Β.5 Ο πρωταγόρειος μύθος: η κλοπή της φωτιάς
Πλάτων, Πρωταγόρας 321b–322a: έντεχνη σοφία, λόγος, και γιατί δεν αρκούν.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 321b–322a του Πρωταγόρα, περίοδο προς περίοδο.
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρωπος μένει ἀκόσμητος και πώς η ἀπορία του γίνεται εὐπορία με την κλοπή του Προμηθέα.
- Να διακρίνεις την ἔντεχνον σοφίαν (ἔμπυρον τέχνην) και την περὶ τὸν βίον σοφίαν από την πολιτική σοφία.
- Να ερμηνεύεις τον συμβολικό ρόλο του Επιμηθέα, του Προμηθέα, του Ηφαίστου, της Αθηνάς και του Δία.
Το πλαίσιο
Συνεχίζει ο μύθος του Πρωταγόρα. Ο Επιμηθέας έχει μοιράσει τις ιδιότητες στα ζώα με απόλυτη ισορροπία, ώστε κανένα γένος να μη χαθεί. Τώρα έρχεται η ανατροπή: όταν φτάνει η σειρά του ανθρώπου, δεν έχει μείνει τίποτα. Ο Προμηθέας έρχεται να ελέγξει τη μοιρασιά, όπως είχαν συμφωνήσει, βρίσκει το πρόβλημα και το λύνει με μια κλοπή. Μιλά ακόμα ο Πρωταγόρας.
Το κείμενο
Ἅτε δὴ οὖν οὐ πάνυ τι σοφὸς ὢν ὁ Ἐπιμηθεὺς ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα· λοιπὸν δὴ ἀκόσμητον ἔτι αὐτῷ ἦν τὸ ἀνθρώπων γένος, καὶ ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο. Ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ἔρχεται Προμηθεὺς ἐπισκεψόμενος τὴν νομήν, καὶ ὁρᾷ τὰ μὲν ἄλλα ζῷα ἐμμελῶς πάντων ἔχοντα, τὸν δὲ ἄνθρωπον γυμνόν τε καὶ ἀνυπόδητον καὶ ἄστρωτον καὶ ἄοπλον· ἤδη δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν, ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς. Ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι, κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί—ἀμήχανον γὰρ ἦν ἄνευ πυρὸς αὐτὴν κτητήν τῳ ἢ χρησίμην γενέσθαι—καὶ οὕτω δὴ δωρεῖται ἀνθρώπῳ. Τὴν μὲν οὖν περὶ τὸν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχεν, τὴν δὲ πολιτικὴν οὐκ εἶχεν· ἦν γὰρ παρὰ τῷ Διί. Τῷ δὲ Προμηθεῖ εἰς μὲν τὴν ἀκρόπολιν τὴν τοῦ Διὸς οἴκησιν οὐκέτι ἐνεχώρει εἰσελθεῖν—πρὸς δὲ καὶ αἱ Διὸς φυλακαὶ φοβεραὶ ἦσαν—εἰς δὲ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ Ἡφαίστου οἴκημα τὸ κοινόν, ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην, λαθὼν εἰσέρχεται, καὶ κλέψας τήν τε ἔμπυρον τέχνην τὴν τοῦ Ἡφαίστου καὶ τὴν ἄλλην τὴν τῆς Ἀθηνᾶς δίδωσιν ἀνθρώπῳ, καὶ ἐκ τούτου εὐπορία μὲν ἀνθρώπῳ τοῦ βίου γίγνεται, Προμηθέα δὲ δι’ Ἐπιμηθέα ὕστερον, ᾗπερ λέγεται, κλοπῆς δίκη μετῆλθεν.
