Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Αριστοτέλης, τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά

Ακαδημία, Μακεδονία, Λύκειο· και οι εισαγωγές στα δύο έργα που διαβάζουμε.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 3 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2024 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2024 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2023 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2023 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2022 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2022 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2021 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2020 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να παρουσιάζεις τον βίο του Αριστοτέλη σε σταθμούς: Στάγειρα, Ακαδημία, Άσσος, Μακεδονία, Λύκειο, Χαλκίδα.
  2. Να αντιστοιχίζεις τις τρεις περιόδους της φιλοσοφικής του δραστηριότητας με τα έργα και τα ενδιαφέροντά τους.
  3. Να εξηγείς τη διάκριση εξωτερικών και ακροαματικών έργων και την περιπέτεια των χειρογράφων ως την έκδοση του Ανδρόνικου.
  4. Να εκθέτεις τις εισαγωγές στα Ηθικά Νικομάχεια και στα Πολιτικά: τον ορισμό της ευδαιμονίας, τα μέρη της ψυχής, τη σχέση ηθικής και πολιτικής.

Ο Νους της Ακαδημίας

Από τα δεκαεννέα κείμενα του Φακέλου τα περισσότερα είναι του Αριστοτέλη: το Μετὰ τὰ φυσικά, ο Προτρεπτικός, τα Ἠθικὰ Νικομάχεια, τα Πολιτικά. Η ενότητα ακολουθεί το κεφάλαιο «Βίος και έργα» του σχολικού βιβλίου και τις δύο εισαγωγές, στα Ηθικά Νικομάχεια και στα Πολιτικά.

Ο βίος σε σταθμούς

ΧρόνοςΠούΤι γίνεται
384 π.Χ.Στάγειρα της Χαλκιδικήςγέννηση· πατέρας ο Νικόμαχος, γιατρός στην αυλή του Αμύντα Γ΄ της Μακεδονίας
367Αθήνα, Ακαδημίαφτάνει 17 χρονών, ορφανός από πατέρα· μένει 20 χρόνια, μαθητής και ύστερα δάσκαλος
347Άσσος (Μ. Ασία), μετά Μυτιλήνημετά τον θάνατο του Πλάτωνα, με πρόσκληση του Ερμία, τυράννου του Αταρνέα· γνωρίζει τον Θεόφραστο
343/2Μακεδονία, στη Μίεζα κοντά στην Πέλλαμε πρόσκληση του Φιλίππου, δάσκαλος του 13χρονου Αλεξάνδρου
335Αθήνα, Λύκειοεπιστρέφει με τον Θεόφραστο· διδάσκει 12 χρόνια
323Χαλκίδαμετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, κατηγορία για ασέβεια· φεύγει στο σπίτι της μητέρας του
322Χαλκίδαπεθαίνει, 63 χρονών

Η καταγωγή

Ο παλιός βιογράφος, για να εξηγήσει πού είναι τα Στάγειρα, γράφει ότι είναι «πόλις Θρᾴκης πλησίον Ὀλύνθου καὶ Μεθώνης». Ο πατέρας γιατρός έδωσε στον Αριστοτέλη από μικρό τον κόσμο της ιατρικής και τη συνήθεια να «καταβροχθίζει» βιβλία· ο ίδιος θα πει αργότερα ότι κανείς δεν γίνεται γιατρός μόνο από τα βιβλία.

Στην Ακαδημία: μαθητής, μετά δάσκαλος

Όταν έφτασε, ο Πλάτων έλειπε στη Σικελία, στο δεύτερο ταξίδι του, και τη σχολή τη διηύθυνε ο Εύδοξος από την Κνίδο, μαθηματικός, αστρονόμος και γεωγράφος. Το βιβλίο θεωρεί την απουσία αυτή σημαντική: ο νεαρός δέχτηκε από την αρχή την επίδραση που ταίριαζε στη δική του ψυχοσύνθεση, θετική και επιστημονική, λίγο ποιητική (ποιητική ήταν η ψυχοσύνθεση του Πλάτωνα). Η Ακαδημία δεν ήταν μια σχολή σαν τις άλλες: ήταν τόπος συνάντησης σημαντικών λογίων, που ο καθένας κρατούσε το δικό του επιστημονικό «πιστεύω».

