Μετάβαση στο περιεχόμενο

Β.4 Ο πρωταγόρειος μύθος: η διανομή των ιδιοτήτων

Πλάτων, Πρωταγόρας 320c–321b: ο Επιμηθέας μοιράζει ιδιότητες στα ζώα και η ισορροπία της φύσης.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να τοποθετείς το απόσπασμα στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα και να εξηγείς γιατί ο σοφιστής απαντά στον Σωκράτη με μύθο.
  2. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 320c–321b, περίοδο προς περίοδο.
  3. Να ερμηνεύεις τη διανομή του Επιμηθέα ως νόμο εξισορρόπησης (ἐπανισῶν) με σκοπό τη σωτηρία κάθε γένους.
  4. Να γράφεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής για λέξεις του κειμένου.

Το πλαίσιο

Ο διάλογος Πρωταγόρας του Πλάτωνα διαδραματίζεται στο σπίτι του πλούσιου Αθηναίου Καλλία, όπου φιλοξενούνται οι μεγάλοι σοφιστές της εποχής. Ο Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης δηλώνει ότι διδάσκει την πολιτική τέχνη: κάνει τους νέους καλούς πολίτες. Ο Σωκράτης αμφιβάλλει ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται, και φέρνει δύο επιχειρήματα: στην εκκλησία του δήμου οι Αθηναίοι ακούνε μόνο ειδικούς όταν πρόκειται για ναυπηγική ή οικοδομική, αλλά για τα κοινά αφήνουν να μιλήσει οποιονδήποτε· και οι μεγάλοι πολιτικοί, όπως ο Περικλής, δεν κατάφεραν να διδάξουν την αρετή τους στους γιους τους.

Ο Πρωταγόρας ρωτά τους παρόντες αν προτιμούν να απαντήσει με μῦθον ή με λόγον, με αφήγηση ή με επιχειρηματολογία, και διαλέγει πρώτα τον μύθο. Το απόσπασμα είναι η αρχή του: η εποχή πριν από τα θνητά όντα, η γέννησή τους, και η διανομή των ιδιοτήτων στα ζώα από τον Επιμηθέα. Μιλά ο Πρωταγόρας.

Το κείμενο

Ἦν γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν, θνητὰ δὲ γένη οὐκ ἦν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως, τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς μείξαντες καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται. Ἐπειδὴ δ’ ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον, προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ Ἐπιμηθεῖ κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει. Προμηθέα δὲ παραιτεῖται Ἐπιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι, «Νείμαντος δέ μου», ἔφη, «ἐπίσκεψαι»· καὶ οὕτω πείσας νέμει. Νέμων δὲ τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν, τοὺς δ’ ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει· τοὺς δὲ ὥπλιζε, τοῖς δ’ ἄοπλον διδοὺς φύσιν ἄλλην τιν’ αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν. Ἃ μὲν γὰρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχεν, πτηνὸν φυγὴν ἢ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν· ἃ δὲ ηὖξε μεγέθει, τῷδε αὐτῷ αὐτὰ ἔσῳζεν· καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν. Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη· ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγὰς ἐπήρκεσε, πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο ἀμφιεννὺς αὐτὰ πυκναῖς τε θριξὶν καὶ στερεοῖς δέρμασιν, ἱκανοῖς μὲν ἀμῦναι χειμῶνα, δυνατοῖς δὲ καὶ καύματα, καὶ εἰς εὐνὰς ἰοῦσιν ὅπως ὑπάρχοι τὰ αὐτὰ ταῦτα στρωμνὴ οἰκεία τε καὶ αὐτοφυὴς ἑκάστῳ· καὶ ὑποδῶν τὰ μὲν ὁπλαῖς, τὰ δὲ [θριξὶν καὶ] δέρμασιν στερεοῖς καὶ ἀναίμοις. Τοὐντεῦθεν τροφὰς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζεν, τοῖς μὲν ἐκ γῆς βοτάνην, ἄλλοις δὲ δένδρων καρπούς, τοῖς δὲ ῥίζας· ἔστι δ’ οἷς ἔδωκεν εἶναι τροφὴν ζῴων ἄλλων βοράν· καὶ τοῖς μὲν ὀλιγογονίαν προσῆψε, τοῖς δ’ ἀναλισκομένοις ὑπὸ τούτων πολυγονίαν, σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων.

