Μετάβαση στο περιεχόμενο

Β.7 Η συγκρότηση της πόλεως

Αριστοτέλης, Πολιτικά: ο άνθρωπος χωρίς νόμο και δίκη, το χειρότερο των ζώων.

40 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να τοποθετείς το απόσπασμα στα Πολιτικά του Αριστοτέλη και να ξέρεις ότι εξετάζεται ως κείμενο σε μετάφραση.
  2. Να ερμηνεύεις τη θέση ότι ο άνθρωπος, τελεωθείς, είναι το καλύτερο ζώο, και χωρίς νόμο και δίκη το χειρότερο.
  3. Να εξηγείς γιατί η φρόνησις και η ἀρετή είναι όπλα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για τα αντίθετα, και πώς ορίζονται η δίκη και η δικαιοσύνη.
  4. Να συγκρίνεις την άποψη του Αριστοτέλη για τη συγκρότηση της πόλης με τον μύθο του Πρωταγόρα.

Το πλαίσιο

Τα Πολιτικά του Αριστοτέλη αρχίζουν με τη γένεση της πόλης. Στο πρώτο βιβλίο (Α) ο φιλόσοφος δείχνει ότι οι ανθρώπινες κοινότητες προχωρούν από τη μικρότερη στη μεγαλύτερη: από την οικογένεια (οἰκία) στο χωριό (κώμη) και από εκεί στην πόλη, που είναι η τελική, αυτάρκης κοινότητα. Η πόλη υπάρχει φύσει, και ο άνθρωπος είναι φύσει πολιτικὸν ζῷον (αυτό θα το δούμε αναλυτικά στην ενότητα Ε.20). Το απόσπασμά μας κλείνει αυτόν τον συλλογισμό: τι κερδίζει ο άνθρωπος μέσα στην πόλη, και τι γίνεται έξω από αυτήν.

Το κείμενο

Φύσει μὲν οὖν ἡ ὁρμὴ ἐν πᾶσιν ἐπὶ τὴν τοιαύτην κοινωνίαν [: την πόλιν]· ὁ δὲ πρῶτος συστήσας μεγίστων ἀγαθῶν αἴτιος. Ὥσπερ γὰρ καὶ τελεωθεὶς βέλτιστον τῶν ζῴων ἄνθρωπός ἐστιν, οὕτω καὶ χωρισθεὶς νόμου καὶ δίκης χείριστον πάντων. Χαλεπωτάτη γὰρ ἀδικία ἔχουσα ὅπλα· ὁ δὲ ἄνθρωπος ὅπλα ἔχων φύεται φρονήσει καὶ ἀρετῇ, οἷς ἐπὶ τἀναντία ἔστι χρῆσθαι μάλιστα. Διὸ ἀνοσιώτατον καὶ ἀγριώτατον ἄνευ ἀρετῆς, καὶ πρὸς ἀφροδίσια καὶ ἐδωδὴν χείριστον. Ἡ δὲ δικαιοσύνη πολιτικόν· ἡ γὰρ δίκη πολιτικῆς κοινωνίας τάξις ἐστίν, ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου κρίσις.

Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1.12, 1253a29–39

Το «[: την πόλιν]» δεν είναι του Αριστοτέλη: είναι διευκρίνιση του σχολικού βιβλίου. Ο Φάκελος γράφει επίσης τελεωθεὶς … ἄνθρωπος· σε άλλες εκδόσεις διαβάζεται τελεωθὲν … ὁ ἄνθρωπος, χωρίς διαφορά στο νόημα.

