Α.1 Γιατί φιλοσοφεί ο άνθρωπος;
Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά: το θαυμάζειν, η απορία και η γνώση για χάρη της γνώσης.
50 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2022 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.1 από το Μετὰ τὰ φυσικά του Αριστοτέλη (982b12-28).
- Να εξηγείς την πορεία από το θαυμάζειν και την απορία στη φιλοσοφία, και γιατί ο φιλόμυθος είναι κατά κάποιον τρόπο φιλόσοφος.
- Να τεκμηριώνεις με το κείμενο ότι η φιλοσοφία αναζητείται για χάρη της γνώσης και ότι είναι η μόνη ελεύθερη επιστήμη.
- Να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής και να αναγνωρίζεις τα έναρθρα απαρέμφατα και τους τρόπους αιτιολόγησης του κειμένου.
Το πλαίσιο
Το κείμενο είναι από το πρώτο βιβλίο (Α) του έργου που ονομάζουμε Μετὰ τὰ φυσικά. Δεν είναι διάλογος: μιλά ο ίδιος ο Αριστοτέλης, σε ένα από τα ακροαματικά του έργα, τα κείμενα των μαθημάτων του.
Ο Αριστοτέλης ξεκινά εμπειρικά. Στο προηγούμενο κεφάλαιο παρατηρεί ότι όλοι οι άνθρωποι επιθυμούν τη γνώση, που την κατακτούν πρώτα με τις αισθήσεις, και ότι προχωρούν από την εμπειρία, που αφορά τα επιμέρους, στην τέχνη και στην επιστήμη. Τώρα ρωτά το «γιατί» για την ίδια τη φιλοσοφία: για να καταλάβουμε για ποιον λόγο φιλοσοφούμε, πρέπει να δούμε πώς άρχισαν οι άνθρωποι να φιλοσοφούν.
Το κείμενο
Διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν οἱ ἄνθρωποι καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον ἤρξαντο φιλοσοφεῖν, ἐξ ἀρχῆς μὲν τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων θαυμάσαντες, εἶτα κατὰ μικρὸν οὕτω προϊόντες καὶ περὶ τῶν μειζόνων διαπορήσαντες, οἷον περί τε τῶν τῆς σελήνης παθημάτων καὶ τῶν περὶ τὸν ἥλιον καὶ τὰ ἄστρα καὶ περὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως. Ὁ δ’ ἀπορῶν καὶ θαυμάζων οἴεται ἀγνοεῖν (διὸ καὶ ὁ φιλόμυθος φιλόσοφός πώς ἐστιν· ὁ γὰρ μῦθος σύγκειται ἐκ θαυμασίων)· ὥστ’ εἴπερ διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν ἐφιλοσόφησαν, φανερὸν ὅτι διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν. Μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός· σχεδὸν γὰρ πάντων ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων καὶ τῶν πρὸς ῥᾳστώνην καὶ διαγωγὴν ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο ζητεῖσθαι. Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν, ἀλλ’ ὥσπερ ἄνθρωπος, φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν, οὕτω καὶ αὐτὴν ὡς μόνην οὖσαν ἐλευθέραν τῶν ἐπιστημῶν· μόνη γὰρ αὕτη αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν.
Αριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά Α 2, 982b12-28
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν οἱ ἄνθρωποι καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον ἤρξαντο φιλοσοφεῖν, | Γιατί εξαιτίας του θαυμασμού (της έκπληξης) οι άνθρωποι και τώρα αρχίζουν και την πρώτη φορά άρχισαν να φιλοσοφούν· |
| ἐξ ἀρχῆς μὲν τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων θαυμάσαντες, | στην αρχή απόρησαν με τα παράδοξα που ήταν πρόχειρα (μπροστά στα μάτια τους), |
| εἶτα κατὰ μικρὸν οὕτω προϊόντες καὶ περὶ τῶν μειζόνων διαπορήσαντες, | ύστερα, προχωρώντας έτσι σιγά σιγά, βρέθηκαν σε απορία και για τα μεγαλύτερα, |
| οἷον περί τε τῶν τῆς σελήνης παθημάτων καὶ τῶν περὶ τὸν ἥλιον καὶ τὰ ἄστρα καὶ περὶ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως. | όπως για τα φαινόμενα της σελήνης και για όσα συμβαίνουν στον ήλιο και στα άστρα και για τη γένεση του σύμπαντος. |
| Ὁ δ’ ἀπορῶν καὶ θαυμάζων οἴεται ἀγνοεῖν | Και όποιος απορεί και θαυμάζει πιστεύει ότι αγνοεί |
| (διὸ καὶ ὁ φιλόμυθος φιλόσοφός πώς ἐστιν· ὁ γὰρ μῦθος σύγκειται ἐκ θαυμασίων)· | (γι' αυτό και όποιος αγαπά τους μύθους είναι κατά κάποιον τρόπο φιλόσοφος· γιατί ο μύθος αποτελείται από θαυμαστά πράγματα)· |
| ὥστ’ εἴπερ διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν ἐφιλοσόφησαν, | ώστε, αν πράγματι φιλοσόφησαν για να ξεφύγουν από την άγνοια, |
| φανερὸν ὅτι διὰ τὸ εἰδέναι τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν. | είναι φανερό ότι επιδίωκαν την επιστημονική γνώση για να γνωρίσουν και όχι για κάποια χρησιμότητα. |
| Μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός· | Και αυτό το επιβεβαιώνει ό,τι πράγματι συνέβη· |
| σχεδὸν γὰρ πάντων ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων καὶ τῶν πρὸς ῥᾳστώνην καὶ διαγωγὴν | γιατί, όταν υπήρχαν πια σχεδόν όλα τα αναγκαία και όσα χρειάζονται για την άνεση και την ευχάριστη ζωή, |
| ἡ τοιαύτη φρόνησις ἤρξατο ζητεῖσθαι. | τότε άρχισε να αναζητείται αυτή η γνώση. |
| Δῆλον οὖν ὡς δι’ οὐδεμίαν αὐτὴν ζητοῦμεν χρείαν ἑτέραν, | Είναι φανερό λοιπόν ότι δεν την αναζητούμε για καμία άλλη ανάγκη, |
| ἀλλ’ ὥσπερ ἄνθρωπος, φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν, | αλλά, όπως λέμε ελεύθερο τον άνθρωπο που υπάρχει για τον εαυτό του και όχι για κάποιον άλλον, |
| οὕτω καὶ αὐτὴν ὡς μόνην οὖσαν ἐλευθέραν τῶν ἐπιστημῶν· | έτσι και αυτήν (την αναζητούμε) ως τη μόνη ελεύθερη από τις επιστήμες· |
| μόνη γὰρ αὕτη αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν. | γιατί μόνο αυτή υπάρχει για χάρη του εαυτού της. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| θαυμάζω | μένω έκθαμβος, απορώ, εκπλήσσομαι· βλ. Ερμηνεία |
| τὸ πρῶτον (επιρρ.) | την πρώτη φορά, στην αρχή |
| ἄρχομαι (+ απαρ.) | αρχίζω να κάνω κάτι |
| πρόχειρος, -ος, -ον | αυτός που είναι κοντά, στο χέρι· εύκολος |
