα ούτε αιρέσεις) ή ιερατείο με αποστολή να μεσολαβεί ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους· οι ιερείς εκλέγονταν, συνήθως για ορισμένο χρόνο, όπως οι άλλοι άρχοντες. Ήταν σχεδόν αδύνατο να κατηγορηθεί κανείς για αθεΐα, αν έπαιρνε μέρος στις κοινές τελετές. Η συνηθισμένη κατηγορία κατά διανοουμένων ήταν η ασέβεια: η μη συμμετοχή στις τελετές, ή η υπονόμευσή τους. Τέτοιες δίκες είχαν μάλλον γίνει και για τον Αναξαγόρα, τον Πρωταγόρα και τον Αισχύλο. Και εκεί, όπως εδώ, πίσω από τη θρησκεία κρύβονταν πολιτικοί λόγοι.
Η διαφθορά των νέων πλησίαζε περισσότερο τα πραγματικά αίτια:
- Οι νέοι γοητεύονταν βλέποντάς τον να ξεσκεπάζει στην αγορά την ψεύτικη σοφία σοφιστών και δημαγωγών· όσοι κινδύνευαν από τις ερωτήσεις του ονόμαζαν τη γοητεία αυτή «διαφθορά».
- Πολλοί από τον κύκλο του έπαιξαν αρνητικό ρόλο στην πολιτική: ο Αλκιβιάδης, δημοκρατικός αλλά αμφιλεγόμενος, που αυτομόλησε στους Σπαρτιάτες· ο Κριτίας και ο Χαρμίδης, θείοι του Πλάτωνα, ηγέτες των Τριάκοντα. Οι κατήγοροι άφησαν να εννοηθεί ότι οι ιδέες του δασκάλου ευθύνονταν για ό,τι έκαναν οι «μαθητές».
Η δίκη
Δίκασε το λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας, με 500 κληρωμένους δικαστές από τους μεγαλύτερους σε ηλικία πολίτες. Έγιναν δύο ψηφοφορίες:
| Ψηφοφορία | Αποτέλεσμα |
|---|---|
| Για την ενοχή | ένοχος, με 281 ψήφους έναντι 220 |
| Για την ποινή | θάνατος, με 300 ψήφους έναντι 201 |
Η δεύτερη πλειοψηφία ήταν μεγαλύτερη, και η ειρωνεία του Σωκράτη δεν ήταν άσχετη με αυτό. Όταν, όπως όριζε ο νόμος, του ζητήθηκε να προτείνει ο ίδιος ποινή, αντί για εξορία πρότεινε να τιμηθεί με σίτιση στο πρυτανείο, την τιμή που έδινε η πόλη στους ευεργέτες της (Ἀπολογία 36d-e). Ύστερα, για τυπικούς και ειρωνικούς λόγους, πρότεινε πρόστιμο μίας μνας. Ο Πλάτων, ο Κρίτων και άλλοι φίλοι του το ανέβασαν σε 30 μνες και μπήκαν εγγυητές, αφού όλη η περιουσία του δεν ξεπερνούσε τις 5 μνες.
Ο θάνατος
Η εκτέλεση άργησε περίπου έναν μήνα: η Αθήνα είχε στείλει στη Δήλο, για τα Δήλια, επίσημη αποστολή (θεωρία) με το ιερό πλοίο του Θησέα, και κατά το έθιμο καμία εκτέλεση δεν γινόταν πριν γυρίσει. Ο Σωκράτης αρνήθηκε ως το τέλος να αποδράσει, όπως του πρότειναν οι φίλοι του. Στον πλατωνικό Κρίτωνα εξηγεί γιατί: το ότι τον αδίκησαν οι συμπολίτες του δεν τον δικαιολογεί να αδικήσει ο ίδιος τους νόμους της πόλης του. Ήπιε ψύχραιμα το κώνειο, συζητώντας με τους φίλους του για την αθανασία της ψυχής.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ερώτηση θεωρίας. Να παρουσιάσεις τη σωκρατική διαλεκτική και τη μαιευτική, και να εξηγήσεις σε τι διέφερε η σωκρατική αμφισβήτηση από εκείνη των σοφιστών.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαλεκτική. Αρχικά σημαίνει διάλογος, αλλά η σωκρατική διαλεκτική έχει συγκεκριμένη πορεία: πρώτα αναιρείται σταδιακά η θέση του συνομιλητή, καθώς οι ερωτήσεις τον φέρνουν στις ακραίες συνέπειές της· έπειτα, πάλι με ερωτήσεις, αναζητείται ένα νέο συμπέρασμα, η γενική αλήθεια που ισχύει ανεξάρτητα από τις περιστάσεις.