Η μετάφραση

Δική μας. Πιστή όσο το επιτρέπει η πυκνή γλώσσα του Αριστοτέλη· σε παρένθεση ό,τι εννοείται.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Φύσει μὲν οὖν ἡ ὁρμὴ ἐν πᾶσιν ἐπὶ τὴν τοιαύτην κοινωνίαν·Από τη φύση λοιπόν υπάρχει σε όλους η ορμή για μια τέτοια κοινωνία (την πόλη)·
ὁ δὲ πρῶτος συστήσας μεγίστων ἀγαθῶν αἴτιος.εκείνος όμως που πρώτος τη συγκρότησε στάθηκε αίτιος πάρα πολύ μεγάλων αγαθών.
Ὥσπερ γὰρ καὶ τελεωθεὶς βέλτιστον τῶν ζῴων ἄνθρωπός ἐστιν,Γιατί, όπως ο άνθρωπος, όταν ολοκληρωθεί, είναι το καλύτερο από τα ζώα,
οὕτω καὶ χωρισθεὶς νόμου καὶ δίκης χείριστον πάντων.έτσι και, όταν αποκοπεί από τον νόμο και τη δίκη, είναι το χειρότερο από όλα.
Χαλεπωτάτη γὰρ ἀδικία ἔχουσα ὅπλα·Γιατί η πιο επικίνδυνη είναι η αδικία που έχει όπλα·
ὁ δὲ ἄνθρωπος ὅπλα ἔχων φύεται φρονήσει καὶ ἀρετῇ, οἷς ἐπὶ τἀναντία ἔστι χρῆσθαι μάλιστα.και ο άνθρωπος γεννιέται έχοντας όπλα, τη φρόνηση και την αρετή, που μπορεί κανείς να τα χρησιμοποιήσει κατεξοχήν και για τους αντίθετους σκοπούς.
Διὸ ἀνοσιώτατον καὶ ἀγριώτατον ἄνευ ἀρετῆς,Γι' αυτό, χωρίς αρετή, είναι το πιο ανόσιο και το πιο άγριο ον,
καὶ πρὸς ἀφροδίσια καὶ ἐδωδὴν χείριστον.και το χειρότερο στις σαρκικές απολαύσεις και στο φαγητό.
Ἡ δὲ δικαιοσύνη πολιτικόν·Η δικαιοσύνη όμως είναι στοιχείο της πόλης·
ἡ γὰρ δίκη πολιτικῆς κοινωνίας τάξις ἐστίν, ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου κρίσις.γιατί η δίκη είναι η τάξη της πολιτικής κοινωνίας, και η δικαιοσύνη είναι η κρίση για το τι είναι δίκαιο.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
φύσειαπό τη φύση, εκ φύσεως
ὁρμή, ἡέμφυτη τάση, παρόρμηση
κοινωνία, ἡκοινότητα, ένωση ανθρώπων
συνίστημι, μτχ. αορ. συστήσαςσυγκροτώ, ιδρύω
τελειόω / τελεόω, -ῶ (παθ. μτχ. τελεωθείς)φέρνω στο τέλος, στην ολοκλήρωση
χωρίζομαι + γενικήαποχωρίζομαι, αποκόβομαι από κάτι
χαλεπός, -ή, -όνδύσκολος, επικίνδυνος
φύομαιγεννιέμαι, φυτρώνω
φρόνησις, ἡη διανοητική ικανότητα, η ορθή σκέψη
τἀναντία (= τὰ ἐναντία)τα αντίθετα
ἔστι + απαρέμφατοείναι δυνατό
ἀνόσιος, -ονασεβής, ανίερος
ἀφροδίσια, τάοι σαρκικές ηδονές
ἐδωδή, ἡτο φαγητό
τάξις, ἡτάξη, οργάνωση
κρίσις, ἡκρίση, διάκριση, απόφαση

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
φύσει / φύεταιφυσικός, φυτό, φυσιολογία, έμφυτος
ὁρμὴορμητικός, παρόρμηση, αφορμή, ορμόνη
τελεωθεὶςτέλος, τέλειος, τελετή, τελειωτικός
ὅπλαοπλίτης, οπλισμός, αφοπλισμός, οπλοστάσιο
τάξιςτάξη, τακτικός, σύνταξη, διάταξη
κρίσιςκριτής, κριτήριο, κριτική, διάκριση

Ερμηνεία

Η ορμή και ο πρώτος ιδρυτής

Η πρώτη περίοδος έχει δύο σκέλη (μὲν … δέ). Η ορμή προς την πολιτική κοινωνία είναι φυσική και υπάρχει σε όλους· η πόλη όμως δεν φυτρώνει μόνη της. Χρειάστηκε κάποιος που πρώτος τη συγκρότησε. Ο Αριστοτέλης σκέφτεται τους μυθικούς ιδρυτές που είχε κάθε πόλη, όπως ο Θησέας για την Αθήνα. Η φύση δίνει την τάση, ο άνθρωπος την πραγματοποιεί, και ο πρώτος που το έκανε έγινε αίτιος μεγίστων ἀγαθῶν: της επιβίωσης, αλλά και της ευτυχίας που μόνο μέσα στην πόλη είναι δυνατή.

