Β.6 Ο πρωταγόρειος μύθος: το δώρο του Δία
Πλάτων, Πρωταγόρας 322a–323a: αιδώς και δίκη, η πολιτική αρετή ως κοινή σε όλους.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο ·2021 Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 322a–323a του Πρωταγόρα, περίοδο προς περίοδο.
- Να περιγράφεις τα επιτεύγματα της δημιουργικής τέχνης και να εξηγείς γιατί δεν έσωσαν τους ανθρώπους.
- Να ορίζεις την αἰδῶ και τη δίκην και να εξηγείς γιατί ο Δίας τις μοιράζει σε όλους, σε αντίθεση με τις τέχνες.
- Να συνδέεις το επιμύθιο με την απάντηση του Πρωταγόρα στον Σωκράτη για τη στάση των Αθηναίων στην εκκλησία του δήμου.
Το πλαίσιο
Ο άνθρωπος έχει πάρει από τον Προμηθέα την τεχνική γνώση και τη φωτιά. Τώρα ο Πρωταγόρας διηγείται τι έκανε με αυτά, γιατί δεν του έφτασαν, και πώς ο Δίας έδωσε τελικά στους ανθρώπους ό,τι έλειπε. Στο τέλος ο σοφιστής βγαίνει από τον μύθο και απευθύνεται στον Σωκράτη (ὦ Σώκρατες): εξηγεί γιατί οι Αθηναίοι ακούνε μόνο ειδικούς για τις τέχνες, αλλά οποιονδήποτε για τα πολιτικά. Αυτό ήταν το πρώτο επιχείρημα του Σωκράτη, και ο μύθος δίνει την απάντηση. Το απόσπασμα έχει δύο παραγράφους: τον μύθο και το επιμύθιο, το δίδαγμά του.
Το κείμενο
Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας, πρῶτον μὲν διὰ τὴν τοῦ θεοῦ συγγένειαν ζῴων μόνον θεοὺς ἐνόμισεν, καὶ ἐπεχείρει βωμούς τε ἱδρύεσθαι καὶ ἀγάλματα θεῶν· ἔπειτα φωνὴν καὶ ὀνόματα ταχὺ διηρθρώσατο τῇ τέχνῃ, καὶ οἰκήσεις καὶ ἐσθῆτας καὶ ὑποδέσεις καὶ στρωμνὰς καὶ τὰς ἐκ γῆς τροφὰς ηὕρετο. Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι κατ’ ἀρχὰς ἄνθρωποι ᾤκουν σποράδην, πόλεις δὲ οὐκ ἦσαν· ἀπώλλυντο οὖν ὑπὸ τῶν θηρίων διὰ τὸ πανταχῇ αὐτῶν ἀσθενέστεροι εἶναι, καὶ ἡ δημιουργικὴ τέχνη αὐτοῖς πρὸς μὲν τροφὴν ἱκανὴ βοηθὸς ἦν, πρὸς δὲ τὸν τῶν θηρίων πόλεμον ἐνδεής —πολιτικὴν γὰρ τέχνην οὔπω εἶχον, ἧς μέρος πολεμική— ἐζήτουν δὴ ἀθροίζεσθαι καὶ σῴζεσθαι κτίζοντες πόλεις· ὅτ’ οὖν ἀθροισθεῖεν, ἠδίκουν ἀλλήλους ἅτε οὐκ ἔχοντες τὴν πολιτικὴν τέχνην, ὥστε πάλιν σκεδαννύμενοι διεφθείροντο. Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ ἀπόλοιτο πᾶν, Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην, ἵν’ εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί. Ἐρωτᾷ οὖν Ἑρμῆς Δία τίνα οὖν τρόπον δοίη δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις· «Πότερον ὡς αἱ τέχναι νενέμηνται, οὕτω καὶ ταύτας νείμω; νενέμηνται δὲ ὧδε· εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς ἰδιώταις, καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοί· καὶ δίκην δὴ καὶ αἰδῶ οὕτω θῶ ἐν τοῖς ἀνθρώποις, ἢ ἐπὶ πάντας νείμω;» «Ἐπὶ πάντας», ἔφη ὁ Ζεύς, «καὶ πάντες μετεχόντων· οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν· καὶ νόμον γε θὲς παρ’ ἐμοῦ τὸν μὴ δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν κτείνειν ὡς νόσον πόλεως».
Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες, καὶ διὰ ταῦτα οἵ τε ἄλλοι καὶ Ἀθηναῖοι, ὅταν μὲν περὶ ἀρετῆς τεκτονικῆς ᾖ λόγος ἢ ἄλλης τινὸς δημιουργικῆς, ὀλίγοις οἴονται μετεῖναι συμβουλῆς, καὶ ἐάν τις ἐκτὸς ὢν τῶν ὀλίγων συμβουλεύῃ, οὐκ ἀνέχονται, ὡς σὺ φῄς—εἰκότως, ὡς ἐγώ φημι—ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικῆς ἀρετῆς ἴωσιν, ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν ἰέναι καὶ σωφροσύνης, εἰκότως ἅπαντος ἀνδρὸς ἀνέχονται, ὡς παντὶ προσῆκον ταύτης γε μετέχειν τῆς ἀρετῆς ἢ μὴ εἶναι πόλεις. Αὕτη, ὦ Σώκρατες, τούτου αἰτία.
Πλάτων, Πρωταγόρας 322a–323a
Ο Φάκελος τυπώνει ἀθροίζεσθαι και ἀθροισθεῖεν με ψιλή· άλλες εκδόσεις γράφουν δασεία (ἁθροίζεσθαι). Το κρατάμε όπως στον Φάκελο.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας, | Κι επειδή ο άνθρωπος πήρε μερίδιο από τα θεϊκά, |
| πρῶτον μὲν διὰ τὴν τοῦ θεοῦ συγγένειαν ζῴων μόνον θεοὺς ἐνόμισεν, καὶ ἐπεχείρει βωμούς τε ἱδρύεσθαι καὶ ἀγάλματα θεῶν· | πρώτα πρώτα, εξαιτίας της συγγένειάς του με τον θεό, μόνος από τα ζώα πίστεψε σε θεούς, και άρχισε να στήνει βωμούς και αγάλματα θεών· |
| ἔπειτα φωνὴν καὶ ὀνόματα ταχὺ διηρθρώσατο τῇ τέχνῃ, | έπειτα, με την τέχνη του, γρήγορα άρθρωσε φωνή και λέξεις, |
| καὶ οἰκήσεις καὶ ἐσθῆτας καὶ ὑποδέσεις καὶ στρωμνὰς καὶ τὰς ἐκ γῆς τροφὰς ηὕρετο. | και επινόησε κατοικίες και ρούχα και υποδήματα και στρωσίδια και τις τροφές που βγαίνουν από τη γη. |
| Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι κατ’ ἀρχὰς ἄνθρωποι ᾤκουν σποράδην, πόλεις δὲ οὐκ ἦσαν· | Εφοδιασμένοι λοιπόν έτσι, στην αρχή οι άνθρωποι κατοικούσαν σκόρπιοι, πόλεις όμως δεν υπήρχαν· |
| ἀπώλλυντο οὖν ὑπὸ τῶν θηρίων διὰ τὸ πανταχῇ αὐτῶν ἀσθενέστεροι εἶναι, | αφανίζονταν λοιπόν από τα θηρία, επειδή ήταν από κάθε άποψη πιο αδύναμοι από εκείνα, |
| καὶ ἡ δημιουργικὴ τέχνη αὐτοῖς πρὸς μὲν τροφὴν ἱκανὴ βοηθὸς ἦν, πρὸς δὲ τὸν τῶν θηρίων πόλεμον ἐνδεής | και η τέχνη του τεχνίτη τούς ήταν αρκετή βοήθεια για την τροφή, ανεπαρκής όμως για τον πόλεμο με τα θηρία |
| —πολιτικὴν γὰρ τέχνην οὔπω εἶχον, ἧς μέρος πολεμική— | (γιατί δεν είχαν ακόμη πολιτική τέχνη, μέρος της οποίας είναι η πολεμική)· |
| ἐζήτουν δὴ ἀθροίζεσθαι καὶ σῴζεσθαι κτίζοντες πόλεις· | προσπαθούσαν λοιπόν να συγκεντρώνονται και να σώζονται χτίζοντας πόλεις· |
| ὅτ’ οὖν ἀθροισθεῖεν, ἠδίκουν ἀλλήλους ἅτε οὐκ ἔχοντες τὴν πολιτικὴν τέχνην, ὥστε πάλιν σκεδαννύμενοι διεφθείροντο. | όποτε όμως συγκεντρώνονταν, αδικούσαν ο ένας τον άλλον, επειδή δεν είχαν την πολιτική τέχνη, κι έτσι σκόρπιζαν πάλι και χάνονταν. |
| Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ ἀπόλοιτο πᾶν, | Ο Δίας λοιπόν, επειδή φοβήθηκε για το γένος μας μήπως χαθεί ολόκληρο, |
| Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην, ἵν’ εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί. | στέλνει τον Ερμή να φέρει στους ανθρώπους την αιδώ και τη δίκη, για να είναι κόσμημα και τάξη των πόλεων και δεσμοί που ενώνουν με φιλία. |
| Ἐρωτᾷ οὖν Ἑρμῆς Δία τίνα οὖν τρόπον δοίη δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις· | Ρωτά λοιπόν ο Ερμής τον Δία με ποιον τρόπο να δώσει τη δίκη και την αιδώ στους ανθρώπους· |
| «Πότερον ὡς αἱ τέχναι νενέμηνται, οὕτω καὶ ταύτας νείμω; | «Όπως έχουν μοιραστεί οι τέχνες, έτσι να μοιράσω κι αυτές; |
| νενέμηνται δὲ ὧδε· εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς ἰδιώταις, καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοί· | Κι έχουν μοιραστεί ως εξής: ένας που κατέχει την ιατρική αρκεί για πολλούς που δεν την κατέχουν, και το ίδιο οι άλλοι τεχνίτες· |
| καὶ δίκην δὴ καὶ αἰδῶ οὕτω θῶ ἐν τοῖς ἀνθρώποις, ἢ ἐπὶ πάντας νείμω;» | και τη δίκη λοιπόν και την αιδώ έτσι να τις βάλω στους ανθρώπους ή να τις μοιράσω σε όλους;» |
| «Ἐπὶ πάντας», ἔφη ὁ Ζεύς, «καὶ πάντες μετεχόντων· | «Σε όλους», είπε ο Δίας, «και όλοι να έχουν μερίδιο· |
| οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν· | γιατί δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν πόλεις, αν λίγοι μόνο είχαν μερίδιο σε αυτές, όπως στις άλλες τέχνες· |
| καὶ νόμον γε θὲς παρ’ ἐμοῦ τὸν μὴ δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν κτείνειν ὡς νόσον πόλεως». | και θέσε μάλιστα νόμο από μένα: όποιον δεν μπορεί να έχει μερίδιο στην αιδώ και στη δίκη, να τον θανατώνουν σαν αρρώστια της πόλης». |
| Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες, καὶ διὰ ταῦτα οἵ τε ἄλλοι καὶ Ἀθηναῖοι, | Έτσι λοιπόν, Σωκράτη, και γι' αυτούς τους λόγους, και οι άλλοι και οι Αθηναίοι, |
| ὅταν μὲν περὶ ἀρετῆς τεκτονικῆς ᾖ λόγος ἢ ἄλλης τινὸς δημιουργικῆς, ὀλίγοις οἴονται μετεῖναι συμβουλῆς, | όταν γίνεται λόγος για την ικανότητα στην οικοδομική ή σε κάποια άλλη τέχνη, νομίζουν ότι σε λίγους ανήκει το δικαίωμα να συμβουλεύουν, |
| καὶ ἐάν τις ἐκτὸς ὢν τῶν ὀλίγων συμβουλεύῃ, οὐκ ἀνέχονται, ὡς σὺ φῄς—εἰκότως, ὡς ἐγώ φημι— | και αν κάποιος που δεν είναι από τους λίγους δίνει συμβουλές, δεν τον ανέχονται, όπως λες εσύ (και δικαιολογημένα, όπως λέω εγώ)· |
| ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικῆς ἀρετῆς ἴωσιν, ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν ἰέναι καὶ σωφροσύνης, | όταν όμως έρχονται να συσκεφτούν για την πολιτική αρετή, που πρέπει να βαδίζει ολόκληρη μέσα από τη δικαιοσύνη και τη σωφροσύνη, |
