Γ.9 Η αλληγορία του σπηλαίου: η παιδεία
Πλάτων, Πολιτεία 518b–519a: η παιδεία ως περιαγωγή της ψυχής, όχι γέμισμα.
50 λεπτά
Στις Πανελλήνιες2020 Α. Διδαγμένο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 518b–519a της Πολιτείας, με τις αλλαγές ομιλητή.
- Να αντιπαραθέτεις την παιδεία ως «ένθεση» γνώσης, όπως την επαγγέλλονται κάποιοι, στην παιδεία ως περιαγωγή της ψυχής.
- Να εξηγείς τις έννοιες τὸ γιγνόμενον, τὸ ὄν, τἀγαθόν και τη διαφορά της φρόνησης από τις άλλες αρετές της ψυχής.
- Να γράφεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής για λέξεις του κειμένου.
Το πλαίσιο
Ο Σωκράτης έχει διηγηθεί ολόκληρη την αλληγορία: έναν δεσμώτη τον λύνουν, τον αναγκάζουν να στραφεί προς τη φωτιά, τον σέρνουν στην ανηφόρα έξω από τη σπηλιά, και εκεί, σιγά σιγά, τα μάτια του συνηθίζουν στο φως, ώσπου μπορεί να κοιτάξει τον ίδιο τον ήλιο. Ύστερα ο Σωκράτης εξηγεί την εικόνα: το σπήλαιο είναι ο ορατός κόσμος, ο ήλιος η Ιδέα του Αγαθού. Τώρα βγάζει το συμπέρασμα για την παιδεία: τι είναι, και τι δεν είναι. Μιλούν πάλι ο Σωκράτης (εἶπον, ἦν δ’ ἐγώ) και ο Γλαύκων (ἔφη).
Το κείμενο
Δεῖ δή, εἶπον, ἡμᾶς τοιόνδε νομίσαι περὶ αὐτῶν, εἰ ταῦτ’ ἀληθῆ· τὴν παιδείαν οὐχ οἵαν τινὲς ἐπαγγελλόμενοί φασιν εἶναι τοιαύτην καὶ εἶναι. Φασὶ δέ που οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης σφεῖς ἐντιθέναι, οἷον τυφλοῖς ὀφθαλμοῖς ὄψιν ἐντιθέντες.
Φασὶ γὰρ οὖν, ἔφη.
Ὁ δέ γε νῦν λόγος, ἦν δ’ ἐγώ, σημαίνει ταύτην τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τὸ ὄργανον ᾧ καταμανθάνει ἕκαστος, οἷον εἰ ὄμμα μὴ δυνατὸν ἦν ἄλλως ἢ σὺν ὅλῳ τῷ σώματι στρέφειν πρὸς τὸ φανὸν ἐκ τοῦ σκοτώδους, οὕτω σὺν ὅλῃ τῇ ψυχῇ ἐκ τοῦ γιγνομένου περιακτέον εἶναι, ἕως ἂν εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὄντος τὸ φανότατον δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι θεωμένη· τοῦτο δ’ εἶναί φαμεν τἀγαθόν. Ἦ γάρ;
Ναί.
Τούτου τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, αὐτοῦ τέχνη ἂν εἴη, τῆς περιαγωγῆς, τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται, οὐ τοῦ ἐμποιῆσαι αὐτῷ τὸ ὁρᾶν, ἀλλ’ ὡς ἔχοντι μὲν αὐτό, οὐκ ὀρθῶς δὲ τετραμμένῳ οὐδὲ βλέποντι οἷ ἔδει, τοῦτο διαμηχανήσασθαι.
Ἔοικεν γάρ, ἔφη.
Αἱ μὲν τοίνυν ἄλλαι ἀρεταὶ καλούμεναι ψυχῆς κινδυνεύουσιν ἐγγύς τι εἶναι τῶν τοῦ σώματος—τῷ ὄντι γὰρ οὐκ ἐνοῦσαι πρότερον ὕστερον ἐμποιεῖσθαι ἔθεσι καὶ ἀσκήσεσιν—ἡ δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει, ὡς ἔοικεν, οὖσα, ὃ τὴν μὲν δύναμιν οὐδέποτε ἀπόλλυσιν, ὑπὸ δὲ τῆς περιαγωγῆς χρήσιμόν τε καὶ ὠφέλιμον καὶ ἄχρηστον αὖ καὶ βλαβερὸν γίγνεται.