Ο Πλάτων γύρισε δύο χρόνια αργότερα, πάνω από εξήντα χρονών. Του έδωσε δύο παρατσούκλια: ο Νους της σχολής, και ο αναγνώστης, γιατί καμιά φορά έμενε σπίτι να διαβάζει αντί να πάει στο μάθημα.

Η κριτική του προς τους συναδέλφους του (Ηρακλείδη, Σπεύσιππο, Ξενοκράτη), ακόμα και προς τον Πλάτωνα, ήταν συχνά αλύπητη· είχε λίγους φίλους και πολλούς εχθρούς. Όταν όμως έπρεπε να διαλέξει ανάμεσα στους φίλους και στην αλήθεια, θεωρούσε «ὅσιον προτιμᾶν τὴν ἀλήθειαν»· ο αληθινός φιλόσοφος πρέπει να έχει το θάρρος «καὶ τὰ οἰκεῖα ἀναιρεῖν ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς ἀληθείας», να θυσιάζει και τις δικές του απόψεις για να σωθεί η αλήθεια.

Γιατί έφυγε το 347

Η εξήγηση που δόθηκε: πικράθηκε, γιατί διάδοχος του Πλάτωνα έγινε ο Σπεύσιππος, ανιψιός του. Το βιβλίο προτιμά τους πολιτικούς λόγους: η κατάληψη της Ολύνθου από τον Φίλιππο (348) είχε ανεβάσει τον αντιμακεδονικό πυρετό, με αρχηγό τον Δημοσθένη. Ένας Μακεδόνας, γνωστός για τους δεσμούς του με την αυλή και με περισσότερους εχθρούς παρά φίλους, δεν ζούσε πια εύκολα στην Αθήνα.

Οι δύο τελευταίες φυγές

Το 323, με τον θάνατο του Αλεξάνδρου, ξαναβρέθηκε σε κίνδυνο. Η αφορμή για την κατηγορία της ασέβειας ήταν ένα ποίημα για τον φίλο του τον Ερμία, που είχε πεθάνει μαρτυρικά: είχε τη μορφή παιάνα, του ύμνου στον Απόλλωνα, για έναν θνητό, και μάλιστα φίλο του Φιλίππου. Κατά μία παράδοση, είπε ότι φεύγει για να μη δώσει στους Αθηναίους την ευκαιρία να σφάλουν δεύτερη φορά απέναντι στη φιλοσοφία, υπαινιγμός στον Σωκράτη. Κατά μία άλλη, όταν τον ρώτησαν τι είναι η Αθήνα, την είπε πάγκαλη, αλλά παραπονέθηκε, με στίχους της Οδύσσειας, για τους συκοφάντες της.

Οι τρεις περίοδοι και τα έργα

ΠερίοδοςΕνδιαφέρονΈργα
Α΄: Ακαδημία (367–347)ξεκινά από τα πλατωνικά προβλήματα, αλλά απορρίπτει τη θεωρία των Ιδεών· διαλεκτική, ρητορική, επιστημονική απόδειξη, οι αρχές και ο τελικός σκοπόςΚατηγορίαι, Περὶ ἑρμηνείας, Τοπικά, Ἀναλυτικὰ πρότερα και ὕστερα, Ποιητική, Ῥητορική (Α΄–Β΄), Ἠθικὰ μεγάλα· αργότερα μέρος των Φυσικῶν, το Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς, ενότητες των Μετὰ τὰ φυσικά, η Ῥητορική Γ΄, τα Ἠθικὰ Εὐδήμια
Β΄: από την Άσσο ως τη δεύτερη Αθήνα (347–335)ανακαλύπτει τον κόσμο των ζώων και των φυτώνσχεδόν όλα τα φυσιογνωστικά: Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι, Περὶ ζῴων μορίων, Περὶ ζῴων πορείας, Μικρὰ φυσικά, Περὶ ψυχῆς
Γ΄: Λύκειο (335–323)ώριμος, πιο ήρεμος, με περισσότερη κατανόηση για τις γνώμες των άλλωντο σημαντικότερο μέρος των Πολιτικῶν (μετά τη συλλογή των 158 Πολιτειῶν), μέρος των Μετὰ τὰ φυσικά, Περὶ ζῴων γενέσεως, Ἠθικὰ Νικομάχεια

