Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γ.8 Η αλληγορία του σπηλαίου: οι δεσμώτες

Πλάτων, Πολιτεία 514a–515c: οι σκιές στον τοίχο και τι νομίζουν οι δεσμώτες ότι βλέπουν.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 Α. Διδαγμένο κείμενο ·2020 επαν. Α. Διδαγμένο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να τοποθετείς την αλληγορία του σπηλαίου στην Πολιτεία του Πλάτωνα και να περιγράφεις το σκηνικό με βάση το κείμενο.
  2. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 514a–515c, με τις αλλαγές ομιλητή.
  3. Να ερμηνεύεις τα σύμβολα της αλληγορίας (σπήλαιο, δεσμώτες, δεσμά, φωτιά, σκιές) και τη σημασία του «Ὁμοίους ἡμῖν».
  4. Να εξηγείς τι σημαίνει «τὸ ἀληθὲς» για τους δεσμώτες και πώς συνδέεται με τη θεωρία των Ιδεών.

Το πλαίσιο

Η Πολιτεία είναι διάλογος σε δέκα βιβλία για τη δικαιοσύνη και την ιδανική πόλη. Ο Σωκράτης αφηγείται σε α΄ πρόσωπο μια συζήτηση που έγινε στον Πειραιά, και ο κύριος συνομιλητής του εδώ είναι ο Γλαύκων, αδελφός του Πλάτωνα. Πριν από το βιβλίο Ζ ο Σωκράτης έχει ήδη υποστηρίξει ότι την ιδανική πόλη πρέπει να την κυβερνούν φιλόσοφοι, και έχει μιλήσει για την Ιδέα του Αγαθού με δύο εικόνες, τον ήλιο και τη γραμμή. Τώρα δίνει μια τρίτη: το σπήλαιο. Γι' αυτό λέει Μετὰ ταῦτα: μετά από εκείνες τις εικόνες.

Στο κείμενο εναλλάσσονται δύο φωνές. Όπου διαβάζεις εἶπον ή ἦν δ’ ἐγώ, μιλά ο Σωκράτης· όπου ἔφη, ο Γλαύκων.

Το κείμενο

Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον, ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας, ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν, φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν, μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν, παρ’ ἣν ἰδὲ τειχίον παρῳκοδομημένον, ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν.

Ὁρῶ, ἔφη.

Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα, οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν παραφερόντων.

Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους.

Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ· τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ καταντικρὺ αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας;

Πῶς γάρ, ἔφη, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου;

Τί δὲ τῶν παραφερομένων; οὐ ταὐτὸν τοῦτο;

Τί μήν;

Εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν;

Ἀνάγκη.

Τί δ’ εἰ καὶ ἠχὼ τὸ δεσμωτήριον ἐκ τοῦ καταντικρὺ ἔχοι; ὁπότε τις τῶν παριόντων φθέγξαιτο, οἴει ἂν ἄλλο τι αὐτοὺς ἡγεῖσθαι τὸ φθεγγόμενον ἢ τὴν παριοῦσαν σκιάν;

Μὰ Δί’ οὐκ ἔγωγ’, ἔφη.

Παντάπασι δή, ἦν δ’ ἐγώ, οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἂν ἄλλο τι νομίζοιεν τὸ ἀληθὲς ἢ τὰς τῶν σκευαστῶν σκιάς.

Πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη.

