Μετάβαση στο περιεχόμενο

Α.3 Η φιλοσοφία ως προϋπόθεση για την ευδαιμονία

Επίκουρος, Επιστολή στον Μενοικέα: δεν είναι ποτέ νωρίς ή αργά για φιλοσοφία.

45 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.3 από την Επιστολή στον Μενοικέα του Επίκουρου (122).
  2. Να εξηγείς γιατί, κατά τον Επίκουρο, κανείς δεν είναι ούτε πολύ νέος ούτε πολύ γέρος για να φιλοσοφήσει, και τι προσφέρει η φιλοσοφία στον νέο και στον γέρο.
  3. Να περιγράφεις την επικούρεια ευδαιμονία, με την ηδονή, την ἀπονία και την ἀταραξία, και τη θεραπευτική λειτουργία της φιλοσοφίας.
  4. Να εντοπίζεις τα ζεύγη αντιθέτων του κειμένου και να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής.

Το πλαίσιο

Αν η φιλοσοφία είναι χρήσιμη για τη ζωή (Α.2), και αν είναι η ίδια επιλογή ενός τρόπου ζωής που οδηγεί στην ευδαιμονία, τότε ποια εφόδια χρειάζεται κανείς γι' αυτήν, και από πότε μπορεί να φιλοσοφεί;

Ο Επίκουρος (342/1–271/0 π.Χ.) ίδρυσε στην Αθήνα τη σχολή του, τον Κήπο, όπου φιλοσοφούσε μαζί με μια κοινότητα φίλων. Η Επιστολή στον Μενοικέα είναι ο δικός του προτρεπτικός λόγος: παρακινεί έναν μαθητή του, και κάθε άνθρωπο, να σκεφτεί τον μεγαλύτερο καρπό της φιλοσοφίας και να αρχίσει να φιλοσοφεί αμέσως, χωρίς δισταγμούς για την ηλικία ή τη μόρφωσή του. Η επιστολή σώζεται ολόκληρη στο δέκατο βιβλίο των Βίων του Διογένη Λαέρτιου. Το απόσπασμα είναι η αρχή της.

Η θέση του έρχεται σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, για τον οποίο η φιλοσοφία ήταν το επιστέγασμα μιας μακριάς παιδείας και δεν απευθυνόταν σε όλους: θυμήσου ότι οι φύλακες της Πολιτείας σπουδάζουν διαλεκτική μόνο από τα 30 ως τα 35.

Το κείμενο

Μήτε νέος τις ὢν μελλέτω φιλοσοφεῖν, μήτε γέρων ὑπάρχων κοπιάτω φιλοσοφῶν· οὔτε γὰρ ἄωρος οὐδείς ἐστιν οὔτε πάρωρος πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον. Ὁ δὲ λέγων ἢ μήπω τοῦ φιλοσοφεῖν ὑπάρχειν ὥραν ἢ παρεληλυθέναι τὴν ὥραν, ὅμοιός ἐστιν τῷ λέγοντι πρὸς εὐδαιμονίαν ἢ μήπω παρεῖναι τὴν ὥραν ἢ μηκέτι εἶναι. Ὥστε φιλοσοφητέον καὶ νέῳ καὶ γέροντι, τῷ μὲν ὅπως γηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς διὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων, τῷ δὲ ὅπως νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ διὰ τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων. Μελετᾶν οὖν χρὴ τὰ ποιοῦντα τὴν εὐδαιμονίαν, εἴπερ παρούσης μὲν αὐτῆς πάντα ἔχομεν, ἀπούσης δὲ πάντα πράττομεν εἰς τὸ ταύτην ἔχειν.