| ἄτοπος, -ος, -ον | παράδοξος, παράξενος (αυτός που δεν έχει «τόπο», θέση) |
| κατὰ μικρόν | σιγά σιγά, λίγο λίγο |
| πρόειμι (μτχ. προϊών) | προχωρώ |
| διαπορέω, -ῶ | βρίσκομαι σε απορία, απορώ εντελώς |
| τὸ πάθημα | αυτό που παθαίνει κάτι· (εδώ) φαινόμενο, μεταβολή: οι φάσεις και οι εκλείψεις της σελήνης |
| τὸ πᾶν | το σύμπαν |
| ἡ γένεσις | η δημιουργία, η γέννηση |
| οἴομαι | νομίζω, πιστεύω |
| ὁ φιλόμυθος | όποιος αγαπά τους μύθους |
| πως (εγκλιτ.) | κατά κάποιον τρόπο |
| σύγκειμαι ἐκ | αποτελούμαι από |
| τὸ θαυμάσιον | ό,τι προκαλεί θαυμασμό, το θαυμαστό |
| εἴπερ | αν πράγματι |
| ἐπίσταμαι | γνωρίζω καλά, με βεβαιότητα |
| διώκω | επιδιώκω, κυνηγώ |
| ἕνεκα (+ γεν.) | για χάρη, εξαιτίας |
| τὸ συμβεβηκός | ό,τι έχει συμβεί, το γεγονός |
| ἡ ῥᾳστώνη | η άνεση, η ευκολία |
| ἡ διαγωγή | ο ευχάριστος τρόπος ζωής, η ψυχαγωγία |
| ἡ φρόνησις | (εδώ) η γνώση, η σοφία· βλ. Ερμηνεία |
| ἡ χρεία | η ανάγκη, η χρησιμότητα |
Τα λεξιλογικά
| Λέξη του κειμένου | Ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| θαυμάζειν | θαύμα, θαυμαστής, θαυμάσιος, θαυματουργός |
| ἀπορῶν | απορία, άπορος, εύπορος, πόρος |
| ἀγνοεῖν | άγνοια, γνώση, διάγνωση, γνωστικός |
| εἰδέναι | είδηση, ειδήμονας, ιδέα |
| ἐπίστασθαι | επιστήμη, επιστήμονας, επιστημονικός |
| χρήσεως | χρήση, χρήσιμος, χρηστικός, κατάχρηση |
Ερμηνεία
Η αρχή: το θαυμάζειν
Η πρώτη περίοδος δίνει την αιτία της φιλοσοφίας: «Διὰ … τὸ θαυμάζειν». Το ρήμα θαυμάζω δεν αποδίδεται πλήρως στα νέα ελληνικά. Περιέχει την έκπληξη, ευχάριστη ή δυσάρεστη, άρα και την αμηχανία, αλλά και την περιέργεια και τον θαυμασμό. Και το «καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον» λέει ότι το θαυμάζειν δεν είναι μόνο η ιστορική αφετηρία, αλλά και η αφετηρία κάθε φιλοσοφικής σκέψης σήμερα.
Η πορεία: από τα κοντινά στο σύμπαν
Ο Αριστοτέλης περιγράφει τρία βήματα, με χρονικές λέξεις που τα χωρίζουν:
| Χρονικός δείκτης | Φάση | Αντικείμενο |
|---|---|---|
| ἐξ ἀρχῆς μέν | θαυμάσαντες | τὰ πρόχειρα τῶν ἀτόπων: τα παράδοξα που βρίσκονται μπροστά μας |
| εἶτα κατὰ μικρὸν | προϊόντες, διαπορήσαντες | τὰ μείζονα: η σελήνη, ο ήλιος, τα άστρα |
| (κορύφωση) | ἡ τοῦ παντὸς γένεσις: η γένεση του σύμπαντος |
Η πορεία είναι σταδιακή («κατὰ μικρόν») και ανοδική: από ό,τι πέφτει στην αντίληψη στο πιο μακρινό και γενικό ερώτημα.
Απορία και επίγνωση της άγνοιας
Ο θαυμασμός γίνεται ἀπορία. Η λέξη (στερητικό α- + πόρος, «πέρασμα») σημαίνει ότι δεν βρίσκεις διέξοδο, αδυνατείς να εξηγήσεις κάτι, και γι' αυτό ρωτάς. Αλλού ο Αριστοτέλης παρομοιάζει τη διάνοια που απορεί με δεμένη διάνοια που ζητά λύση (λύσιμο). Όποιος απορεί «οἴεται ἀγνοεῖν»: αποκτά επίγνωση της άγνοιάς του, όπως ο Σωκράτης με το «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδὲν οἶδα». Αυτή η επίγνωση κινεί την αναζήτηση.