Στην αρχή του Περὶ ζῴων μορίων ο Αριστοτέλης γράφει για τη χαρά της μελέτης των ζώων, ακόμα και των πιο ασήμαντων, και θυμίζει τον Ηράκλειτο που είπε στους επισκέπτες του, όταν δίσταζαν να μπουν βλέποντάς τον να ζεσταίνεται δίπλα στη φωτιά, ότι «και εδώ υπάρχουν θεοί». Το βιβλίο το διαβάζει ως το πιο ωραίο δείγμα του πώς δένουν στον Αριστοτέλη ο εμπειρικός επιστήμονας και ο θεωρητικός φιλόσοφος.

Ο Περίπατος, το όνομα της σχολής, δεν είναι του ίδιου: ο Θεόφραστος ίδρυσε αργότερα σχολή για να κρατήσει τη διδασκαλία του, και το όνομα ίσως βγήκε από τον περίπατον, τη στεγασμένη στοά του Λυκείου. Το Λύκειο ήταν δημόσιο γυμναστήριο στον Λυκαβηττό, όπου δίδασκαν συνήθως ρήτορες και σοφιστές· την Ακαδημία τη διηύθυνε τότε ο Ξενοκράτης.

Εξωτερικά και ακροαματικά

ΕξωτερικάΑκροαματικά
Για ποιονγια πλατύτερο κοινό, έξω από τη σχολήγια τα μαθήματα· μερικά απλές σημειώσεις για τη μνήμη του
Κυκλοφορίασε πολλά αντίτυπαένα, το χειρόγραφο του ίδιου
Τι σώθηκεμόνο αποσπάσματα, μέσα σε έργα άλλωνολόκληρα

Το παράδοξο: χάθηκαν τα έργα που αντιγράφηκαν πολύ, και σώθηκαν αυτά που δεν είχαν δεύτερο αντίτυπο. Τέτοιο εξωτερικό έργο είναι ο Προτρεπτικός, που τον διαβάζεις σε αποσπάσματα (Α.2).

Η περιπέτεια των χειρογράφων

  1. Μετά τον θάνατό του, τα βιβλία περνούν στον Θεόφραστο.
  2. Ο Θεόφραστος τα αφήνει στον Νηλέα από τη Σκήψη· λίγο μετά το 287/6 ο Νηλέας τα παίρνει στην πατρίδα του.
  3. Οι κληρονόμοι του, για να μην τα πάρουν οι βασιλείς της Περγάμου για τη βιβλιοθήκη τους, τα κρύβουν σε υπόγεια αποθήκη στη Σκήψη.
  4. Στις αρχές του 1ου αι. π.Χ. τα βρίσκει, ήδη φαγωμένα από υγρασία και σκουλήκια, ο Αθηναίος βιβλιόφιλος Απελλικών, τα αγοράζει και τα φέρνει στην Αθήνα.
  5. Το 86 π.Χ. ο Σύλλας κυριεύει την Αθήνα και στέλνει τα βιβλία στη Ρώμη, όπου τα ταλαιπωρούν οι αντιγραφείς.
  6. Στο δεύτερο μισό του 1ου αι. π.Χ. ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος κάνει την έκδοση. Από εκεί αρχίζει η συστηματική μελέτη και ο σχολιασμός, και σε αυτήν χρωστάμε ό,τι έχουμε. Η ίδια όμως έκδοση έκανε να ξεχαστούν τα εξωτερικά.

Ο Αριστοτέλης καλλιέργησε, και συχνά ίδρυσε, πολλούς κλάδους: λογική, φυσική, κοσμολογία, ζωολογία, βιολογία, φυσιολογία, ψυχολογία, οντολογία, ηθική και πολιτική φιλοσοφία, ρητορική, λογοτεχνική κριτική. Εμείς διαβάζουμε την ηθική και την πολιτική του.

