Μετάβαση στο περιεχόμενο

Α.2 Η πρακτική και πολιτική διάσταση της φιλοσοφίας

Αριστοτέλης, Προτρεπτικός: γιατί ο νομοθέτης και ο πολιτικός χρειάζονται φιλοσοφία.

50 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2024 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.2 από τον Προτρεπτικό του Αριστοτέλη (απ. 8-9).
  2. Να εξηγείς τον συλλογισμό της πρώτης παραγράφου: από τα «ὄργανα» και την επικίνδυνη χρήση τους στο «φιλοσοφητέον».
  3. Να περιγράφεις τη διάκριση των επιστημών σε ποιούσες και χρώμενες, υπηρετούσες και επιτάττουσες, και την ηγεμονική θέση της φιλοσοφίας.
  4. Να σχολιάζεις το διττό αποτέλεσμα της φιλοσοφίας για την πόλη και για το άτομο, και να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής.

Το πλαίσιο

Το προηγούμενο κείμενο (Α.1) κατέληξε ότι η φιλοσοφία δεν αναζητείται για κάποια χρησιμότητα. Ένα εύλογο ερώτημα ακολουθεί: τότε γιατί αξίζει να ασχοληθεί κανείς μαζί της; Κάθε δραστηριότητα οφείλει να δικαιολογεί την ύπαρξή της, ακόμα κι αν το κριτήριο της άμεσης ωφέλειας δεν είναι το μόνο.

Ο Προτρεπτικός είναι πρώιμο έργο του Αριστοτέλη (πριν από το 351 π.Χ.), γραμμένο όσο ήταν ακόμα στην Ακαδημία, και απευθύνεται στον Θεμίσωνα, βασιλιά στην Κύπρο. Είναι λόγος «προτρεπτικός»: παρακινεί τον ηγεμόνα, και τους νέους της ηλικίας του, να φιλοσοφήσουν. Ο Αριστοτέλης δέχεται ότι όλοι επιθυμούν πράγματα εφικτά και ωφέλιμα, και θέλει να δείξει ότι η φιλοσοφία είναι ένα από αυτά. Είναι εξωτερικό έργο, γραμμένο για ευρύ κοινό· γι' αυτό, όπως είδες στη θεωρία, σώζεται μόνο σε αποσπάσματα μέσα σε έργα άλλων. Το κείμενο ενώνει δύο από αυτά, το 8 και το 9.

Το κείμενο

Τὰ ὑποκείμενα πρὸς τὸν βίον ἡμῖν, οἷον τὸ σῶμα καὶ τὰ περὶ τὸ σῶμα, καθάπερ ὄργανά τινα ὑπόκειται, τούτων δ’ ἐπικίνδυνός ἐστιν ἡ χρῆσις, καὶ πλέον θάτερον ἀπεργάζεται τοῖς μὴ δεόντως αὐτοῖς χρωμένοις. Δεῖ τοίνυν ὀρέγεσθαι τῆς ἐπιστήμης κτᾶσθαί τε αὐτὴν καὶ χρῆσθαι αὐτῇ προσηκόντως, δι’ ἧς πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα. Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως. Ἔτι τοίνυν ἄλλαι μέν εἰσιν αἱ ποιοῦσαι ἕκαστον τῶν ἐν τῷ βίῳ πλεονεκτημάτων ἐπιστῆμαι, ἄλλαι δὲ αἱ χρώμεναι ταύταις, καὶ ἄλλαι μὲν αἱ ὑπηρετοῦσαι, ἕτεραι δὲ αἱ ἐπιτάττουσαι, ἐν αἷς ἐστιν ὡς ἂν ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαις τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν. Εἰ τοίνυν μόνη ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα καὶ ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη καὶ ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα, ἥτις ἐστὶ φιλοσοφία, χρῆσθαι πᾶσι καὶ ἐπιτάττειν κατὰ φύσιν δύναται, φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς τρόπου, ὡς μόνης φιλοσοφίας τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον ἐπιτακτικὴν φρόνησιν ἐν ἑαυτῇ περιεχούσης.