Ο φιλόμυθος
Η παρένθεση συνδέει τον μύθο με τη φιλοσοφία. Ο μύθος «σύγκειται ἐκ θαυμασίων»: είναι φτιαγμένος από θαυμαστά πράγματα, άρα προκαλεί το θαυμάζειν. Όποιος αγαπά τους μύθους έχει την ίδια αφετηρία με τον φιλόσοφο. Είναι όμως φιλόσοφος μόνο «πως», κατά κάποιον τρόπο: ο μύθος απαντά με αφήγηση, η φιλοσοφία με λόγο και έρευνα.
Γνώση για τη γνώση
Το συμπέρασμα είναι συλλογισμός:
- Οι άνθρωποι φιλοσόφησαν για να ξεφύγουν από την άγνοια (εἴπερ … ἐφιλοσόφησαν).
- Άρα επιδίωκαν τη γνώση για να γνωρίσουν, «καὶ οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν».
Και το στηρίζει με μια ιστορική μαρτυρία («μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός»): η φιλοσοφία άρχισε να αναζητείται όταν υπήρχαν ήδη σχεδόν όλα τα αναγκαία και όσα δίνουν άνεση και ψυχαγωγία. Αν κάποιος ζητά μια γνώση όταν δεν του λείπει τίποτα από τα χρήσιμα, δεν τη ζητά για τη χρησιμότητά της. Η φιλοσοφία προϋποθέτει σχολή, ελεύθερο χρόνο.
Η μόνη ελεύθερη επιστήμη
Η τελευταία περίοδος στηρίζεται σε μια αναλογία:
| Ο ελεύθερος άνθρωπος | Η φιλοσοφία |
|---|---|
| «ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν» | «αὑτῆς ἕνεκέν ἐστιν» |
| δεν ανήκει σε κανέναν, δεν υπηρετεί σκοπούς άλλου (όπως ο δούλος) | δεν υπηρετεί άλλον σκοπό, δεν είναι μέσο για κάτι |
Ελευθέρα λοιπόν σημαίνει εδώ αυτοσκοπός: η φιλοσοφία έχει τον σκοπό μέσα της. Οι άλλες επιστήμες είναι, κατά κάποιον τρόπο, «δούλες»: υπηρετούν μια χρεία.
Η γλώσσα του κειμένου
Τα έναρθρα απαρέμφατα. Το κείμενο στηρίζεται σε απαρέμφατα με άρθρο, που λειτουργούν σαν ουσιαστικά (ονοματική λειτουργία) αλλά κρατούν και τη ρηματική τους φύση (παίρνουν αντικείμενο):
| Φράση | Λειτουργία |
|---|---|
| διὰ τὸ θαυμάζειν | εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας |
| διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν | εμπρόθετος της αιτίας· αντικείμενο του απαρεμφάτου: τὴν ἄγνοιαν |
| διὰ τὸ εἰδέναι | εμπρόθετος της αιτίας (του σκοπού) |
| τὸ ἐπίστασθαι ἐδίωκον | αντικείμενο του ἐδίωκον |
Οι τρόποι αιτιολόγησης. Ο Αριστοτέλης εξηγεί συνεχώς: με τον σύνδεσμο γάρ (τέσσερις φορές), με το διό, με εμπρόθετους διὰ + αιτιατική, με το ἕνεκα + γενική (χρήσεώς τινος ἕνεκεν, αὑτοῦ ἕνεκα), και με το ὥστε, που βγάζει το συμπέρασμα.
Άλλα σημεία. Το φιλοσοφεῖν και το ζητεῖσθαι είναι τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του ἤρξαντο και του ἤρξατο. Το πάντων ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων είναι γενική απόλυτη, χρονική. Τα ὅτι … ἐδίωκον και ὡς … ζητοῦμεν είναι ειδικές προτάσεις, υποκείμενα των απρόσωπων εκφράσεων φανερὸν (ἐστί) και δῆλον (ἐστί).