Η εισαγωγή στα Ηθικά Νικομάχεια

Το όνομα το οφείλουν στον Νικόμαχο, τον πατέρα ή τον γιο του Αριστοτέλη, που πέθανε έφηβος.

Η ευδαιμονία

Στο Α΄ βιβλίο ο Αριστοτέλης εξετάζει το μεγαλύτερο αγαθό που επιδιώκουν οι άνθρωποι με τις πράξεις τους, «τὸ ἀκρότατον πάντων τῶν πρακτῶν ἀγαθῶν», και το ονομάζει εὐδαιμονία. Ο όρος δεν ήταν ο μόνος. Από τα μέσα του 5ου αι. γεννιούνται δύο νέες «τέχνες», η ηθική και η αγωγή, που πρέπει, όπως η ιατρική ή η αρχιτεκτονική, να πουν τι διδάσκουν:

ΠοιοςΌροςΤι σημαίνει
Πρωταγόραςεὐβουλίανα σκέφτεσαι σωστά για το σπίτι σου και για την πόλη
ένας Σωκρατικόςεὐτυχίαδεν μετρούν οι ικανότητες, όλα κρίνονται από την καλή τύχη
Αριστοτέληςεὐδαιμονίαο όρος που καθιερώθηκε

Η εὐδαιμονία σήμαινε αρχικά την εύνοια του δαίμονος, του θείου: κάτι που δεν το κερδίζεις μόνος σου, αλλά το ζητάς με προσευχή, κοντά στην εὐτυχία. Η σημασία όμως άλλαξε:

  • Ηράκλειτος: «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων», δαίμων του ανθρώπου είναι ο χαρακτήρας του.
  • Δημόκριτος: «εὐδαιμονίη ψυχῆς καὶ κακοδαιμονίη», η ευδαιμονία και η κακοδαιμονία είναι υπόθεση της ψυχής· η ευδαιμονία δεν κατοικεί στα κοπάδια και στο χρυσάφι, «ψυχὴ οἰκητήριον δαίμονος».

Αυτό που ο άνθρωπος περιμένει από τον δαίμονα, το έχει μέσα του: όλοι ζητούν την ευδαιμονία, αλλά από τις πράξεις τους εξαρτάται αν θα τη φτάσουν. Έτσι φτάνουμε στον ορισμό, στο τέλος του Α΄ βιβλίου:

Τα μέρη της ψυχής και τα δύο είδη αρετής

Η ψυχή χωρίζεται αρχικά σε λόγον ἔχον και ἄλογον μέρος. Η διμερής διαίρεση γίνεται τελικά τριμερής:

ΜέροςΜε τι σχετίζεταιΑρετή
καθαρά ἄλογονδιατροφή, αύξηση του οργανισμούκαμία
μέρος που μετέχει και στα δύο (το ἐπιθυμητικόν)ο χαρακτήραςηθικές αρετές
καθαρά λόγον ἔχοντο λογικόδιανοητικές αρετές (σοφία, φρόνηση)

Οι ενότητες που θα διαβάσεις από το Β΄ βιβλίο αφορούν μόνο τις ηθικές αρετές.

ΒιβλίοΠεριεχόμενο
Αόλα τείνουν σε ένα αγαθό· το ύψιστο πρακτὸν ἀγαθόν είναι η ευδαιμονία· ηθική και διανοητική αρετή
Β–Εη ηθική αρετή, ως μεσότητα ανάμεσα σε δύο άκρα (κακίες)· οι επιμέρους ηθικές αρετές
Ζη διανοητική αρετή
Ηεγκράτεια και ακρασία· περί ηδονής (Α)
Θ–Ιπερί φιλίας
Κπερί ηδονής (Β)· η φύση της ευδαιμονίας