Πλάτων, Πρωταγόρας 321b–322a
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Ἅτε δὴ οὖν οὐ πάνυ τι σοφὸς ὢν ὁ Ἐπιμηθεὺς ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα· | Επειδή λοιπόν ο Επιμηθέας δεν ήταν και πολύ σοφός, χωρίς να το καταλάβει ξόδεψε τις ικανότητες στα άλογα ζώα· |
| λοιπὸν δὴ ἀκόσμητον ἔτι αὐτῷ ἦν τὸ ἀνθρώπων γένος, καὶ ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο. | του απέμενε λοιπόν ακόμη ανεφοδίαστο το γένος των ανθρώπων, και δεν ήξερε τι να κάνει μ' αυτό. |
| Ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ἔρχεται Προμηθεὺς ἐπισκεψόμενος τὴν νομήν, | Ενώ λοιπόν βρισκόταν σε αμηχανία, έρχεται ο Προμηθέας για να ελέγξει τη μοιρασιά, |
| καὶ ὁρᾷ τὰ μὲν ἄλλα ζῷα ἐμμελῶς πάντων ἔχοντα, τὸν δὲ ἄνθρωπον γυμνόν τε καὶ ἀνυπόδητον καὶ ἄστρωτον καὶ ἄοπλον· | και βλέπει ότι τα άλλα ζώα είχαν από όλα όσο έπρεπε, ενώ ο άνθρωπος ήταν γυμνός και ξυπόλυτος, χωρίς στρωσίδι και άοπλος· |
| ἤδη δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν, ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς. | κι είχε φτάσει πια η μέρα η ορισμένη από τη μοίρα, κατά την οποία έπρεπε να βγει και ο άνθρωπος από τη γη στο φως. |
| Ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι, | Επειδή λοιπόν ο Προμηθέας βρισκόταν σε αμηχανία ποιον τρόπο σωτηρίας να βρει για τον άνθρωπο, |
| κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί | κλέβει από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την τεχνική γνώση μαζί με τη φωτιά |
| —ἀμήχανον γὰρ ἦν ἄνευ πυρὸς αὐτὴν κτητήν τῳ ἢ χρησίμην γενέσθαι— | (γιατί ήταν αδύνατο χωρίς φωτιά να μπορέσει κάποιος να την αποκτήσει ή να τη χρησιμοποιήσει) |
| καὶ οὕτω δὴ δωρεῖται ἀνθρώπῳ. | κι έτσι λοιπόν τη χαρίζει στον άνθρωπο. |
| Τὴν μὲν οὖν περὶ τὸν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχεν, τὴν δὲ πολιτικὴν οὐκ εἶχεν· ἦν γὰρ παρὰ τῷ Διί. | Έτσι λοιπόν ο άνθρωπος απέκτησε τη γνώση που χρειάζεται για να ζήσει, την πολιτική όμως δεν την είχε· γιατί βρισκόταν στα χέρια του Δία. |
| Τῷ δὲ Προμηθεῖ εἰς μὲν τὴν ἀκρόπολιν τὴν τοῦ Διὸς οἴκησιν οὐκέτι ἐνεχώρει εἰσελθεῖν | Και στον Προμηθέα δεν του ήταν πια δυνατό να μπει στην ακρόπολη, την κατοικία του Δία· |
| —πρὸς δὲ καὶ αἱ Διὸς φυλακαὶ φοβεραὶ ἦσαν— | (επιπλέον, και οι φρουροί του Δία ήταν φοβεροί)· |
| εἰς δὲ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ Ἡφαίστου οἴκημα τὸ κοινόν, ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην, λαθὼν εἰσέρχεται, | μπαίνει όμως κρυφά στο κοινό εργαστήριο της Αθηνάς και του Ηφαίστου, όπου εκείνοι οι δύο δούλευαν με αγάπη την τέχνη τους, |
| καὶ κλέψας τήν τε ἔμπυρον τέχνην τὴν τοῦ Ἡφαίστου καὶ τὴν ἄλλην τὴν τῆς Ἀθηνᾶς δίδωσιν ἀνθρώπῳ, | κι αφού έκλεψε την τέχνη της φωτιάς, του Ηφαίστου, και την άλλη, της Αθηνάς, τις δίνει στον άνθρωπο· |