Πλάτων, Πολιτεία 518b–519a
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε αγκύλη ποιος μιλά.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Δεῖ δή, εἶπον, ἡμᾶς τοιόνδε νομίσαι περὶ αὐτῶν, εἰ ταῦτ’ ἀληθῆ· | [Σ.] Πρέπει λοιπόν, είπα, να σχηματίσουμε την εξής γνώμη γι' αυτά, αν είναι αληθινά όσα είπαμε: |
| τὴν παιδείαν οὐχ οἵαν τινὲς ἐπαγγελλόμενοί φασιν εἶναι τοιαύτην καὶ εἶναι. | ότι η παιδεία δεν είναι στην πραγματικότητα τέτοια όπως ισχυρίζονται κάποιοι που την έχουν κάνει επάγγελμα. |
| Φασὶ δέ που οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης σφεῖς ἐντιθέναι, οἷον τυφλοῖς ὀφθαλμοῖς ὄψιν ἐντιθέντες. | Γιατί ισχυρίζονται, φαίνεται, ότι, ενώ η γνώση δεν υπάρχει μέσα στην ψυχή, την τοποθετούν εκεί οι ίδιοι, σαν να βάζουν όραση σε τυφλά μάτια. |
| Φασὶ γὰρ οὖν, ἔφη. | [Γ.] Πράγματι, έτσι ισχυρίζονται, είπε. |
| Ὁ δέ γε νῦν λόγος, ἦν δ’ ἐγώ, σημαίνει ταύτην τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τὸ ὄργανον ᾧ καταμανθάνει ἕκαστος, | [Σ.] Ο τωρινός μας λόγος όμως, είπα εγώ, δείχνει ότι αυτή τη δύναμη, που υπάρχει μέσα στην ψυχή του καθενός, και το όργανο με το οποίο μαθαίνει ο καθένας, |
| οἷον εἰ ὄμμα μὴ δυνατὸν ἦν ἄλλως ἢ σὺν ὅλῳ τῷ σώματι στρέφειν πρὸς τὸ φανὸν ἐκ τοῦ σκοτώδους, | όπως αν το μάτι δεν μπορούσε να στραφεί από το σκοτεινό προς το φωτεινό αλλιώς παρά μαζί με ολόκληρο το σώμα, |
| οὕτω σὺν ὅλῃ τῇ ψυχῇ ἐκ τοῦ γιγνομένου περιακτέον εἶναι, | έτσι πρέπει να τα στρέψουμε μαζί με ολόκληρη την ψυχή μακριά από τον κόσμο του γίγνεσθαι, |
| ἕως ἂν εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὄντος τὸ φανότατον δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι θεωμένη· | ώσπου η ψυχή να γίνει ικανή να αντέξει να κοιτάζει το ον και ό,τι πιο φωτεινό έχει το ον· |
| τοῦτο δ’ εἶναί φαμεν τἀγαθόν. Ἦ γάρ; | κι αυτό λέμε ότι είναι το αγαθό. Δεν είναι έτσι; |
| Ναί. | [Γ.] Ναι. |
| Τούτου τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, αὐτοῦ τέχνη ἂν εἴη, τῆς περιαγωγῆς, τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται, | [Σ.] Γι' αυτό ακριβώς λοιπόν, είπα εγώ, για τη μεταστροφή, θα μπορούσε να υπάρχει μια τέχνη: με ποιον τρόπο το όργανο αυτό θα στραφεί όσο γίνεται πιο εύκολα και πιο αποτελεσματικά· |
| οὐ τοῦ ἐμποιῆσαι αὐτῷ τὸ ὁρᾶν, | όχι τέχνη για να του βάλει μέσα την ικανότητα να βλέπει, |
| ἀλλ’ ὡς ἔχοντι μὲν αὐτό, οὐκ ὀρθῶς δὲ τετραμμένῳ οὐδὲ βλέποντι οἷ ἔδει, τοῦτο διαμηχανήσασθαι. | αλλά, με τη σκέψη ότι την έχει μεν, δεν είναι όμως στραμμένο σωστά ούτε κοιτάζει εκεί που έπρεπε, να βρει τον τρόπο να το διορθώσει. |
| Ἔοικεν γάρ, ἔφη. | [Γ.] Έτσι φαίνεται, είπε. |
| Αἱ μὲν τοίνυν ἄλλαι ἀρεταὶ καλούμεναι ψυχῆς κινδυνεύουσιν ἐγγύς τι εἶναι τῶν τοῦ σώματος | [Σ.] Οι άλλες λοιπόν αρετές, που λέγονται αρετές της ψυχής, φαίνεται να βρίσκονται κάπου κοντά σε εκείνες του σώματος |