Πλάτων, Πολιτεία 514a–515c

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε αγκύλη ποιος μιλά.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας.[Σ.] Ύστερα από αυτά λοιπόν, είπα, παρομοίασε τη φύση μας, ως προς την παιδεία και την απαιδευσία, με μια κατάσταση σαν κι αυτή.
Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον,Φαντάσου δηλαδή ανθρώπους σαν μέσα σε μια υπόγεια κατοικία που μοιάζει με σπηλιά, με την είσοδο ανοιχτή προς το φως, να απλώνεται σε όλο το πλάτος της σπηλιάς·
ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας,κι αυτούς να βρίσκονται εκεί μέσα από παιδιά, δεμένους και στα πόδια και στον αυχένα,
ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν,ώστε να μένουν ακίνητοι και να κοιτάζουν μόνο μπροστά τους, και να μην μπορούν, εξαιτίας του δεσμού, να γυρίζουν τα κεφάλια τους γύρω·
φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν,και να τους φωτίζει μια φωτιά που καίει πάνω ψηλά και μακριά, πίσω τους·
μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν,κι ανάμεσα στη φωτιά και στους δεσμώτες, πιο ψηλά, έναν δρόμο,
παρ’ ἣν ἰδὲ τειχίον παρῳκοδομημένον,και κατά μήκος του φαντάσου ένα τειχάκι χτισμένο,
ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν.όπως είναι στημένα μπροστά από τους θεατές τα χαμηλά παραπετάσματα των κουκλοπαικτών, πάνω από τα οποία δείχνουν τις κούκλες τους.
Ὁρῶ, ἔφη.[Γ.] Το βλέπω, είπε.
Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου[Σ.] Δες λοιπόν, κατά μήκος του τειχιού, ανθρώπους να κουβαλούν κάθε λογής αντικείμενα, που ξεπερνούν το τειχάκι σε ύψος,
καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα,και αγάλματα ανθρώπων και άλλων ζώων, από πέτρα και ξύλο και φτιαγμένα με κάθε λογής υλικό·
οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν παραφερόντων.κι από αυτούς που τα περνούν, όπως είναι φυσικό, άλλοι να μιλούν κι άλλοι να σωπαίνουν.
Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους.[Γ.] Παράξενη εικόνα περιγράφεις, είπε, και παράξενους δεσμώτες.
Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ·[Σ.] Όμοιους με εμάς, είπα εγώ·
τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ καταντικρὺ αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας;γιατί, πρώτα πρώτα, νομίζεις ότι τέτοιοι άνθρωποι θα είχαν δει από τον εαυτό τους και ο ένας από τον άλλον οτιδήποτε άλλο εκτός από τις σκιές που ρίχνει η φωτιά πάνω στον τοίχο της σπηλιάς απέναντί τους;
Πῶς γάρ, ἔφη, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου;[Γ.] Και πώς θα μπορούσαν, είπε, αν ήταν αναγκασμένοι να έχουν τα κεφάλια τους ακίνητα σε όλη τους τη ζωή;
Τί δὲ τῶν παραφερομένων; οὐ ταὐτὸν τοῦτο;[Σ.] Και για τα αντικείμενα που περνούν; Δεν ισχύει το ίδιο;
Τί μήν;[Γ.] Πώς αλλιώς;
Εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν;[Σ.] Αν λοιπόν μπορούσαν να συζητούν μεταξύ τους, δεν πιστεύεις ότι θα θεωρούσαν πραγματικά όντα αυτά ακριβώς που βλέπουν;
Ἀνάγκη.[Γ.] Αναγκαστικά.
Τί δ’ εἰ καὶ ἠχὼ τὸ δεσμωτήριον ἐκ τοῦ καταντικρὺ ἔχοι;[Σ.] Κι αν η φυλακή είχε και αντίλαλο από τον απέναντι τοίχο;
ὁπότε τις τῶν παριόντων φθέγξαιτο, οἴει ἂν ἄλλο τι αὐτοὺς ἡγεῖσθαι τὸ φθεγγόμενον ἢ τὴν παριοῦσαν σκιάν;Όποτε μιλούσε κάποιος από αυτούς που περνούν, νομίζεις ότι θα πίστευαν πως μιλά κάτι άλλο και όχι η σκιά που περνά;
Μὰ Δί’ οὐκ ἔγωγ’, ἔφη.[Γ.] Μα τον Δία, εγώ όχι, είπε.
Παντάπασι δή, ἦν δ’ ἐγώ, οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἂν ἄλλο τι νομίζοιεν τὸ ἀληθὲς ἢ τὰς τῶν σκευαστῶν σκιάς.[Σ.] Σε κάθε περίπτωση λοιπόν, είπα εγώ, τέτοιοι άνθρωποι δεν θα θεωρούσαν αληθινό τίποτε άλλο εκτός από τις σκιές των κατασκευασμένων αντικειμένων.
Πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη.[Γ.] Είναι απόλυτη ανάγκη, είπε.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
ἀπεικάζω (προστ. ἀπείκασον)παρομοιάζω, παρουσιάζω με μια εικόνα
πάθος, -ους, τόκατάσταση, κάτι που παθαίνει κανείς
ἀπαιδευσία, ἡη έλλειψη παιδείας
κατάγειος, -ονυπόγειος
ἀναπετάννυμι (μτχ. παθ. παρακ. ἀναπεπταμένος)ανοίγω διάπλατα
σκέλος, -ους, τόπόδι, σκέλος
αὐχήν, -ένος, ὁαυχένας, λαιμός
περιάγωγυρίζω γύρω
τειχίον, τόχαμηλό τείχος, τειχάκι
παροικοδομέω, -ῶχτίζω δίπλα, κατά μήκος
θαυματοποιός, ὁαυτός που δίνει παραστάσεις με κούκλες ή κόλπα
παράφραγμα, -ατος, τόπαραπέτασμα, φράχτης
σκεῦος, -ους, τόαντικείμενο, εργαλείο, σκεύος
ἀνδριάς, -άντος, ὁάγαλμα ανθρώπου
φθέγγομαιμιλώ, βγάζω φωνή
ἄτοπος, -ονπαράξενος, παράλογος
καταντικρύαπέναντι
οἷός τ’ εἰμί + απαρέμφατομπορώ
ἠχώ, -οῦς, ἡαντίλαλος, ηχώ
δεσμωτήριον, τόφυλακή
σκευαστός, -ή, -όνκατασκευασμένος (τὰ σκευαστά: τα κατασκευάσματα)