Επίκουρος, Επιστολή στον Μενοικέα 122

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Μήτε νέος τις ὢν μελλέτω φιλοσοφεῖν,Ούτε όποιος είναι νέος ας αναβάλλει να φιλοσοφεί,
μήτε γέρων ὑπάρχων κοπιάτω φιλοσοφῶν·ούτε όποιος είναι γέρος ας κουράζεται να φιλοσοφεί·
οὔτε γὰρ ἄωρος οὐδείς ἐστιν οὔτε πάρωρος πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον.γιατί κανείς δεν είναι ούτε πολύ νωρίς ούτε πολύ αργά (για την ηλικία του) για την υγεία της ψυχής.
Ὁ δὲ λέγων ἢ μήπω τοῦ φιλοσοφεῖν ὑπάρχειν ὥραν ἢ παρεληλυθέναι τὴν ὥραν,Και όποιος λέει ότι ή δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα για να φιλοσοφεί ή ότι έχει περάσει η ώρα,
ὅμοιός ἐστιν τῷ λέγοντι πρὸς εὐδαιμονίαν ἢ μήπω παρεῖναι τὴν ὥραν ἢ μηκέτι εἶναι.μοιάζει με αυτόν που λέει ότι για την ευδαιμονία ή δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα ή δεν υπάρχει πια.
Ὥστε φιλοσοφητέον καὶ νέῳ καὶ γέροντι,Ώστε πρέπει να φιλοσοφεί και ο νέος και ο γέρος,
τῷ μὲν ὅπως γηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς διὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων,ο ένας (ο γέρος), για να μένει νέος στα αγαθά, ενώ γερνά, χάρη στην ευχάριστη ανάμνηση όσων έχουν γίνει,
τῷ δὲ ὅπως νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ διὰ τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων.και ο άλλος (ο νέος), για να είναι νέος και συγχρόνως ώριμος σαν ηλικιωμένος, χάρη στην αφοβία του για όσα πρόκειται να έρθουν.
Μελετᾶν οὖν χρὴ τὰ ποιοῦντα τὴν εὐδαιμονίαν,Πρέπει λοιπόν να φροντίζουμε για όσα δημιουργούν την ευδαιμονία,
εἴπερ παρούσης μὲν αὐτῆς πάντα ἔχομεν,αφού, όταν αυτή είναι παρούσα, τα έχουμε όλα,
ἀπούσης δὲ πάντα πράττομεν εἰς τὸ ταύτην ἔχειν.ενώ, όταν λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
μέλλω (+ απαρ.)(εδώ) αναβάλλω, χρονοτριβώ
ὑπάρχωείμαι, υπάρχω
κοπιάω, -ῶ (+ μτχ.)κουράζομαι, βαριέμαι να κάνω κάτι
ἄωρος, -ος, -οναυτός που δεν έφτασε η ώρα του, πολύ νωρίς
πάρωρος, -ος, -οναυτός που πέρασε η ώρα του, πολύ αργά
ὑγιαίνωείμαι υγιής· τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον: η υγεία της ψυχής
μήπωόχι ακόμη
ἡ ὥραο κατάλληλος χρόνος, η ώρα για κάτι
παρέρχομαι (απαρ. πρκ. παρεληλυθέναι)περνώ, παρέρχομαι
πάρειμιείμαι παρών, έχω έρθει
μηκέτιόχι πια
γηράσκωγερνώ
νεάζωείμαι νέος, μένω νέος
ἡ χάριςη ευγνωμοσύνη, η ευχάριστη ανάμνηση
παλαιός, -ά, -όνπαλιός, ηλικιωμένος
ἡ ἀφοβίαη έλλειψη φόβου
μελετάω, -ῶφροντίζω, ασκούμαι σε κάτι· βλ. Ερμηνεία
χρή (απρόσ.)πρέπει
εἴπεραν πράγματι, αφού