| καὶ ἐκ τούτου εὐπορία μὲν ἀνθρώπῳ τοῦ βίου γίγνεται, | κι από αυτό ο άνθρωπος αποκτά ό,τι χρειάζεται για να ζει με ευκολία, |
| Προμηθέα δὲ δι’ Ἐπιμηθέα ὕστερον, ᾗπερ λέγεται, κλοπῆς δίκη μετῆλθεν. | τον Προμηθέα όμως αργότερα, εξαιτίας του Επιμηθέα, όπως λέγεται, τον βρήκε η τιμωρία για την κλοπή. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| ἅτε (+ μετοχή) | επειδή (αιτιολογία αντικειμενική) |
| οὐ πάνυ τι | όχι και πολύ |
| λανθάνω ἐμαυτόν + μετοχή | κάνω κάτι χωρίς να το καταλάβω |
| καταναλίσκω, αόρ. κατηνάλωσα (μτχ. καταναλώσας) | ξοδεύω ολόκληρο |
| ἄλογα (ζῷα), τά | τα ζώα που δεν έχουν λόγο |
| ἀκόσμητος, -ον | ανεφοδίαστος, χωρίς εφόδια |
| ἀπορέω, -ῶ | δεν ξέρω τι να κάνω, βρίσκομαι σε αμηχανία |
| ἐμμελῶς | με τον σωστό τρόπο, με μέτρο |
| ἄστρωτος, -ον | χωρίς στρώμα |
| ἀπορίᾳ σχόμενος | αυτός που τον κυρίεψε η αμηχανία |
| ἔντεχνος σοφία | η γνώση των τεχνών |
| ἀμήχανον (ἐστί) | είναι αδύνατο |
| κτητός, -ή, -όν | αυτό που μπορεί να αποκτηθεί |
| τῳ (= τινί) | σε κάποιον |
| οὐκ ἐνεχώρει | δεν ήταν δυνατό, δεν επιτρεπόταν |
| φυλακαί, αἱ | οι φρουροί, οι φρουρές |
| φιλοτεχνέω, -ῶ (δυϊκός ἐφιλοτεχνείτην) | δουλεύω με αγάπη για την τέχνη |
| ἔμπυρος τέχνη | η τέχνη που δουλεύει με τη φωτιά |
| εὐπορία, ἡ | αφθονία μέσων, ευκολία |
| μετέρχομαι (κλοπῆς δίκη μετῆλθε) | καταδιώκω· τον βρήκε η τιμωρία για την κλοπή |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| σοφὸς | σοφία, φιλόσοφος, σοφιστής, σοφίζομαι |
| ἄλογα | λόγος, λογικός, αναλογία, λογιστής |
| ἠπόρει / εὐπορία | πόρος, πορεία, απορία, εύπορος, πορθμείο |
| ἀνυπόδητον | υπόδημα, υποδηματοποιός, διάδημα, δεσμός |
| κλέπτει | κλέφτης, κλοπή, κλεπτομανία, κλεψύδρα |
| φυλακαί | φύλακας, φυλακή, προφύλαξη, φυλαχτό |
Ερμηνεία
Ο άνθρωπος ἀκόσμητος
Ο Επιμηθέας δεν είναι «πάνυ τι σοφός»: ξοδεύει όλες τις ικανότητες στα ζώα χωρίς να το καταλάβει (ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας). Ο άνθρωπος, τελευταίος στη σειρά, μένει ἀκόσμητος. Ο Προμηθέας τον βλέπει με τέσσερα επίθετα που αντιστοιχούν ένα προς ένα σε όσα πήραν τα ζώα: γυμνός (χωρίς τρίχωμα ή δέρμα), ἀνυπόδητος (χωρίς οπλές), ἄστρωτος (χωρίς φυσικό στρώμα), ἄοπλος (χωρίς κέρατα, δόντια, νύχια). Πίσω από τον μύθο υπάρχει μια παρατήρηση: σωματικά ο άνθρωπος είναι από τα πιο αδύναμα όντα, και το νεογέννητο μωρό του δεν μπορεί να επιζήσει μόνο του.
Και ο χρόνος πιέζει: η εἱμαρμένη ἡμέρα έχει φτάσει, η μοίρα δεν περιμένει. Η λέξη που κυριαρχεί είναι η ἀπορία: ἠπόρει, ἀποροῦντι, ἀπορίᾳ σχόμενος. Στην αρχική της σημασία ἀ-πορία είναι η έλλειψη πόρου, περάσματος, μέσου. Στο τέλος του αποσπάσματος η κατάσταση αντιστρέφεται σε εὐπορίαν τοῦ βίου.