Πλάτων, Πρωταγόρας 320c–321b

Οι αγκύλες στο «[θριξὶν καὶ]» είναι του εκδότη: σημαίνουν ότι οι λέξεις υπάρχουν στα χειρόγραφα, αλλά ο εκδότης θεωρεί ότι δεν τις έγραψε ο Πλάτων.

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι βοηθά να φανεί η σύνταξη.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Ἦν γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν, θνητὰ δὲ γένη οὐκ ἦν.Υπήρξε λοιπόν κάποτε ένας καιρός που θεοί υπήρχαν, θνητά γένη όμως δεν υπήρχαν.
Ἐπειδὴ δὲ καὶ τούτοις χρόνος ἦλθεν εἱμαρμένος γενέσεως, τυποῦσιν αὐτὰ θεοὶ γῆς ἔνδον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς μείξαντες καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται.Κι όταν ήρθε και γι' αυτά ο καιρός της γένεσής τους, ο ορισμένος από τη μοίρα, τα πλάθουν οι θεοί μέσα στη γη, ανακατεύοντας χώμα και φωτιά και όσα ανακατεύονται με φωτιά και χώμα.
Ἐπειδὴ δ’ ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον, προσέταξαν Προμηθεῖ καὶ Ἐπιμηθεῖ κοσμῆσαί τε καὶ νεῖμαι δυνάμεις ἑκάστοις ὡς πρέπει.Κι όταν επρόκειτο να τα βγάλουν στο φως, πρόσταξαν τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να τα εφοδιάσουν και να μοιράσουν ικανότητες στο καθένα, όπως ταιριάζει.
Προμηθέα δὲ παραιτεῖται Ἐπιμηθεὺς αὐτὸς νεῖμαι, «Νείμαντος δέ μου», ἔφη, «ἐπίσκεψαι»· καὶ οὕτω πείσας νέμει.Ο Επιμηθέας όμως παρακαλεί τον Προμηθέα να κάνει ο ίδιος (ο Επιμηθέας) τη μοιρασιά· «κι αφού τη μοιρασιά την κάνω εγώ», είπε, «εσύ να την ελέγξεις»· κι έτσι, αφού τον έπεισε, μοιράζει.
Νέμων δὲ τοῖς μὲν ἰσχὺν ἄνευ τάχους προσῆπτεν, τοὺς δ’ ἀσθενεστέρους τάχει ἐκόσμει·Μοιράζοντας λοιπόν, σε άλλα έδινε δύναμη χωρίς ταχύτητα, ενώ τα πιο αδύναμα τα εφοδίαζε με ταχύτητα·
τοὺς δὲ ὥπλιζε, τοῖς δ’ ἄοπλον διδοὺς φύσιν ἄλλην τιν’ αὐτοῖς ἐμηχανᾶτο δύναμιν εἰς σωτηρίαν.άλλα τα όπλιζε, ενώ σε άλλα, επειδή τους έδινε άοπλη φύση, επινοούσε γι' αυτά κάποια άλλη ικανότητα για τη σωτηρία τους.
Ἃ μὲν γὰρ αὐτῶν σμικρότητι ἤμπισχεν, πτηνὸν φυγὴν ἢ κατάγειον οἴκησιν ἔνεμεν·Δηλαδή, όσα από αυτά τα έντυνε με μικρό σώμα, τους έδινε φτερά για να φεύγουν ή κατοικία κάτω από τη γη·
ἃ δὲ ηὖξε μεγέθει, τῷδε αὐτῷ αὐτὰ ἔσῳζεν·όσα πάλι τα μεγάλωνε σε μέγεθος, μ' αυτό ακριβώς τα έσωζε·
καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν.και με τον ίδιο τρόπο μοίραζε και τα υπόλοιπα, φροντίζοντας να εξισορροπούνται.
Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη·Κι αυτά τα επινοούσε επειδή φρόντιζε να μην αφανιστεί κανένα γένος·