Τα λεξιλογικά

Λέξη του κειμένουΕτυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
ὥραν (ἄωρος, πάρωρος)ώρα, ώριμος, ωριμότητα, ωρολόγιο, άωρος
ὑγιαῖνονυγεία, υγιής, υγιεινός, υγειονομικός
εὐδαιμονίανευδαιμονία, ευδαιμονισμός, δαίμονας, κακοδαιμονία
γηράσκωνγήρας, γηριατρικός, γηροκομείο, υπέργηρος
ἀφοβίανφόβος, φοβία, άφοβος, φοβερός
μελετᾶνμελέτη, μελετητής, επιμέλεια, αμέλεια

Ερμηνεία

Δύο προστακτικές και μια αιτιολόγηση

Το κείμενο αρχίζει με δύο αρνητικές προστακτικές (μελλέτω, κοπιάτω): ούτε ο νέος να αναβάλλει, ούτε ο γέρος να κουράζεται. Αμέσως ακολουθεί η αιτιολογία (γάρ): κανείς δεν είναι ἄωρος ή πάρωρος «πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον».

Η λέξη-κλειδί είναι ὥρα, ο κατάλληλος χρόνος για κάτι. Ο ἄωρος είναι αυτός που δεν έφτασε ακόμη η ώρα του, ο πάρωρος αυτός που την ξεπέρασε. Και η φιλοσοφία ταυτίζεται με την υγεία της ψυχής: όπως για την υγεία του σώματος δεν υπάρχει ηλικία που είναι νωρίς ή αργά, έτσι και για την υγεία της ψυχής. Πίσω από τη φράση βρίσκεται μια ιατρική εικόνα: η φιλοσοφία είναι θεραπεία.

Η αναλογία με την ευδαιμονία

Η δεύτερη περίοδος κάνει τη θέση πιο αιχμηρή με μια σύγκριση: όποιος λέει ότι δεν ήρθε ακόμη ή πέρασε η ώρα για να φιλοσοφήσει μοιάζει με όποιον λέει ότι δεν ήρθε ακόμη ή πέρασε η ώρα για να είναι ευτυχισμένος. Κανείς δεν θα το έλεγε αυτό για την ευδαιμονία· άρα δεν πρέπει να το λέει ούτε για τη φιλοσοφία. Η σύγκριση στηρίζεται στην προϋπόθεση ότι φιλοσοφία και ευδαιμονία είναι δεμένες: η πρώτη είναι ο δρόμος για τη δεύτερη.

Τι κερδίζει ο γέρος, τι ο νέος

Ο γέρος (τῷ μέν)Ο νέος (τῷ δέ)
Σκοπόςγηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς: να μένει νέος στα αγαθά, ενώ γερνάνέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ: να είναι νέος και συγχρόνως ώριμος
Πώςδιὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων: με την ευγνωμοσύνη, την ευχάριστη ανάμνηση για όσα έζησεδιὰ τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων: γιατί δεν φοβάται όσα θα έρθουν
Χρόνοςστρέφεται στο παρελθόνστρέφεται στο μέλλον

Οι δύο ηλικίες ανταλλάσσουν κατά κάποιον τρόπο τις ιδιότητές τους: ο γέρος γίνεται νέος, ο νέος γέρος. Η φιλοσοφία ξεπερνά τα όρια της ηλικίας, γιατί δίνει στον καθένα αυτό που του λείπει: στον γέρο τη χαρά, στον νέο την ωριμότητα και την ηρεμία μπροστά στο άγνωστο.

Η ευδαιμονία ως τέλος

Το συμπέρασμα (οὖν): πρέπει να «μελετᾶμε», να φροντίζουμε και να ασκούμαστε σε όσα κάνουν την ευδαιμονία. Η αιτιολόγηση δείχνει ότι η ευδαιμονία είναι ο τελικός σκοπός της ζωής: όταν είναι παρούσα, τα έχουμε όλα· όταν λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε. Το πάντα δηλώνει κάθε ανθρώπινη πράξη: όλα όσα κάνουμε έχουν, τελικά, αυτόν τον σκοπό.