Η εισαγωγή στα Πολιτικά

Γιατί μελετάμε τι είναι ανδρεία, σωφροσύνη, δικαιοσύνη, φρόνηση; Η απάντηση του Αριστοτέλη είναι η απάντηση κάθε αρχαίου Έλληνα: για να γίνουμε καλοί πολίτες. Οι αρετές δεν ήταν ιδιωτική υπόθεση· μετρούσε πώς θα λειτουργήσει ο καθένας μέσα στην πόλη. Άρα η ηθική φιλοσοφία είναι μέρος της πολιτικής. Το δείχνει και το τέλος των Ηθικών Νικομαχείων: τώρα που μιλήσαμε για αυτά, ώρα να μιλήσουμε για νόμους και πολιτεύματα, για να ολοκληρωθεί η «περὶ τὰ ἀνθρώπινα φιλοσοφία». Η παράξενη για τέλος βιβλίου φράση είναι πέρασμα στα Πολιτικά.

Από τα Πολιτικά θα διαβάσεις διδασκαλίες για τη γένεση της πόλης, την έννοια του πολίτη, το πολίτευμα και τα είδη του, τη διακυβέρνηση και την παιδεία.

Η πόλις δεν είναι η δική μας «πόλη»· αντιστοιχεί μάλλον στο «κράτος»:

  • κοινότητα από ἄρχοντες καὶ ἀρχόμενους·
  • ένα όλον από ανόμοια μέρη, που δεν χάνουν μέσα του τη φυσιογνωμία τους·
  • με στόχο την ευδαιμονία, που είναι αποτέλεσμα της αυτάρκειας, της ανεξαρτησίας από ό,τι βρίσκεται έξω από την πόλη.
ΒιβλίοΠεριεχόμενο
Απερί οικονομίας: η οικογένεια και η οικιακή οικονομία
Βκριτική πολιτειών, θεωρητικών (Πλάτων, Φαλέας, Ιππόδαμος) και ιστορικών (Σπάρτη, Κρήτη, Καρχηδόνα)
Γπόλις και πολίτης· αρετή του πολίτη και του ανθρώπου· ορθά πολιτεύματα και παρεκκλίσεις· η αθροιστική θεωρία· ο εξοστρακισμός· η βασιλεία
Δδημοκρατίες και ολιγαρχίες· βουλευτική, εκτελεστική, δικαστική εξουσία
Επαθολογία των πολιτευμάτων: επαναστάσεις και η σταθερότητα
Ζδημιουργία και διατήρηση δημοκρατιών και ολιγαρχιών· τα αξιώματα
Η–Θη ἀρίστη πολιτεία και το πρόγραμμα αγωγής της

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ερώτηση θεωρίας. Γιατί, κατά το βιβλίο, χάθηκαν τα έργα του Αριστοτέλη που γνώρισαν τη μεγαλύτερη δημοσιότητα, και πώς έφτασαν ως εμάς τα υπόλοιπα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ερώτηση θεωρίας. Να εξηγήσεις πώς άλλαξε η σημασία της λέξης «εὐδαιμονία» ως τον ορισμό του Αριστοτέλη, και τι δηλώνει κάθε μέρος του ορισμού.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιος διηύθυνε την Ακαδημία όταν έφτασε εκεί ο Αριστοτέλης, το 367 π.Χ.;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Πού γινόταν συνήθως η εκπαίδευση του Αλεξάνδρου, και ποιο έργο χρησιμοποίησε κυρίως ο Αριστοτέλης;

Τα κατάφερες;

  • Να παρουσιάζεις τον βίο του Αριστοτέλη σε σταθμούς: Στάγειρα, Ακαδημία, Άσσος, Μακεδονία, Λύκειο, Χαλκίδα.
  • Να αντιστοιχίζεις τις τρεις περιόδους της φιλοσοφικής του δραστηριότητας με τα έργα και τα ενδιαφέροντά τους.
  • Να εξηγείς τη διάκριση εξωτερικών και ακροαματικών έργων και την περιπέτεια των χειρογράφων ως την έκδοση του Ανδρόνικου.
  • Να εκθέτεις τις εισαγωγές στα Ηθικά Νικομάχεια και στα Πολιτικά: τον ορισμό της ευδαιμονίας, τα μέρη της ψυχής, τη σχέση ηθικής και πολιτικής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;