Αριστοτέλης, Προτρεπτικός (πρὸς Θεμίσωνα), απ. 8-9

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Τὰ ὑποκείμενα πρὸς τὸν βίον ἡμῖν, οἷον τὸ σῶμα καὶ τὰ περὶ τὸ σῶμα, καθάπερ ὄργανά τινα ὑπόκειται,Όσα μας έχουν δοθεί για τη ζωή, όπως το σώμα και όσα αφορούν το σώμα, μας έχουν δοθεί σαν κάποια εργαλεία,
τούτων δ’ ἐπικίνδυνός ἐστιν ἡ χρῆσις,η χρήση τους όμως είναι επικίνδυνη,
καὶ πλέον θάτερον ἀπεργάζεται τοῖς μὴ δεόντως αὐτοῖς χρωμένοις.και φέρνει μάλλον το αντίθετο (αποτέλεσμα) σε όσους δεν τα χρησιμοποιούν όπως πρέπει.
Δεῖ τοίνυν ὀρέγεσθαι τῆς ἐπιστήμης κτᾶσθαί τε αὐτὴν καὶ χρῆσθαι αὐτῇ προσηκόντως,Πρέπει λοιπόν να ποθούμε την επιστήμη, και να την αποκτούμε και να τη χρησιμοποιούμε με τον ταιριαστό τρόπο,
δι’ ἧς πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα.γιατί με αυτήν θα τακτοποιήσουμε σωστά όλα αυτά.
Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν,Πρέπει λοιπόν να φιλοσοφούμε,
εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως.αν θέλουμε να πολιτευτούμε σωστά και να περάσουμε τη ζωή μας με τρόπο ωφέλιμο.
Ἔτι τοίνυν ἄλλαι μέν εἰσιν αἱ ποιοῦσαι ἕκαστον τῶν ἐν τῷ βίῳ πλεονεκτημάτων ἐπιστῆμαι, ἄλλαι δὲ αἱ χρώμεναι ταύταις,Επιπλέον, άλλες είναι οι επιστήμες που παράγουν καθένα από τα αγαθά της ζωής, και άλλες αυτές που τις χρησιμοποιούν,
καὶ ἄλλαι μὲν αἱ ὑπηρετοῦσαι, ἕτεραι δὲ αἱ ἐπιτάττουσαι,και άλλες είναι αυτές που υπηρετούν, και διαφορετικές αυτές που διατάζουν·
ἐν αἷς ἐστιν ὡς ἂν ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαις τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν.σε αυτές, αφού είναι πιο ηγετικές, βρίσκεται το αγαθό με την κυριολεκτική σημασία.
Εἰ τοίνυν μόνη ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα καὶ ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη καὶ ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα, ἥτις ἐστὶ φιλοσοφία,Αν λοιπόν μόνο εκείνη που έχει την ορθότητα της κρίσης και που χρησιμοποιεί τον λόγο και που ατενίζει το αγαθό στο σύνολό του, δηλαδή η φιλοσοφία,
χρῆσθαι πᾶσι καὶ ἐπιτάττειν κατὰ φύσιν δύναται,μπορεί σύμφωνα με τη φύση να χρησιμοποιεί όλες τις άλλες και να τους δίνει εντολές,
φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς τρόπου,πρέπει να φιλοσοφούμε με κάθε τρόπο,
ὡς μόνης φιλοσοφίας τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον ἐπιτακτικὴν φρόνησιν ἐν ἑαυτῇ περιεχούσης.γιατί μόνο η φιλοσοφία περιέχει μέσα της τη σωστή κρίση και την αλάνθαστη φρόνηση που δίνει εντολές.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
ὑπόκειμαι (+ δοτ.)βρίσκομαι στη διάθεση κάποιου, μου έχει δοθεί
ὁ βίοςο τρόπος ζωής· βλ. Ερμηνεία
καθάπερόπως ακριβώς, σαν
τὸ ὄργανοντο εργαλείο
ἡ χρῆσιςη χρήση
θάτερον (= τὸ ἕτερον)το άλλο από τα δύο· (εδώ) το αντίθετο
ἀπεργάζομαιπροκαλώ, φέρνω ως αποτέλεσμα
δεόντως (επιρρ.)όπως πρέπει
ὀρέγομαι (+ γεν.)ποθώ, επιθυμώ κάτι
κτάομαι, -ῶμαιαποκτώ
προσηκόντως (επιρρ.)με τον ταιριαστό, τον πρέποντα τρόπο
εὖ τίθεμαιτακτοποιώ, διευθετώ σωστά
μέλλω (+ απαρ. μέλλοντα)πρόκειται, σκοπεύω να
πολιτεύομαιζω ως πολίτης, παίρνω μέρος στα κοινά· βλ. Ερμηνεία
διάγω (τὸν βίον)περνώ τη ζωή μου
ἔτιεπιπλέον
τὸ πλεονέκτηματο αγαθό, το πλεονέκτημα
ὑπηρετέω, -ῶυπηρετώ
ἐπιτάσσωδιατάζω, δίνω εντολές
ἡγεμονικός, -ή, -όνηγετικός, ικανός να ηγείται
κυρίωςμε την κυριολεκτική σημασία, κατεξοχήν
ἡ ὀρθότηςη ορθότητα
θεωρέω, -ῶεξετάζω, ατενίζω, στοχάζομαι
ἐκ παντὸς τρόπουμε κάθε τρόπο
ἀναμάρτητος, -ος, -οναλάνθαστος
ἐπιτακτικός, -ή, -όναυτός που δίνει εντολές