Η κλοπή: ἔντεχνος σοφία σὺν πυρί
Ο Προμηθέας δεν μπορεί να ξανανοίξει τη μοιρασιά των σωματικών ιδιοτήτων. Δίνει στον άνθρωπο κάτι άλλου είδους: την ἔντεχνον σοφίαν, τη γνώση των τεχνών, μαζί με τη φωτιά, γιατί χωρίς φωτιά καμία τέχνη δεν αποκτιέται ούτε χρησιμοποιείται. Η ίδια ιδέα λέγεται με δεύτερο τρόπο λίγο πιο κάτω: την ἔμπυρον τέχνην του Ηφαίστου (μεταλλουργία, κεραμική) και την ἄλλην της Αθηνάς (υφαντική, ξυλουργική, γεωργία). Ο άνθρωπος γίνεται κατασκευαστής, αυτό που αργότερα θα ονομαστεί homo faber: ό,τι δεν του έδωσε η φύση, θα το φτιάξει με τα χέρια και το μυαλό του.
Το κείμενο δεν λέει ρητά τη λέξη «λόγος», αλλά τη φωτίζει με την αντίθεσή της: τα ζώα είναι ἄλογα. Η τεχνική ικανότητα που παίρνει ο άνθρωπος είναι ικανότητα της σκέψης, και αυτό τον ξεχωρίζει.
Δύο είδη σοφίας
Η διάκριση είναι η καρδιά του μύθου. Ο άνθρωπος τώρα μπορεί να ζήσει, αλλά δεν μπορεί ακόμα να συμβιώσει. Ο Προμηθέας δεν έχει πρόσβαση στην ακρόπολη του Δία, και οι φρουροί της είναι φοβεροί. Τη λύση θα τη δώσει ο ίδιος ο Δίας, στην επόμενη ενότητα.
Οι μορφές του μύθου ως σύμβολα
| Πρόσωπο | Τι συμβολίζει |
|---|---|
| Επιμηθέας | η φύση στη βιολογική της φάση: δίνει σωματικά εφόδια, χωρίς πρόβλεψη για τον άνθρωπο |
| Προμηθέας | η πρόνοια και η εφευρετικότητα του ανθρώπου, η αρχή του τεχνικού πολιτισμού |
| Ήφαιστος, Αθηνά | οι τέχνες: η φωτιά και η μεταλλουργία· η υφαντική και οι άλλες χειροτεχνίες |
| Δίας | η ανώτατη εξουσία, που κρατά την πολιτική τέχνη και την τάξη |
Η «κλοπή» και η «τιμωρία» είναι στοιχεία του παραδοσιακού μύθου, που ο Πρωταγόρας τα κρατά αλλά τα προσπερνά γρήγορα (ᾗπερ λέγεται, όπως λέγεται). Δεν τον ενδιαφέρει το δράμα του Τιτάνα, αλλά η πορεία του ανθρώπου από την ἀπορία στην εὐπορία και ό,τι του λείπει ακόμα.
Η γλώσσα του κειμένου
- ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο: δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο του ἠπόρει. Ευκτική του πλαγίου λόγου, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο· στον ευθύ λόγο θα ήταν απορηματική υποτακτική (τί χρήσωμαι;).
- ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι: επίσης πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο του ἀπορίᾳ σχόμενος (= ἀπορῶν), με ευκτική του πλαγίου λόγου.
- ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας: το λανθάνω παίρνει κατηγορηματική μετοχή, που μεταφράζεται ως το κύριο ρήμα: «ξόδεψε χωρίς να το καταλάβει».
- ἐν ᾗ ἔδει και ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην: δύο αναφορικές προτάσεις που προσδιορίζουν τα ἡμέρα και οἴκημα. Η πρώτη τονίζει ότι η προθεσμία ήταν αμετάκλητη, η δεύτερη ότι το εργαστήριο ήταν τόπος δουλειάς με μεράκι.