ἐπειδὴ δὲ αὐτοῖς ἀλληλοφθοριῶν διαφυγὰς ἐπήρκεσε, πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτοκι αφού τους εξασφάλισε αρκετούς τρόπους να γλιτώνουν από την αλληλοεξόντωση, επινοούσε γι' αυτά προστασία απέναντι στις εποχές που στέλνει ο Δίας,
ἀμφιεννὺς αὐτὰ πυκναῖς τε θριξὶν καὶ στερεοῖς δέρμασιν, ἱκανοῖς μὲν ἀμῦναι χειμῶνα, δυνατοῖς δὲ καὶ καύματα,ντύνοντάς τα με πυκνό τρίχωμα και σκληρά δέρματα, ικανά να τα προφυλάσσουν από το κρύο του χειμώνα, αλλά ικανά και από τις μεγάλες ζέστες,
καὶ εἰς εὐνὰς ἰοῦσιν ὅπως ὑπάρχοι τὰ αὐτὰ ταῦτα στρωμνὴ οἰκεία τε καὶ αὐτοφυὴς ἑκάστῳ·και για να είναι τα ίδια αυτά, όταν πηγαίνουν στις φωλιές τους για ύπνο, στρώμα δικό του και φυσικό για το καθένα·
καὶ ὑποδῶν τὰ μὲν ὁπλαῖς, τὰ δὲ [θριξὶν καὶ] δέρμασιν στερεοῖς καὶ ἀναίμοις.και ποδένοντας άλλα με οπλές κι άλλα με [τρίχωμα και] δέρμα σκληρό και χωρίς αίμα.
Τοὐντεῦθεν τροφὰς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζεν, τοῖς μὲν ἐκ γῆς βοτάνην, ἄλλοις δὲ δένδρων καρπούς, τοῖς δὲ ῥίζας·Έπειτα πρόσφερε στο καθένα διαφορετική τροφή: σε άλλα χορτάρι από τη γη, σε άλλα καρπούς των δέντρων και σε άλλα ρίζες·
ἔστι δ’ οἷς ἔδωκεν εἶναι τροφὴν ζῴων ἄλλων βοράν·και σε μερικά όρισε να είναι τροφή τους η σάρκα άλλων ζώων·
καὶ τοῖς μὲν ὀλιγογονίαν προσῆψε, τοῖς δ’ ἀναλισκομένοις ὑπὸ τούτων πολυγονίαν, σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων.και σε αυτά έδωσε λίγους απογόνους, ενώ σε όσα κατασπαράζονταν από αυτά πολλούς, εξασφαλίζοντας έτσι τη σωτηρία του γένους τους.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
εἱμαρμένος, -η, -ον (μετοχή του εἵμαρται)ορισμένος από τη μοίρα, αναπόφευκτος
τυπόω, -ῶδίνω μορφή, πλάθω
κεράννυμι (παθ. κεράννυμαι)ανακατεύω, αναμειγνύω
κοσμέω, -ῶβάζω σε τάξη· εφοδιάζω, στολίζω
νέμω, αόρ. ἔνειμαμοιράζω
παραιτέομαι, -οῦμαιπαρακαλώ επίμονα, ζητώ (όχι «παραιτούμαι»)
ἐπισκοπέω / ἐπίσκεψαι (προστ. αορ.)εξετάζω, ελέγχω
προσάπτωπροσθέτω, δίνω
ἀμπίσχω, παρατ. ἤμπισχονπεριβάλλω, ντύνω
ἐπανισόω, -ῶεξισώνω, εξισορροπώ
εὐλάβεια, ἡπροσοχή, φροντίδα (όχι η θρησκευτική ευλάβεια)
ἀϊστόω, -ῶεξαφανίζω, αφανίζω
ἀλληλοφθορία, ἡαλληλοεξόντωση
ἐπαρκέω, -ῶπροσφέρω αρκετά, εξασφαλίζω
ὧραι, αἱοι εποχές του χρόνου (όχι οι ώρες)
εὐμάρεια, ἡευκολία, άνεση, προστασία
ἀμφιέννυμιντύνω
ὑποδέωβάζω υποδήματα, ποδένω
ὁπλή, ἡοπλή, νύχι των μονόνυχων
ἐκπορίζωεξασφαλίζω, προμηθεύω
βορά, ἡσάρκα που τρώγεται, λεία
ἀναλίσκωκαταναλώνω· εδώ: κατασπαράζω