Τα λεξιλογικά

Λέξη του κειμένουΕτυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
ὄργαναόργανο, οργανισμός, οργάνωση, έργο
χρῆσιςχρήση, χρήσιμος, χρηστικός, κατάχρηση
κτᾶσθαικτήμα, κτήση, κτηματίας, κτηματολόγιο
πολιτεύσεσθαιπολιτεία, πολίτευμα, πολιτικός, πολίτης
ἐπιτάττουσαιεπιταγή, τάξη, τακτική, διάταγμα
κρίνεινκρίση, κριτήριο, κριτικός, κριτής

Ερμηνεία

Η πρώτη παράγραφος: ένας συλλογισμός

Το κείμενο αρχίζει με μια σειρά βημάτων που καταλήγουν στο φιλοσοφητέον. Οι λέξεις-κλειδιά δένουν μεταξύ τους:

  1. ὑποκείμενα: όσα έχουμε στη διάθεσή μας για να ζήσουμε, το σώμα και όσα το αφορούν (υγεία, δύναμη, ομορφιά, πλούτος), είναι σαν ὄργανα, εργαλεία.
  2. χρῆσις: η χρήση των εργαλείων είναι επικίνδυνη· σε όποιον δεν τα χρησιμοποιεί σωστά («μὴ δεόντως») φέρνει το αντίθετο από αυτό για το οποίο υπάρχουν, βλάβη αντί για ωφέλεια.
  3. ἐπιστήμης: χρειάζεται λοιπόν μια γνώση που ξέρει να τα χρησιμοποιεί σωστά («προσηκόντως»), και με αυτήν «πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα».
  4. φιλοσοφητέον: αυτή η γνώση είναι η φιλοσοφία· άρα πρέπει να φιλοσοφούμε.
  5. ὠφελίμως: έτσι θα πολιτευτούμε σωστά και θα ζήσουμε ωφέλιμα.

Το εργαλείο είναι ουδέτερο: η αξία του κρίνεται από τη χρήση. Η φιλοσοφία δεν φτιάχνει κανένα εργαλείο· ξέρει πώς να χρησιμοποιούνται όλα.

Το διττό αποτέλεσμα

«Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως.» Η φιλοσοφία ωφελεί σε δύο επίπεδα:

ΕπίπεδοΦράσηΤι σημαίνει
κοινωνικό, πολιτικόὀρθῶς πολιτεύσεσθαινα ζούμε σωστά ως πολίτες, να παίρνουμε σωστά μέρος στα κοινά
ατομικότὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμωςνα περνάμε τη δική μας ζωή με τρόπο που μας ωφελεί

Το δίπολο έχει ειδικό βάρος, αν θυμηθείς ότι ο Προτρεπτικός απευθύνεται σε ηγεμόνα: όποιος κυβερνά χρειάζεται τη φιλοσοφία και για τον εαυτό του και για την πόλη του. Η ιδέα θυμίζει τους φιλοσόφους-βασιλείς του Πλάτωνα, του δασκάλου του, στην Ακαδημία του οποίου γράφεται ο λόγος.

Η ιεραρχία των επιστημών

Η δεύτερη παράγραφος χωρίζει τις ἐπιστῆμαι (εδώ: γνώσεις, τέχνες) με δύο ζεύγη αντιθέσεων:

ΖεύγοςΗ κατώτερηΗ ανώτερη
1αἱ ποιοῦσαι: παράγουν τα αγαθά της ζωήςαἱ χρώμεναι ταύταις: τα χρησιμοποιούν
2αἱ ὑπηρετοῦσαι: υπηρετούναἱ ἐπιτάττουσαι: δίνουν εντολές

Σε κάθε ζεύγος η δεύτερη είναι ἡγεμονικωτέρα, και σε αυτές βρίσκεται «τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν», το αγαθό με την πλήρη του σημασία. (Ένα δικό μας παράδειγμα: ο ναυπηγός φτιάχνει το πλοίο, ο κυβερνήτης το χρησιμοποιεί και δίνει εντολές στον ναυπηγό για το πώς να το φτιάξει.)