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
πάθειπάθος, παθητικός, πάθηση, συμπάθεια, απάθεια
εἴσοδονέξοδος, οδηγός, μέθοδος, οδοιπόρος
δεσμοῖςδεσμός, δέσμη, δεσμώτης, δεσμευτικός
σκιάςσκιερός, σκιαγραφώ, σκιάχτρο, σκίουρος
εἰκόναεικονικός, εικονογράφηση, εικονολάτρης
ἀληθὲςαλήθεια, αληθινός, επαληθεύω, αληθοφανής

Η λέξη εἴσοδος στο κείμενο είναι το άνοιγμα της σπηλιάς. Σήμερα λέμε επίσης «είσοδος» το εισιτήριο ή την πρόσβαση σε ένα χώρο, και στα μαθηματικά ή στην πληροφορική τα δεδομένα που μπαίνουν σε ένα σύστημα.

Ερμηνεία

Το σκηνικό

Κάνε στο μυαλό σου μια τομή του σπηλαίου, από το βάθος προς την είσοδο:

Από το βάθος προς τα έξωΤι υπάρχει
1ο τοίχος του βάθους, όπου πέφτουν οι σκιές
2οι δεσμώτες, δεμένοι από παιδιά, με το βλέμμα στον τοίχο
3ένας δρόμος πιο ψηλά, με ένα τειχάκι κατά μήκος του
4άνθρωποι που περνούν κουβαλώντας αντικείμενα πάνω από το τειχάκι
5η φωτιά, ψηλά και μακριά
6η είσοδος, ανοιχτή προς το φως του ήλιου

Οι δεσμώτες βλέπουν μόνο τις σκιές των αντικειμένων πάνω στον τοίχο, και ακούνε μόνο τον αντίλαλο των φωνών. Δεν ξέρουν ούτε τον εαυτό τους: από τον εαυτό τους και από τους άλλους βλέπουν επίσης μόνο σκιές. Το σκηνικό είναι στατικό: τίποτα δεν δείχνει ακόμα ότι κάτι θα αλλάξει.

Τα σύμβολα

ΣύμβολοΤι συμβολίζει
σπήλαιοο αισθητός κόσμος, ο κόσμος των αισθήσεων
δεσμώτεςοι άνθρωποι χωρίς παιδεία, όλοι μας
δεσμάό,τι κρατά την ψυχή στο αισθητό: αισθήσεις, συνήθειες, προκαταλήψεις, πάθη
φωτιάο ήλιος του ορατού κόσμου, που κάνει τα αισθητά να φαίνονται
σκιέςτα είδωλα, η πιο φτωχή μορφή γνώσης
σκευαστάτα αισθητά πράγματα, που κι αυτά είναι αντίγραφα
είσοδος, φωςο δρόμος προς τον κόσμο των Ιδεών· έξω ο ήλιος συμβολίζει την Ιδέα του Αγαθού

«Ὁμοίους ἡμῖν»

Ο Γλαύκων αντιδρά: Ἄτοπον … εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους. Ἄτοπος είναι κάτι που δεν έχει τόπο, άρα αλλόκοτο, σχεδόν ανύπαρκτο. Η απάντηση του Σωκράτη είναι σύντομη και αιφνιδιαστική: Ὁμοίους ἡμῖν. Οι παράξενοι δεσμώτες είμαστε εμείς. Με το α΄ πληθυντικό ο Σωκράτης δεν εξαιρεί ούτε τον εαυτό του ούτε τον Γλαύκωνα ούτε τον αναγνώστη. Όλοι γεννιόμαστε μέσα στο σπήλαιο, και αυτό που μας φαίνεται φυσικό, να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας, είναι στην πραγματικότητα η αλλόκοτη κατάσταση.