Το καλύτερο και το χειρότερο ζώο

Η αιτιολόγηση (γάρ) είναι ότι η πιο επικίνδυνη αδικία είναι η οπλισμένη. Ο άνθρωπος γεννιέται με όπλα: τη φρόνηση (εδώ: τη νοημοσύνη του στο σύνολό της) και την αρετή (εδώ: τη φυσική του προδιάθεση να γίνει ενάρετος). Αυτά τα όπλα όμως είναι αμφίσημα: ἐπὶ τἀναντία ἔστι χρῆσθαι μάλιστα. Η ίδια εξυπνάδα που χτίζει, σχεδιάζει και θεραπεύει, μπορεί να εξαπατήσει, να καταστρέψει, να σκοτώσει. Ένα θηρίο σκοτώνει από ένστικτο, όσο χρειάζεται· ο άδικος άνθρωπος σκοτώνει με σχέδιο, και χωρίς όριο. Γι' αυτό χωρίς αρετή είναι ἀνοσιώτατον καὶ ἀγριώτατον, και ακόμα και στις σωματικές ανάγκες (ἀφροδίσια, ἐδωδή) δεν έχει μέτρο, χειρότερα από τα ζώα.

Δίκη και δικαιοσύνη

Η λύση είναι η δικαιοσύνη, που είναι πολιτικόν, πράγμα της πόλης. Ο Αριστοτέλης ξεχωρίζει δύο όρους:

ΌροςΟρισμόςΤι είναι
δίκηπολιτικῆς κοινωνίας τάξιςη έννομη τάξη της πόλης, οι κανόνες και οι θεσμοί της
δικαιοσύνητοῦ δικαίου κρίσιςη ικανότητα να κρίνεις τι είναι δίκαιο· η αρετή του πολίτη

Η δίκη είναι λοιπόν το αντικειμενικό πλαίσιο, η δικαιοσύνη η προσωπική κρίση που το εφαρμόζει. Η μία χωρίς την άλλη δεν αρκεί.

Σύγκριση με τον μύθο του Πρωταγόρα (Β.6)

Πρωταγόρας (Β.6)Αριστοτέλης (Β.7)
Γιατί πόληανάγκη: τα θηρία αφάνιζαν τους σκόρπιους ανθρώπουςφυσική ορμή που υπάρχει σε όλους
Πώς έρχεται η δικαιοσύνηδώρο του Δία (αἰδὼς καὶ δίκη)ανάγεται στη φύση και στην πόλη· την πραγματοποιεί ο άνθρωπος
Τρόποςμύθοςφιλοσοφικός λόγος, τελολογία
Κοινόχωρίς δίκη οι άνθρωποι αδικούν και χάνονταιχωρίς νόμο και δίκη ο άνθρωπος είναι χείριστον πάντων

Και οι δύο φτάνουν στο ίδιο συμπέρασμα: η πόλη στέκεται μόνο πάνω στη δικαιοσύνη. Ο Πρωταγόρας το λέει με θεούς και ήρωες, ο Αριστοτέλης με τη φύση και τον σκοπό.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «Ὥσπερ γὰρ καὶ τελεωθεὶς βέλτιστον τῶν ζῴων ἄνθρωπός ἐστιν, οὕτω καὶ χωρισθεὶς νόμου καὶ δίκης χείριστον πάντων»: Να ερμηνεύσεις τη θέση του Αριστοτέλη, με βάση και τη συνέχεια του κειμένου.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στο πρώτο στάσιμο της Ἀντιγόνης (στ. 365–371) ο Σοφοκλής λέει για τον άνθρωπο ότι, έχοντας κάτι σοφό, την εφευρετικότητα των τεχνών, πέρα από κάθε προσδοκία, πότε βαδίζει προς το κακό και πότε προς το καλό· όταν τιμά τους νόμους της χώρας και τη δίκη των θεών, είναι μεγάλος μέσα στην πόλη· άπολις γίνεται όποιος από τόλμη σμίγει με το κακό (απόδοση δική μας). Να συγκρίνεις με τη θέση του Αριστοτέλη.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς εξετάζεται το κείμενο Β.7 κατά την ΥΑ;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Πώς ορίζεται η δικαιοσύνη στο κείμενο;

Τα κατάφερες;

  • Να τοποθετείς το απόσπασμα στα Πολιτικά του Αριστοτέλη και να ξέρεις ότι εξετάζεται ως κείμενο σε μετάφραση.
  • Να ερμηνεύεις τη θέση ότι ο άνθρωπος, τελεωθείς, είναι το καλύτερο ζώο, και χωρίς νόμο και δίκη το χειρότερο.
  • Να εξηγείς γιατί η φρόνησις και η ἀρετή είναι όπλα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για τα αντίθετα, και πώς ορίζονται η δίκη και η δικαιοσύνη.
  • Να συγκρίνεις την άποψη του Αριστοτέλη για τη συγκρότηση της πόλης με τον μύθο του Πρωταγόρα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;