Γιατί ηγείται η φιλοσοφία

Η τελευταία περίοδος δίνει στη φιλοσοφία τρία γνωρίσματα, με τρεις έναρθρες επιθετικές μετοχές:

  1. ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα: έχει την ορθή κρίση·
  2. ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη: χρησιμοποιεί τον λόγο, τη λογική·
  3. ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα: βλέπει το αγαθό ως σύνολο, όχι ένα μέρος του.

Γι' αυτό μόνο αυτή μπορεί κατὰ φύσιν να χρησιμοποιεί όλες τις άλλες και να τους δίνει εντολές: η ηγεμονία της δεν είναι αυθαίρετη, απορρέει από τη φύση της. Και το συμπέρασμα επαναλαμβάνεται, πιο έντονα: φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς τρόπου, γιατί μόνο αυτή έχει «τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον ἐπιτακτικὴν φρόνησιν».

Χρήσιμη ή άχρηστη η φιλοσοφία;

Το Α.1 έλεγε ότι η φιλοσοφία αναζητείται «οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν»· το Α.2 ότι πρέπει να φιλοσοφούμε για να ζήσουμε ωφέλιμα. Δεν αντιφάσκουν. Η φιλοσοφία δεν παράγει χρήσιμα πράγματα, όπως οι ποιούσες επιστήμες· ξέρει όμως πώς να χρησιμοποιούνται σωστά όλα. Η ωφέλειά της είναι ανώτερη, όχι ανύπαρκτη.

Η γλώσσα του κειμένου

ΦράσηΣύνταξη
δεόντως, προσηκόντως, εὖ, ὀρθῶς, ὠφελίμωςεπιρρήματα, επιρρηματικοί προσδιορισμοί του τρόπου
ἐκ παντὸς τρόπου, κατὰ φύσινεμπρόθετοι προσδιορισμοί του τρόπου
καθάπερ ὄργανά τιναπροσδιορισμός της παραβολής (σύγκριση)
φιλοσοφητέον ἡμῖνρηματικό επίθετο, απρόσωπη σύνταξη· ἡμῖν: δοτική του ποιητικού αιτίου
ἡ … ἔχουσα, ἡ … χρωμένη, ἡ … θεωροῦσαεπιθετικές μετοχές, σε εννοούμενο «ἐπιστήμη»· μαζί, το υποκείμενο του δύναται
ὡς ἂν ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαιςαιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο αἷς· με το ὡς, υποκειμενική αιτιολογία
ὡς μόνης φιλοσοφίας … περιεχούσηςγενική απόλυτη, αιτιολογική, με ὡς: υποκειμενική αιτιολογία

Οι επιθετικές μετοχές θα μπορούσαν να γίνουν αναφορικές προτάσεις (ἣ ἔχει, ἣ χρῆται, ἣ θεωρεῖ). Οι μετοχές κάνουν τον λόγο πιο πυκνό, σαν να ονομάζουν ιδιότητες και όχι πράξεις.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως»: Να σχολιάσεις το διττό αποτέλεσμα της φιλοσοφίας, λαμβάνοντας υπόψη σε ποιον απευθύνεται ο Προτρεπτικός.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Στα Πολιτικά (Α 4.4-6, 1259a6-19) ο Αριστοτέλης διηγείται για τον Θαλή: τον κορόιδευαν για τη φτώχεια του, ως απόδειξη ότι η φιλοσοφία είναι άχρηστη· εκείνος προέβλεψε με την αστρονομία πλούσια σοδειά ελιάς, νοίκιασε από τον χειμώνα όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου και της Χίου, και τα υπενοικίασε ακριβά στη συγκομιδή. Έδειξε έτσι ότι οι φιλόσοφοι μπορούν εύκολα να πλουτίσουν, αν θέλουν, αλλά δεν είναι αυτό που τους ενδιαφέρει. Να συγκρίνεις την εικόνα της χρησιμότητας της φιλοσοφίας στην ιστορία αυτή και στο κείμενο.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποιον απευθύνεται ο Προτρεπτικός του Αριστοτέλη;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμιά από τις λέξεις του κειμένου: ὀρέγεσθαι, ὑπηρετοῦσαι, ἀναμάρτητον, θεωροῦσα.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.2 από τον Προτρεπτικό του Αριστοτέλη (απ. 8-9).
  • Να εξηγείς τον συλλογισμό της πρώτης παραγράφου: από τα «ὄργανα» και την επικίνδυνη χρήση τους στο «φιλοσοφητέον».
  • Να περιγράφεις τη διάκριση των επιστημών σε ποιούσες και χρώμενες, υπηρετούσες και επιτάττουσες, και την ηγεμονική θέση της φιλοσοφίας.
  • Να σχολιάζεις το διττό αποτέλεσμα της φιλοσοφίας για την πόλη και για το άτομο, και να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;