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
γένη (γένος)γενιά, γενέθλια, γενετική, συγγενής, γέννηση
τυποῦσιν (τυπόω)τύπος, αποτύπωμα, τυπογραφείο, πρότυπο
νεῖμαι (νέμω)διανομή, απονομή, νομή, νομός, νόμισμα
ἐπίσκεψαι (ἐπισκοπέω)επίσκεψη, σκέψη, σκοπός, επισκόπηση, τηλεσκόπιο
ἰσχὺν (ἰσχύς)ισχυρός, ενίσχυση, ισχύω, ανίσχυρος
σωτηρίαν (σῴζω)σωτήρας, διάσωση, σώος, σωστικός

Το «Νείμαντος δέ μου … ἐπίσκεψαι» θέλει προσοχή: το ἐπίσκεψαι είναι προστακτική αορίστου του ἐπισκοπέω (θέμα σκεπ- / σκοπ-), όχι του «επισκέπτομαι» με τη σημερινή σημασία. Ο Επιμηθέας δεν λέει «έλα να με επισκεφτείς», αλλά «έλεγξε τη δουλειά μου».

Ερμηνεία

Ο μύθος και η κοσμογονία

Ο μύθος ξεκινά με ένα σχήμα γνωστό από τις κοσμογονίες: πρώτα υπήρχαν μόνο οι θεοί, ύστερα, σε χρόνο εἱμαρμένον, γεννιούνται τα θνητά. Η γέννηση δεν γίνεται τυχαία ούτε όποτε θέλουν οι θεοί, αλλά όταν το ορίζει η μοίρα, που στην αρχαία σκέψη ήταν ισχυρότερη και από τους θεούς. Τα θνητά πλάθονται μέσα στη γη, από χώμα, φωτιά «καὶ τῶν ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται», δηλαδή και από τα άλλα στοιχεία που ανακατεύονται με αυτά. Πίσω από τη φράση διακρίνεται η θεωρία των τεσσάρων στοιχείων (γη, φωτιά, αέρας, νερό), που ο Εμπεδοκλής τα ονόμασε «ῥιζώματα» όλων των πραγμάτων. Ο μύθος λοιπόν συνομιλεί με την προσωκρατική φυσική φιλοσοφία.

Προμηθέας και Επιμηθέας

Τα δύο αδέλφια είναι Τιτάνες, όχι Ολύμπιοι, και τα ονόματά τους λένε τον χαρακτήρα τους: ο Προ-μηθεύς σκέφτεται πριν, ο Ἐπι-μηθεύς σκέφτεται μετά. Οι θεοί αναθέτουν τη διανομή και στους δύο· ο Επιμηθέας ζητά να την κάνει μόνος του και ο Προμηθέας να την ελέγξει. Ο αναγνώστης που ξέρει τα ονόματα ήδη υποψιάζεται ότι κάτι θα πάει στραβά. Αυτό θα φανεί στην επόμενη ενότητα.

Ο νόμος της εξισορρόπησης

Ο Επιμηθέας δεν μοιράζει στην τύχη. Κάθε αδυναμία ενός ζώου αντισταθμίζεται από μια ικανότητα:

ΑδυναμίαΑντιστάθμισμα
αργάη ίδια τους η δύναμη
ασθενέστεραταχύτητα
άοπλαάλλη ικανότητα για σωτηρία
μικρό σώμαφτερά ή κατοικία κάτω από τη γη
εκτεθειμένα στις εποχέςτρίχωμα, σκληρό δέρμα, οπλές
θηράματα των σαρκοφάγωνπολυγονία
σαρκοφάγαολιγογονία

Η λέξη-κλειδί είναι το ἐπανισῶν: ο Επιμηθέας εξισώνει, ισοζυγίζει. Και ο σκοπός λέγεται καθαρά: «εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη». Η διανομή εξυπηρετεί έναν σκοπό (τελολογική εξήγηση): να σωθεί κάθε γένος, και με αυτό να διατηρηθεί η ισορροπία του συνόλου. Τα ζώα σώζονται με τρεις τρόπους: από την αλληλοεξόντωση (ταχύτητα, όπλα, φτερά), από τις εποχές (τρίχωμα, φωλιά, οπλές), και ως είδη (τροφή και αναλογία γεννήσεων). Η τελευταία πρόταση, «σωτηρίαν τῷ γένει πορίζων», συνοψίζει όλο το απόσπασμα.