Τὸ ἀληθές

Η τελευταία περίοδος συνοψίζει: οι δεσμώτες θα θεωρούσαν τὸ ἀληθές μόνο τις σκιές. Εδώ η λέξη δεν σημαίνει «σωστή πρόταση», αλλά το αληθινά υπαρκτό. Οι δεσμώτες δεν κάνουν λογικό λάθος: συμπεραίνουν σωστά με βάση ό,τι έχουν. Το πρόβλημα είναι ότι δεν ξέρουν πως υπάρχει κάτι άλλο. Γι' αυτό και συμφωνούν μεταξύ τους (εἰ διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν): η συζήτηση ανάμεσα σε δεσμώτες στερεώνει την πλάνη, δεν τη διαλύει.

Η γλώσσα του κειμένου

  • παρ’ ἣν … ὥσπερ … πρόκειται … ὑπὲρ ὧν … δεικνύασιν: τρεις αλλεπάλληλες δευτερεύουσες. Η παρ’ ἣν (αναφορική) προσδιορίζει το ὁδόν, η ὥσπερ … πρόκειται (παραβολική) συγκρίνει το τειχάκι με το παραπέτασμα, η ὑπὲρ ὧν (αναφορική) προσδιορίζει το παραφράγματα. Χτίζουν την εικόνα κομμάτι κομμάτι.
  • ὥστε μένειν … ὁρᾶν … περιάγειν: συμπερασματική με απαρέμφατο, το αποτέλεσμα των δεσμών.
  • ἰδέ, ὅρα, ἀπείκασον: προστακτικές· ο Σωκράτης σκηνοθετεί και ζητά από τον Γλαύκωνα να φανταστεί.
  • οἴει ἄν … ἑωρακέναι, ἡγῇ ἂν … νομίζειν: δυνητικά απαρέμφατα (απαρέμφατο με ἄν), αντικείμενα των οἴει και ἡγῇ.
  • Παντάπασι … οὐκ ἂν νομίζοιεν: δυνητική ευκτική, το πιθανό.

Ανάλυσε το συμπέρασμα

Με το ἄλλο τι ... ἤ ... το ἤ εισάγει τον β΄ όρο της σύγκρισης. Το νομίζω εδώ παίρνει αντικείμενο και κατηγορούμενο: θεωρώ κάτι ως κάτι. Το έναρθρο τὸ ἀληθές είναι το αντικείμενο, το άναρθρο ἄλλο τι το κατηγορούμενο.

Βρες το ρήμα και το υποκείμενο· ύστερα τι θα θεωρούσαν, ως τι, και με τι το συγκρίνει ο Σωκράτης.

Παντάπασι δή,οὐκ ἂν.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 5 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. «Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους. Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ»: Να σχολιάσεις την απάντηση του Σωκράτη και τη χρήση του α΄ πληθυντικού προσώπου.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον Φαίδωνα (82d–83a) ο Σωκράτης λέει ότι όσοι αγαπούν τη γνώση ξέρουν πως, όταν η φιλοσοφία παραλάβει την ψυχή τους, τη βρίσκει κυριολεκτικά δεμένη μέσα στο σώμα και κολλημένη πάνω του, αναγκασμένη να εξετάζει τα όντα μέσα από το σώμα σαν μέσα από φυλακή, και όχι η ίδια μόνη της (απόδοση δική μας). Να συγκρίνεις με την εικόνα των δεσμωτών.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιος λέει «Ἄτοπον λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους»;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Τι κουβαλούν οι άνθρωποι που περνούν πίσω από το τειχάκι;

Τα κατάφερες;

  • Να τοποθετείς την αλληγορία του σπηλαίου στην Πολιτεία του Πλάτωνα και να περιγράφεις το σκηνικό με βάση το κείμενο.
  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 514a–515c, με τις αλλαγές ομιλητή.
  • Να ερμηνεύεις τα σύμβολα της αλληγορίας (σπήλαιο, δεσμώτες, δεσμά, φωτιά, σκιές) και τη σημασία του «Ὁμοίους ἡμῖν».
  • Να εξηγείς τι σημαίνει «τὸ ἀληθὲς» για τους δεσμώτες και πώς συνδέεται με τη θεωρία των Ιδεών.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;