| —τῷ ὄντι γὰρ οὐκ ἐνοῦσαι πρότερον ὕστερον ἐμποιεῖσθαι ἔθεσι καὶ ἀσκήσεσιν— | (γιατί πράγματι, ενώ δεν υπάρχουν από πριν, δημιουργούνται αργότερα με τον εθισμό και την άσκηση)· |
| ἡ δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει, ὡς ἔοικεν, οὖσα, | η αρετή όμως της φρόνησης, όπως φαίνεται, ανήκει περισσότερο από κάθε άλλη σε κάτι πιο θεϊκό, |
| ὃ τὴν μὲν δύναμιν οὐδέποτε ἀπόλλυσιν, ὑπὸ δὲ τῆς περιαγωγῆς χρήσιμόν τε καὶ ὠφέλιμον καὶ ἄχρηστον αὖ καὶ βλαβερὸν γίγνεται. | που ποτέ δεν χάνει τη δύναμή του, αλλά, ανάλογα με τη στροφή του, γίνεται χρήσιμο και ωφέλιμο ή, αντίθετα, άχρηστο και βλαβερό. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| ἐπαγγέλλομαι | υπόσχομαι δημόσια· κάνω κάτι επάγγελμα |
| που (εγκλιτικό) | κάπως, υποθέτω |
| ἔνειμι (μτχ. ἐνών, ἐνοῦσα, ἐνόν) | υπάρχω μέσα σε κάτι |
| σφεῖς | αυτοί, οι ίδιοι |
| ἐντίθημι | βάζω μέσα |
| σημαίνω | δείχνω, φανερώνω |
| καταμανθάνω | μαθαίνω, κατανοώ |
| ὄμμα, -ατος, τό | μάτι |
| φανός, -ή, -όν | φωτεινός |
| σκοτώδης, -ες | σκοτεινός |
| τὸ γιγνόμενον | ο κόσμος του γίγνεσθαι, ό,τι γεννιέται και φθείρεται |
| περιακτέον (ἐστί) | πρέπει να στραφεί γύρω |
| τὸ ὄν | το πραγματικά υπαρκτό |
| ἀνέχομαι (αορ. ἀνεσχόμην) | αντέχω, υπομένω |
| περιαγωγή, ἡ | στροφή γύρω, μεταστροφή |
| ἀνυσίμως (υπερθ. ἀνυσιμώτατα) | αποτελεσματικά |
| ἐμποιέω, -ῶ | βάζω μέσα, δημιουργώ μέσα σε κάτι |
| οἷ (επίρρ.) | εκεί όπου, προς τα όπου |
| διαμηχανάομαι, -ῶμαι | επινοώ τρόπο, μηχανεύομαι |
| κινδυνεύω + απαρέμφατο | φαίνεται ότι, μάλλον |
| ἔθος, -ους, τό | συνήθεια, εθισμός |
| τυγχάνω ὤν | συμβαίνει να είμαι, είμαι |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| ψυχῇ | ψυχολογία, ψυχίατρος, ψυχαγωγία, άψυχος |
| ὀφθαλμοῖς | οφθαλμίατρος, οφθαλμαπάτη, οφθαλμός |
| ὄψιν | όψη, οπτικός, σύνοψη, πρόοψη, μυωπία |
| ὄργανον | οργανισμός, οργάνωση, οργανικός, έργο |
| σώματι | σωματικός, σωματείο, σωματοφύλακας, ενσωματώνω |
| ἔθεσι | έθιμο, εθισμός, συνήθεια, εθιμοτυπία |
| ἀσκήσεσιν | ασκητής, ασκητικός, εξάσκηση, ασκούμενος |
Ερμηνεία
Δύο αντιλήψεις για την παιδεία
Το κείμενο χτίζεται πάνω σε μια αντίθεση. Από τη μία, όσοι ἐπαγγέλλονται την παιδεία (ο Σωκράτης εννοεί κυρίως τους σοφιστές, που δίδασκαν έναντι αμοιβής) λένε ότι η γνώση δεν υπάρχει στην ψυχή και ότι αυτοί τη βάζουν μέσα, σαν να έβαζαν όραση σε τυφλά μάτια. Από την άλλη, ο Σωκράτης λέει ότι η ικανότητα της γνώσης υπάρχει ήδη σε κάθε ψυχή (τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν), όπως η όραση υπάρχει στο μάτι. Το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπει, αλλά ότι είναι στραμμένη αλλού.