- ἐφιλοτεχνείτην: γ΄ πρόσωπο δυϊκού αριθμού του παρατατικού: τα υποκείμενα είναι δύο, η Αθηνά και ο Ήφαιστος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. «Τὴν μὲν οὖν περὶ τὸν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχεν, τὴν δὲ πολιτικὴν οὐκ εἶχεν»: Να αναπτύξεις τη διάκριση που κάνει ο Πρωταγόρας ανάμεσα στα δύο είδη σοφίας και να εξηγήσεις γιατί ο άνθρωπος δεν αποκτά ακόμα την πολιτική.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η περὶ τὸν βίον σοφία. Είναι η ἔντεχνος σοφία σὺν πυρί, η ἔμπυρος τέχνη του Ηφαίστου και η άλλη τέχνη της Αθηνάς, που κλέβει ο Προμηθέας. Πρόκειται για πρακτικές, τεχνικές γνώσεις: με αυτές ο άνθρωπος καλύπτει όσα του έλειπαν (ήταν γυμνός, ἀνυπόδητος, ἄστρωτος, ἄοπλος) και εξασφαλίζει εὐπορίαν τοῦ βίου, την επιβίωσή του.
Η πολιτική σοφία. Είναι η γνώση που επιτρέπει στους ανθρώπους να ζουν οργανωμένα μαζί, σε πόλη. Ο άνθρωπος τη χρειάζεται, γιατί με τις τεχνικές γνώσεις μόνο μπορεί να ζήσει ως άτομο, όχι να συμβιώσει.
Γιατί λείπει. Η πολιτική σοφία ἦν παρὰ τῷ Διί: ανήκει στην ανώτατη εξουσία. Ο Προμηθέας δεν μπορούσε πια να μπει στην ακρόπολη του Δία (οὐκέτι ἐνεχώρει), και οι φρουροί ήταν φοβεροί. Συμβολικά, η τεχνική πρόοδος δεν φέρνει από μόνη της την τάξη και τη δικαιοσύνη· αυτές είναι άλλου επιπέδου, και θα δοθούν με απόφαση του Δία.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (στ. 442–506) ο αλυσοδεμένος Τιτάνας απαριθμεί όσα δίδαξε στους ανθρώπους, που πριν «είχαν μάτια και δεν έβλεπαν»: να χτίζουν σπίτια, να ξέρουν τις εποχές από τα άστρα, τους αριθμούς, τα γράμματα, να ζεύουν ζώα, να ταξιδεύουν με πλοία, τα φάρμακα, τη μαντική, τα μέταλλα. Κλείνει: «πᾶσαι τέχναι βροτοῖσιν ἐκ Προμηθέως» (όλες οι τέχνες ήρθαν στους θνητούς από τον Προμηθέα). Να συγκρίνεις τον ρόλο του Προμηθέα στα δύο κείμενα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κοινά. Και στα δύο ο Προμηθέας είναι ο ευεργέτης του ανθρώπου, που τον βγάζει από μια κατάσταση αδυναμίας με τις τέχνες· και στα δύο η ευεργεσία του συνδέεται με παράβαση και τιμωρία (στον Πρωταγόρα κλοπῆς δίκη μετῆλθεν, στον Αισχύλο τα δεσμά).
Διαφορές. Στον Αισχύλο ο Προμηθέας είναι ο ίδιος ο δάσκαλος όλων των τεχνών, ακόμα και των γραμμάτων και της μαντικής. Στον Πρωταγόρα κλέβει τις τέχνες από την Αθηνά και τον Ήφαιστο, και κυρίως δεν μπορεί να δώσει την πολιτική τέχνη, που μένει στον Δία. Ο τραγικός ποιητής δοξάζει τον Τιτάνα που θυσιάζεται για τους ανθρώπους· ο σοφιστής περιορίζει τον ρόλο του, για να δείξει ότι η τεχνική δεν αρκεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από ποιους θεούς κλέβει ο Προμηθέας, και τι κλέβει;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 321b–322a του Πρωταγόρα, περίοδο προς περίοδο.
- Να εξηγείς γιατί ο άνθρωπος μένει ἀκόσμητος και πώς η ἀπορία του γίνεται εὐπορία με την κλοπή του Προμηθέα.
- Να διακρίνεις την ἔντεχνον σοφίαν (ἔμπυρον τέχνην) και την περὶ τὸν βίον σοφίαν από την πολιτική σοφία.
- Να ερμηνεύεις τον συμβολικό ρόλο του Επιμηθέα, του Προμηθέα, του Ηφαίστου, της Αθηνάς και του Δία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.