Το ύφος

Ο Επίκουρος αποφεύγει τους τεχνικούς όρους. Γράφει με λέξεις της καθημερινής γλώσσας: νέος, γέρων, ὥρα, ὑγιαίνω, χάρις, φόβος. Η επιλογή ταιριάζει στον πρακτικό χαρακτήρα της διδασκαλίας του: η φιλοσοφία του δεν είναι για λίγους ειδικούς, αλλά για όποιον θέλει να ζήσει καλά. Και το κείμενο είναι χτισμένο σε ζεύγη αντιθέτων:

ΛέξηΤο αντίθετό της
νέοςγέρων
ἄωροςπάρωρος
μήπω ὑπάρχεινπαρεληλυθέναι
μήπω παρεῖναιμηκέτι εἶναι
γηράσκωννεάζῃ
(χάριν τῶν) γεγονότων(ἀφοβίαν τῶν) μελλόντων
παρούσηςἀπούσης

Η γλώσσα του κειμένου

ΦράσηΣύνταξη
μελλέτω, κοπιάτωπροστακτική ενεστώτα, γ΄ ενικό (απαγόρευση με το μήτε)
φιλοσοφῶνκατηγορηματική μετοχή, από το κοπιάτω
νέος τις ὤν, γέρων ὑπάρχωνεπιρρηματικές μετοχές, συνημμένες στο τις
τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνονέναρθρη μετοχή με θέση ουσιαστικού
φιλοσοφητέον νέῳ καὶ γέροντιρηματικό επίθετο· νέῳ, γέροντι: δοτική του ποιητικού αιτίου
ὅπως … νεάζῃ, ὅπως … ᾖτελικές προτάσεις, με υποτακτική
παρούσης αὐτῆς, ἀπούσηςγενικές απόλυτες, χρονικές (ή υποθετικές)
εἰς τὸ ταύτην ἔχεινέναρθρο απαρέμφατο, εμπρόθετος του σκοπού

Η ίδια σύνταξη με το Α.2 (φιλοσοφητέον ἡμῖν) ξαναβγαίνει εδώ: ο Επίκουρος, όπως ο Αριστοτέλης, μιλά με τη γλώσσα της υποχρέωσης.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «οὔτε γὰρ ἄωρος οὐδείς ἐστιν οὔτε πάρωρος πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον»: Να σχολιάσεις τη φράση του Επίκουρου σε μια παράγραφο περίπου 100 λέξεων.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Σε ένα απόσπασμα που σώζει ο Πορφύριος ο Επίκουρος γράφει: «Κενὸς ἐκείνου φιλοσόφου λόγος, ὑφ’ οὗ μηδὲν πάθος ἀνθρώπου θεραπεύεται· ὥσπερ γὰρ ἰατρικῆς οὐδὲν ὄφελος μὴ τὰς νόσους τῶν σωμάτων ἐκβαλλούσης, οὕτως οὐδὲ φιλοσοφίας, εἰ μὴ τὸ τῆς ψυχῆς ἐκβάλλει πάθος» (απ. 221 Usener). Να εξηγήσεις πώς φωτίζει το απόσπασμα τη φράση «πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον» του κειμένου.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ποια ηλικία, κατά τον Επίκουρο, πρέπει να αρχίσει κανείς να φιλοσοφεί;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμιά από τις λέξεις του κειμένου: κοπιάτω, παλαιός, χάριν, πράττομεν.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.3 από την Επιστολή στον Μενοικέα του Επίκουρου (122).
  • Να εξηγείς γιατί, κατά τον Επίκουρο, κανείς δεν είναι ούτε πολύ νέος ούτε πολύ γέρος για να φιλοσοφήσει, και τι προσφέρει η φιλοσοφία στον νέο και στον γέρο.
  • Να περιγράφεις την επικούρεια ευδαιμονία, με την ηδονή, την ἀπονία και την ἀταραξία, και τη θεραπευτική λειτουργία της φιλοσοφίας.
  • Να εντοπίζεις τα ζεύγη αντιθέτων του κειμένου και να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;