| Οι «ἐπαγγελλόμενοι» | Ο Σωκράτης | |
|---|---|---|
| Η γνώση στην ψυχή | δεν υπάρχει (οὐκ ἐνούσης) | υπάρχει ως δύναμη (ἐνοῦσαν) |
| Τι κάνει ο δάσκαλος | βάζει γνώση μέσα (ἐντιθέναι) | στρέφει την ψυχή (περιαγωγή) |
| Η εικόνα | όραση σε τυφλά μάτια | μάτι που βλέπει, αλλά προς τα λάθος |
| Ο μαθητής | παθητικός δέκτης | ενεργός: ολόκληρη η ψυχή του στρέφεται |
Η περιαγωγή
Η εικόνα του ματιού είναι ακριβής: το μάτι δεν στρέφεται μόνο του, γυρίζει όλο το σώμα. Έτσι και η ψυχή: δεν αρκεί να αλλάξει γνώμες, πρέπει να αλλάξει όλος ο άνθρωπος, οι επιθυμίες και τα συναισθήματά του, ο τρόπος που ζει. Και η στροφή είναι σταδιακή (ἕως ἂν … δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι): όπως ο δεσμώτης χρειάστηκε χρόνο για να συνηθίσει το φως, έτσι και η ψυχή χρειάζεται χρόνο για να αντέξει την αλήθεια. Πίσω από τη θέση αυτή υπάρχει η πλατωνική θεωρία της ανάμνησης: η ψυχή έχει δει τις Ιδέες πριν ενσαρκωθεί, και η μάθηση είναι ανάκτηση μιας γνώσης που ήδη έχει.
Φρόνηση και άλλες αρετές
Στο τέλος ο Σωκράτης ξεχωρίζει δύο κατηγορίες αρετών της ψυχής:
- Οι άλλες (π.χ. ανδρεία, σωφροσύνη) μοιάζουν με τις αρετές του σώματος, όπως η δύναμη ή η υγεία: δεν υπάρχουν από πριν, δημιουργούνται με τον εθισμό και την άσκηση.
- Η φρόνηση (ἡ τοῦ φρονῆσαι), η ικανότητα να σκέφτεσαι και να γνωρίζεις, είναι κάτι θειότερον: υπάρχει πάντα και δεν χάνει ποτέ τη δύναμή της. Αυτό που αλλάζει είναι η κατεύθυνσή της. Στραμμένη σωστά, γίνεται χρήσιμη και ωφέλιμη· στραμμένη λάθος, άχρηστη και βλαβερή.
Το τελευταίο έχει ηθική σημασία. Ένας έξυπνος άνθρωπος που στρέφει τη σκέψη του στο κακό δεν είναι λιγότερο έξυπνος· είναι πιο επικίνδυνος. Γι' αυτό η παιδεία δεν μπορεί να είναι μόνο ανάπτυξη της νοημοσύνης· πρέπει να τη στρέφει προς το αγαθό.
Οι απαντήσεις του Γλαύκωνα
Πρόσεξε τις τρεις σύντομες απαντήσεις: Φασὶ γὰρ οὖν (βέβαιη: ναι, αυτό λένε), Ναί, Ἔοικεν γάρ (έτσι φαίνεται). Η βεβαιότητα πέφτει. Ο λόγος είναι στον ίδιο τον Σωκράτη, που μιλά όλο και πιο συγκρατημένα: τέχνη ἂν εἴη (δυνητική ευκτική), κινδυνεύουσιν, ὡς ἔοικεν. Ο Γλαύκων ακολουθεί τον τόνο του: όσο πιο βαθιά πάει η συζήτηση, τόσο λιγότερο εύκολες είναι οι βεβαιότητες.
Η γλώσσα του κειμένου
- τοιόνδε: η δεικτική αντωνυμία προαναγγέλλει αυτό που ακολουθεί· το τὴν παιδείαν … εἶναι είναι επεξήγηση στο τοιόνδε.
- οὐχ οἵαν τινὲς … φασιν εἶναι: αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το τοιαύτην.
- οὐκ ἐνούσης … ἐπιστήμης: γενική απόλυτη.
- περιακτέον εἶναι: ρηματικό επίθετο σε -τέος, απρόσωπη σύνταξη· δηλώνει αναγκαιότητα (πρέπει να στραφεί).
- ἕως ἂν … γένηται: χρονική με ἄν και υποτακτική, για κάτι που αναμένεται στο μέλλον.
- τίνα τρόπον … μεταστραφήσεται: πλάγια ερωτηματική, με οριστική μέλλοντα, όπως θα ήταν και στον ευθύ λόγο.