Το ἀγνοεῖν έχει το ίδιο υποκείμενο με το οἴεται (ταυτοπροσωπία): γι' αυτό δεν γράφεται δεύτερο υποκείμενο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να αναπτύξεις με βάση το κείμενο την πορεία του ανθρώπου από το θαυμάζειν στη φιλοσοφία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η αφετηρία. Η φιλοσοφία γεννιέται από το θαυμάζειν («Διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν … ἤρξαντο φιλοσοφεῖν»): την έκπληξη, την αμηχανία και την περιέργεια μπροστά σε κάτι που δεν εξηγείται. Το «καὶ νῦν καὶ τὸ πρῶτον» δείχνει ότι αυτό ισχύει και στην ιστορική αρχή και σε κάθε νέα φιλοσοφική σκέψη.
Τα στάδια. Οι άνθρωποι στην αρχή («ἐξ ἀρχῆς μὲν») απόρησαν με τα πρόχειρα παράδοξα, όσα είχαν μπροστά τους· ύστερα («εἶτα κατὰ μικρὸν») προχώρησαν στα μεγαλύτερα, τα φαινόμενα της σελήνης, του ήλιου, των άστρων, και τελικά στη γένεση του σύμπαντος. Η πορεία είναι σταδιακή και πηγαίνει από το κοντινό στο γενικό.
Ο μηχανισμός. Το θαυμάζειν γίνεται απορία, και όποιος απορεί συνειδητοποιεί ότι αγνοεί («οἴεται ἀγνοεῖν»). Η επίγνωση της άγνοιας τον κινεί να ψάξει. Φιλοσοφεί λοιπόν «διὰ τὸ φεύγειν τὴν ἄγνοιαν», για να ξεφύγει από την άγνοια, και επιδιώκει τη γνώση για χάρη της ίδιας της γνώσης.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Στον Θεαίτητο του Πλάτωνα ο Σωκράτης λέει: «μάλα γὰρ φιλοσόφου τοῦτο τὸ πάθος, τὸ θαυμάζειν· οὐ γὰρ ἄλλη ἀρχὴ φιλοσοφίας ἢ αὕτη» (155d). Να συγκρίνεις τη θέση αυτή με τη θέση του Αριστοτέλη στο κείμενο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μετάφραση του παράλληλου. «Γιατί αυτό είναι κατεξοχήν πάθημα του φιλοσόφου, το θαυμάζειν· και δεν υπάρχει άλλη αρχή της φιλοσοφίας παρά αυτή.» (δική μας μετάφραση)
Η ομοιότητα. Και οι δύο βάζουν το θαυμάζειν στην αρχή της φιλοσοφίας. Ο Πλάτων λέει «οὐ γὰρ ἄλλη ἀρχὴ φιλοσοφίας ἢ αὕτη», ο Αριστοτέλης «διὰ γὰρ τὸ θαυμάζειν … ἤρξαντο φιλοσοφεῖν»· και οι δύο το βλέπουν ως κάτι που συμβαίνει στον άνθρωπο, ένα «πάθος».
Η διαφορά. Ο Πλάτων ορίζει το θαυμάζειν ως γνώρισμα του φιλοσόφου, χωρίς να περιγράφει μια διαδικασία. Ο Αριστοτέλης δίνει μια εμπειρική και ιστορική εξήγηση: περιγράφει τα στάδια, από τα πρόχειρα στη γένεση του παντός, συνδέει το θαυμάζειν με την επίγνωση της άγνοιας, και στηρίζει την άποψή του σε ό,τι συνέβη («μαρτυρεῖ δὲ αὐτὸ τὸ συμβεβηκός»).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμιά από τις λέξεις του κειμένου: φεύγειν, γενέσεως, φανερόν, ἤρξαντο.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.1 από το Μετὰ τὰ φυσικά του Αριστοτέλη (982b12-28).
- Να εξηγείς την πορεία από το θαυμάζειν και την απορία στη φιλοσοφία, και γιατί ο φιλόμυθος είναι κατά κάποιον τρόπο φιλόσοφος.
- Να τεκμηριώνεις με το κείμενο ότι η φιλοσοφία αναζητείται για χάρη της γνώσης και ότι είναι η μόνη ελεύθερη επιστήμη.
- Να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής και να αναγνωρίζεις τα έναρθρα απαρέμφατα και τους τρόπους αιτιολόγησης του κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.