| εἰκότως ἅπαντος ἀνδρὸς ἀνέχονται, ὡς παντὶ προσῆκον ταύτης γε μετέχειν τῆς ἀρετῆς ἢ μὴ εἶναι πόλεις. | δικαιολογημένα ανέχονται κάθε άνθρωπο, γιατί πιστεύουν ότι σε όλους ταιριάζει να έχουν μερίδιο σε αυτή τουλάχιστον την αρετή, αλλιώς δεν μπορούν να υπάρχουν πόλεις. |
| Αὕτη, ὦ Σώκρατες, τούτου αἰτία. | Αυτή είναι, Σωκράτη, η αιτία γι' αυτό. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| μετέχω + γενική | έχω μερίδιο σε κάτι |
| θεία μοῖρα | μερίδιο από τα θεϊκά (μοῖρα = μερίδιο) |
| νομίζω θεούς | πιστεύω στους θεούς, τους λατρεύω |
| διαρθρόω, -ῶ | αρθρώνω, χωρίζω σε μέλη |
| ὀνόματα, τά | λέξεις |
| ἐσθής, -ῆτος, ἡ | ρούχο |
| ὑπόδεσις, ἡ | υπόδημα |
| σποράδην | σκόρπια, διασκορπισμένοι |
| πανταχῇ | από κάθε άποψη |
| δημιουργικὴ τέχνη | η τέχνη του τεχνίτη (δημιουργὸς = τεχνίτης) |
| ἐνδεής, -ές | ανεπαρκής |
| ἀθροίζομαι | συγκεντρώνομαι |
| σκεδάννυμαι | σκορπίζομαι |
| αἰδώς, -οῦς, ἡ | ο σεβασμός προς τους άλλους, η ντροπή |
| δίκη, ἡ | το αίσθημα του δικαίου |
| συναγωγός, -όν | αυτός που ενώνει |
| ἰδιώτης, ὁ | ο μη ειδικός |
| μέτεστί τινι τινός | κάποιος έχει μερίδιο, δικαίωμα σε κάτι |
| ἀνέχομαι + γενική | ανέχομαι, ακούω με υπομονή |
| εἰκότως | δικαιολογημένα, εύλογα |
| προσήκει | ταιριάζει, αρμόζει |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| μοίρας | μοιράζω, μοιρασιά, μοιραίος, μοιρολόι |
| ἱδρύεσθαι | ίδρυμα, ιδρυτής, ίδρυση, έδρα |
| φωνὴν | φωνητικός, συμφωνία, μικρόφωνο, άφωνος |
| θηρίων | θηριώδης, θηρευτής, θήραμα, θηριοτροφείο |
| πόλεις | πολίτης, πολιτισμός, μητρόπολη, πολεοδομία |
| νόσον | νοσοκομείο, νοσηλεία, νοσηρός, ανοσία |
Ερμηνεία
Θεία μοῖρα: τα πρώτα βήματα του ανθρώπου
Με τη φωτιά και την τεχνική γνώση, που ήταν δώρα των θεών, ο άνθρωπος πήρε θεία μοῖρα, ένα θεϊκό μερίδιο. Η πρώτη συνέπεια είναι θρησκευτική: μόνος από τα ζώα, χάρη σε αυτή τη συγγένεια με τον θεό, ο άνθρωπος πιστεύει σε θεούς και τους στήνει βωμούς και αγάλματα. Ακολουθεί ο έναρθρος λόγος: φωνὴν καὶ ὀνόματα διηρθρώσατο, δηλαδή από τον άναρθρο ήχο (φωνή) φτιάχνει διακριτές λέξεις (ὀνόματα). Τελευταία έρχονται τα υλικά επιτεύγματα: σπίτια, ρούχα, υποδήματα, στρώματα, γεωργία. Πρόσεξε ότι αυτά αναπληρώνουν ακριβώς ό,τι του έλειπε στην προηγούμενη ενότητα (γυμνὸς, ἀνυπόδητος, ἄστρωτος).
Γιατί δεν έφτασαν
Οι άνθρωποι ζουν σποράδην. Η δημιουργικὴ τέχνη τους φτάνει για να βρίσκουν τροφή, όχι για να αμυνθούν στα θηρία. Η πολεμική είναι μέρος της πολιτικής τέχνης: για να πολεμήσεις οργανωμένα χρειάζεσαι κοινότητα. Οι άνθρωποι το καταλαβαίνουν και μαζεύονται σε πόλεις. Αλλά τότε εμφανίζεται ένας δεύτερος κίνδυνος, μέσα από τους ίδιους: ἠδίκουν ἀλλήλους. Και σκορπίζουν ξανά. Ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο θανάτους: τα θηρία όταν είναι μόνος, την αδικία των ομοίων του όταν είναι μαζί.