Στο σημερινό μάτι η εικόνα θυμίζει την ισορροπία ενός οικοσυστήματος: η αναλογία θηρευτών και θηραμάτων, τα φυσικά «εφόδια» κάθε είδους. Η διαφορά από τη θεωρία της εξέλιξης είναι μεγάλη, όμως: στον μύθο οι ιδιότητες δίνονται από έναν σχεδιαστή με σκοπό, ενώ στον Δαρβίνο προκύπτουν από τη φυσική επιλογή, χωρίς σκοπό.

Η μυθική αφήγηση

Ο Πρωταγόρας μιλά σαν παραμυθάς: «Ἦν γάρ ποτε χρόνος», θεοί που πλάθουν, Τιτάνες με ονόματα που σημαίνουν κάτι, εποχές «ἐκ Διός». Ο παρατατικός (προσῆπτεν, ἐκόσμει, ὥπλιζε, ἐμηχανᾶτο, ἔνεμεν) δείχνει μια δουλειά που γίνεται βήμα βήμα, ζώο προς ζώο. Ο ιστορικός ενεστώτας (τυποῦσιν, παραιτεῖται, νέμει) φέρνει τις κρίσιμες στιγμές μπροστά στα μάτια του ακροατή.

Η γλώσσα του κειμένου

  • ὅσα πυρὶ καὶ γῇ κεράννυται: δευτερεύουσα αναφορική, προσδιορίζει το τῶν. Το ὅσα είναι σε ονομαστική, γιατί είναι υποκείμενο του κεράννυται.
  • ὡς πρέπει: δευτερεύουσα αναφορική-παραβολική, επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στα κοσμῆσαι και νεῖμαι.
  • Νείμαντος μου: γενική απόλυτη, χρονική μετοχή, προτερόχρονη.
  • μή τι γένος ἀϊστωθείη: δευτερεύουσα ενδοιαστική, αντικείμενο της περίφρασης εὐλάβειαν ἔχων (= εὐλαβούμενος). Ευκτική του πλαγίου λόγου, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (ἐμηχανᾶτο).
  • ὅπως ὑπάρχοι: δευτερεύουσα τελική, με ευκτική του πλαγίου λόγου για τον ίδιο λόγο.
  • ἔστι δ’ οἷς: «σε μερικά» (ἔστιν οἷς = ἐνίοις).

Ανάλυσε την περίοδο

Το εὐλάβειαν ἔχων ισοδυναμεί με το ρήμα εὐλαβοῦμαι: η πρόταση με το μή εξαρτάται από αυτό.

Βρες πρώτα το ρήμα της κύριας πρότασης· ύστερα τι επινοεί, γιατί, και ποιον φόβο έχει.

δὲ·

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 4 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμεν. Ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη»: Να αναπτύξεις με ποια λογική κάνει ο Επιμηθέας τη διανομή των ιδιοτήτων στα ζώα και ποιον σκοπό εξυπηρετεί.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: ο Ηρόδοτος (Ἱστορίαι 3.108) γράφει ότι η πρόνοια του θείου, σοφή όπως είναι φυσικό, έκανε πολύγονα όλα τα ζώα που είναι δειλά και τρώγονται, για να μη λείψουν επειδή τα κατατρώνε, ενώ τα άγρια και επικίνδυνα τα έκανε ολιγόγονα· γι' αυτό ο λαγός συλλαμβάνει ξανά και ξανά, ενώ η λέαινα γεννά ένα μικρό μία φορά στη ζωή της (απόδοση δική μας, ελεύθερη). Να συγκρίνεις την άποψη του Ηροδότου με όσα λέει ο Πρωταγόρας.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι θέλει να δείξει ο Πρωταγόρας με τον μύθο που αρχίζει σε αυτό το απόσπασμα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Από ποια υλικά πλάθουν οι θεοί τα θνητά γένη, και πού;

Τα κατάφερες;

  • Να τοποθετείς το απόσπασμα στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα και να εξηγείς γιατί ο σοφιστής απαντά στον Σωκράτη με μύθο.
  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 320c–321b, περίοδο προς περίοδο.
  • Να ερμηνεύεις τη διανομή του Επιμηθέα ως νόμο εξισορρόπησης (ἐπανισῶν) με σκοπό τη σωτηρία κάθε γένους.
  • Να γράφεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής για λέξεις του κειμένου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;