- ὡς ἔχοντι … τετραμμένῳ … βλέποντι: μετοχές με ὡς, που δηλώνει την υποκειμενική άποψη: «με τη σκέψη ότι έχει…».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να αναπτύξεις τη διαφορά ανάμεσα στην αντίληψη για την παιδεία όσων την «ἐπαγγέλλονται» και στην αντίληψη του Σωκράτη, όπως προκύπτει από το κείμενο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι ἐπαγγελλόμενοι. Υποστηρίζουν ότι η γνώση δεν υπάρχει στην ψυχή (οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης) και ότι αυτοί τη βάζουν μέσα (σφεῖς ἐντιθέναι). Ο Σωκράτης δίνει την αντίληψή τους με μια παρομοίωση που τη γελοιοποιεί: είναι σαν να βάζεις όραση σε τυφλά μάτια. Ο μαθητής είναι έτσι παθητικός, ένα άδειο δοχείο που γεμίζει.
Ο Σωκράτης. Η δύναμη της γνώσης, τὸ ὄργανον ᾧ καταμανθάνει ἕκαστος, υπάρχει ήδη σε κάθε ψυχή. Δεν χρειάζεται να μπει· χρειάζεται να στραφεί, μαζί με ολόκληρη την ψυχή, από το γιγνόμενον προς το ὄν και, τελικά, προς το αγαθό. Η παιδεία είναι λοιπόν τέχνη τῆς περιαγωγῆς, που ψάχνει τον ευκολότερο και αποτελεσματικότερο τρόπο να γίνει αυτή η στροφή.
Η ουσία της διαφοράς. Για τους πρώτους η παιδεία προσθέτει κάτι απ' έξω· για τον Σωκράτη ενεργοποιεί και προσανατολίζει κάτι που υπάρχει μέσα. Ο ρόλος του δασκάλου αλλάζει: από πωλητής γνώσεων γίνεται οδηγός, και ο μαθητής γίνεται ενεργός. Η στροφή αφορά όλη την ύπαρξη, όχι μόνο τη διάνοια.
Παράδειγμα 2
Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον Θεαίτητο (150c–d) ο Σωκράτης παρομοιάζει τον εαυτό του με μαία: ο ίδιος δεν γεννά σοφία, αλλά όσοι συναναστρέφονται μαζί του προοδεύουν θαυμαστά, χωρίς να μάθουν ποτέ τίποτα από αυτόν· βρίσκουν και γεννούν οι ίδιοι, από μέσα τους, πολλά και ωραία πράγματα (απόδοση δική μας). Να συγκρίνεις με όσα λέει ο Σωκράτης για την παιδεία στην Πολιτεία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κοινά σημεία. Και στα δύο κείμενα η γνώση δεν μεταφέρεται από τον δάσκαλο στον μαθητή. Στον Θεαίτητο οι μαθητές δεν μαθαίνουν τίποτα από τον Σωκράτη· στην Πολιτεία η παιδεία δεν είναι ἐντιθέναι ἐπιστήμην. Και στα δύο η γνώση βρίσκεται μέσα στον μαθητή (τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν), και ο δάσκαλος βοηθά να βγει στο φως.
Διαφορές. Ο Θεαίτητος χρησιμοποιεί την εικόνα της μαιευτικής: ο δάσκαλος βοηθά τη «γέννα» των ιδεών μέσα από τον διάλογο. Η Πολιτεία χρησιμοποιεί την εικόνα της όρασης και του φωτός: ο δάσκαλος στρέφει την ψυχή, και ο στόχος είναι ορισμένος, το ὂν και το ἀγαθόν. Επίσης, στον Θεαίτητο μιλά ο Σωκράτης για τη δική του μέθοδο· στην Πολιτεία η παιδεία γίνεται τέχνη που μπορεί να οργανωθεί, και θα αποτελέσει θεμέλιο της ιδανικής πόλης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από πού και προς τα πού πρέπει να στραφεί η ψυχή, κατά το κείμενο;
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 518b–519a της Πολιτείας, με τις αλλαγές ομιλητή.
- Να αντιπαραθέτεις την παιδεία ως «ένθεση» γνώσης, όπως την επαγγέλλονται κάποιοι, στην παιδεία ως περιαγωγή της ψυχής.
- Να εξηγείς τις έννοιες τὸ γιγνόμενον, τὸ ὄν, τἀγαθόν και τη διαφορά της φρόνησης από τις άλλες αρετές της ψυχής.
- Να γράφεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής για λέξεις του κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.