Το δώρο του Δία: αἰδὼς καὶ δίκη
Ο Δίας ενεργεί από φόβο για το γένος (δείσας … μὴ ἀπόλοιτο πᾶν), όπως ο Επιμηθέας ενεργούσε εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη. Ο μύθος κλείνει τον κύκλο: τώρα σώζεται και το ανθρώπινο γένος.
Τέχνες για λίγους, αρετή για όλους
Η ερώτηση του Ερμή βάζει το κρίσιμο δίλημμα. Οι τέχνες έχουν μοιραστεί σε ειδικούς: ένας γιατρός αρκεί για πολλούς ἰδιώτας. Θα γίνει το ίδιο και με την αἰδῶ και τη δίκην; Ο Δίας απαντά ἐπὶ πάντας, και δίνει τον λόγο: οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις. Η πόλη δεν μπορεί να υπάρξει αν η δικαιοσύνη είναι ειδικότητα λίγων, γιατί όλοι ζουν με όλους και ο καθένας μπορεί να αδικήσει τον καθένα.
Ο νόμος του Δία είναι σκληρός: όποιος δεν μπορεί να μετέχει στην αἰδῶ και τη δίκην θανατώνεται ὡς νόσον πόλεως. Η μεταφορά από την ιατρική λέει ότι ο άδικος είναι αρρώστια που απειλεί όλο τον οργανισμό της πόλης. Η μετοχή όμως είναι δυνάμενον: αφορά όποιον αδυνατεί να γίνει πολίτης, όχι όποιον κάνει ένα λάθος.
Το επιμύθιο
Ο Πρωταγόρας εφαρμόζει τον μύθο στην Αθήνα. Ο Σωκράτης είχε παρατηρήσει ότι στην εκκλησία του δήμου για τα τεχνικά ζητήματα ακούνε μόνο ειδικούς, για τα πολιτικά όποιον θέλει να μιλήσει. Ο Πρωταγόρας συμφωνεί με την παρατήρηση (ὡς σὺ φῄς), αλλά της δίνει άλλη εξήγηση (εἰκότως, ὡς ἐγώ φημι): οι Αθηναίοι κάνουν καλά, γιατί η πολιτική αρετή είναι κτήμα όλων. Έτσι ο μύθος γίνεται θεωρητικό θεμέλιο της δημοκρατίας: αφού όλοι έχουν μερίδιο στην πολιτική αρετή, όλοι έχουν δικαίωμα λόγου για τα κοινά (ισηγορία).
Η γλώσσα του κειμένου
- ἧς μέρος πολεμική: αναφορική, προσδιορίζει το τέχνην. Το ἧς είναι σε γενική, γιατί εξαρτάται από το μέρος (γενική διαιρετική).
- ἣν δεῖ … πᾶσαν ἰέναι: αναφορική, προσδιορίζει το ἀρετῆς. Το ἣν είναι σε αιτιατική, γιατί είναι υποκείμενο του απαρεμφάτου ἰέναι.
- ὅτ’ ἀθροισθεῖεν: χρονική, αόριστη επανάληψη στο παρελθόν (ευκτική).
- μὴ ἀπόλοιτο πᾶν: ενδοιαστική, αντικείμενο του δείσας· τίνα τρόπον δοίη: πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο του ἐρωτᾷ. Και οι δύο με ευκτική του πλαγίου λόγου, γιατί εξαρτώνται από ιστορικό χρόνο (ο ἐρωτᾷ είναι ιστορικός ενεστώτας).
- ἵν’ εἶεν: τελική, με ευκτική του πλαγίου λόγου.
- νείμω; θῶ;: απορηματική υποτακτική σε ευθεία ερώτηση· Πότερον … ἤ: διμελής ερώτηση.
- εἰ μετέχοιεν, οὐκ ἂν γένοιντο: υποθετικός λόγος, απλή σκέψη του λέγοντος (εἰ + ευκτική, ἂν + δυνητική ευκτική).
- ὡς σὺ φῄς, ὡς ἐγώ φημι: παραβολικές προτάσεις.