Μαιευτική. Ο Σωκράτης δεν εκθέτει δική του θεωρία· η αλήθεια βγαίνει από τον ίδιο τον συνομιλητή. Παίρνει την εικόνα από τη δουλειά της μητέρας του, της μαίας Φαιναρέτης: βοηθά τον άλλον να «γεννήσει» την αλήθεια. Προϋπόθεση είναι ότι ο άνθρωπος ήδη γνωρίζει την αλήθεια και χρειάζεται να την ξαναθυμηθεί.
Η διαφορά από τους σοφιστές. Κι εκείνοι αμφισβητούσαν τις παραδεδεγμένες αλήθειες, αλλά η αμφισβήτησή τους κατέληγε στην άρνηση: αφού η αλήθεια δεν βρίσκεται, δεν υπάρχει ή δεν έχει σημασία. Η σωκρατική αμφισβήτηση είναι θετική: απορρίπτει τις παραδοσιακές ιδέες για να βρει την πρώτη, αναλλοίωτη αλήθεια, που δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο.
Παράδειγμα 2
Ερώτηση θεωρίας. «Η θρησκεία αποτέλεσε το πρόσχημα πίσω από το οποίο κρύβονταν οι πολιτικοί λόγοι της δίωξης.» Να τεκμηριώσεις την κρίση αυτή για τη δίκη του Σωκράτη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Γιατί η θρησκεία ήταν πρόσχημα. Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είχε ιερό βιβλίο, δόγμα ή επαγγελματικό ιερατείο. Όποιος έπαιρνε μέρος στις κοινές τελετές δύσκολα κατηγορούνταν για αθεΐα. Η κατηγορία της ασέβειας είχε χρησιμοποιηθεί και εναντίον άλλων διανοουμένων, του Αναξαγόρα, του Πρωταγόρα, του Αισχύλου, πάντα με πολιτικά κίνητρα.
Ποιοι ήταν οι πολιτικοί λόγοι. Ο Σωκράτης ξεσκέπαζε δημόσια την ψεύτικη σοφία ισχυρών ανθρώπων, και οι νέοι τον ακολουθούσαν. Επιπλέον άνθρωποι του κύκλου του είχαν βλάψει την πόλη: ο Αλκιβιάδης αυτομόλησε στη Σπάρτη, ο Κριτίας και ο Χαρμίδης ηγήθηκαν των Τριάκοντα. Οι κατήγοροι, ανάμεσά τους ο Άνυτος, πολιτικός που είχε εξοριστεί από τους Τριάκοντα, τον έκαναν υπεύθυνο για όσα έκαναν οι «μαθητές» του.
Το συμπέρασμα. Η «διαφθορά των νέων» ήταν το σκέλος που πλησίαζε την πραγματική αιτία: η αποκατεστημένη δημοκρατία έβλεπε στον Σωκράτη έναν επικίνδυνο επικριτή, συνδεδεμένο με τους ολιγαρχικούς.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τα ονόματα των τριών κατηγόρων του Σωκράτη.
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις τα βασικά στοιχεία του βίου του Σωκράτη και τις πηγές από τις οποίες τον γνωρίζουμε.
- Να εξηγείς τη σωκρατική ειρωνεία, τη διαλεκτική και τη μαιευτική, και πώς διαφέρει η σωκρατική αμφισβήτηση από τη σοφιστική.
- Να περιγράφεις την επαγωγική μέθοδο και την αναζήτηση των καθολικών ορισμών στον χώρο της ηθικής.
- Να εκθέτεις την κατηγορία, τα πραγματικά αίτια, την πορεία και την κατάληξη της δίκης του 399 π.Χ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.