- ὡς παντὶ προσῆκον: αιτιατική απόλυτη (το προσήκει είναι απρόσωπο), αιτιολογική· το ὡς δείχνει ότι η αιτία είναι η γνώμη των Αθηναίων.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. «Ἐπὶ πάντας», ἔφη ὁ Ζεύς, «καὶ πάντες μετεχόντων· οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν»: Να εξηγήσεις γιατί ο Δίας αποφασίζει να μοιράσει την αἰδῶ και τη δίκην σε όλους, και όχι όπως τις τέχνες.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πώς είναι μοιρασμένες οι τέχνες. Ο Ερμής εξηγεί ότι οι τέχνες ανήκουν σε ειδικούς: εἷς ἔχων ἰατρικὴν πολλοῖς ἱκανὸς ἰδιώταις. Ένας τεχνίτης εξυπηρετεί πολλούς, και οι υπόλοιποι δεν χρειάζεται να ξέρουν την τέχνη του.
Γιατί η αἰδὼς και η δίκη δεν μπορούν να μοιραστούν έτσι. Η πόλη δεν είναι υπηρεσία που προσφέρει ένας σε πολλούς· είναι συμβίωση όλων με όλους. Αν λίγοι μόνο σέβονται τους άλλους και έχουν αίσθημα δικαίου, οι υπόλοιποι θα αδικούν, όπως πριν (ἠδίκουν ἀλλήλους), και η πόλη θα διαλυθεί (σκεδαννύμενοι διεφθείροντο).
Τι σημαίνει αυτό. Η πολιτική αρετή είναι προϋπόθεση για να υπάρξει πόλη (οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις). Γι' αυτό είναι καθολική: όλοι έχουν τη δυνατότητα να τη μετέχουν. Και γι' αυτό, όπως θα πει ο Πρωταγόρας στο επιμύθιο, οι Αθηναίοι δικαιολογημένα ακούνε κάθε πολίτη όταν συσκέπτονται για τα κοινά.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στα Ἔργα καὶ Ἡμέραι (στ. 276–280) ο Ησίοδος γράφει ότι ο γιος του Κρόνου όρισε για τους ανθρώπους αυτόν τον νόμο: τα ψάρια, τα θηρία και τα πουλιά να τρώνε το ένα το άλλο, γιατί δεν υπάρχει δίκη ανάμεσά τους· στους ανθρώπους όμως έδωσε τη δίκη, που είναι πολύ καλύτερη (απόδοση δική μας). Να συγκρίνεις τη θέση του Ησιόδου με όσα λέει ο Πρωταγόρας για τη δίκη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κοινά σημεία. Και στα δύο κείμενα η δίκη είναι δώρο του Δία στους ανθρώπους, και αυτό που τους ξεχωρίζει από τα ζώα. Και στα δύο η απουσία της οδηγεί στην αλληλοεξόντωση: τα ζώα του Ησιόδου τρώνε το ένα το άλλο, οι άνθρωποι του Πρωταγόρα ἠδίκουν ἀλλήλους και χάνονταν.
Διαφορές. Στον Ησίοδο η δίκη δίνεται στους ανθρώπους από την αρχή, ως φυσική τους διαφορά από τα ζώα. Στον Πρωταγόρα έρχεται τελευταία, μετά τη θρησκεία, τη γλώσσα και τις τέχνες, όταν οι άνθρωποι έχουν ήδη αποτύχει να ζήσουν μαζί. Ο Πρωταγόρας επίσης συνδέει ρητά τη δίκη με την πόλη και τη μοιράζει σε όλους, για να στηρίξει το δικαίωμα όλων να μιλούν στην εκκλησία· στον Ησίοδο δεν υπάρχει πολιτική διάσταση αυτού του είδους.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιον στέλνει ο Δίας στους ανθρώπους, και τι τους φέρνει;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 322a–323a του Πρωταγόρα, περίοδο προς περίοδο.
- Να περιγράφεις τα επιτεύγματα της δημιουργικής τέχνης και να εξηγείς γιατί δεν έσωσαν τους ανθρώπους.
- Να ορίζεις την αἰδῶ και τη δίκην και να εξηγείς γιατί ο Δίας τις μοιράζει σε όλους, σε αντίθεση με τις τέχνες.
- Να συνδέεις το επιμύθιο με την απάντηση του Πρωταγόρα στον Σωκράτη για τη στάση των Αθηναίων στην εκκλησία του δήμου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.