Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αδίδακτο: ο πλάγιος λόγος

Από τον ευθύ στον πλάγιο: εγκλίσεις, χρόνοι, πρόσωπα και αντωνυμίες.

50 λεπτά

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2023 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2023 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2022 Γ. Αδίδακτο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις τον ευθύ από τον πλάγιο λόγο και να αναγνωρίζεις το ρήμα εξάρτησης και τον χρόνο του.
  2. Να μετατρέπεις κύριες προτάσεις κρίσεως, επιθυμίας και ερωτήσεις του ευθέος λόγου σε ειδικό απαρέμφατο, ειδική πρόταση, κατηγορηματική μετοχή, τελικό απαρέμφατο ή πλάγια ερώτηση.
  3. Να εφαρμόζεις την ευκτική του πλαγίου λόγου μετά από ιστορικό χρόνο, και να αλλάζεις σωστά πρόσωπα, αντωνυμίες και επιρρήματα.
  4. Να μετατρέπεις πλάγιο λόγο σε ευθύ σε ένα αδίδακτο της Ἀναβάσεως.

Ευθύς και πλάγιος λόγος

Ένας συγγραφέας μεταφέρει τα λόγια ενός προσώπου με δύο τρόπους:

  • Ευθύς λόγος: τα γράφει όπως ειπώθηκαν, με ένα ρήμα πριν ή ανάμεσα (εἶπε, ἔφη, ἤρετο): Κλέαρχος δὲ τάδε εἶπεν· «ἀπαγγέλλετε Ἀριαίῳ…».
  • Πλάγιος λόγος: τα εξαρτά από ένα ρήμα και τα μεταφέρει έμμεσα, με τις αλλαγές που απαιτεί η εξάρτηση: οὗτοι ἔλεγον ὅτι Κῦρος τέθνηκεν.

Στο Θέμα Γ ζητείται συχνά η μετατροπή από τον έναν στον άλλο. Για να την κάνεις, κοιτάς τέσσερα πράγματα:

  1. τι είναι η πρόταση του ευθέος λόγου: κρίσεως, επιθυμίας ή ερώτηση, κύρια ή δευτερεύουσα,
  2. τι είδους είναι το ρήμα εξάρτησης (λεκτικό, γνωστικό, κελευστικό, ερωτηματικό κ.λπ.),
  3. σε ποιον χρόνο είναι το ρήμα εξάρτησης: αρκτικό (ενεστώτας, μέλλοντας, παρακείμενος) ή ιστορικό (παρατατικός, αόριστος, υπερσυντέλικος),
  4. ποια πρόσωπα και αντωνυμίες πρέπει να αλλάξουν.

Οι κύριες προτάσεις

Ευθύς λόγοςΡήμα εξάρτησηςΠλάγιος λόγος
Κρίσεωςλεκτικό, δοξαστικό (λέγω, φημί, νομίζω, οἶμαι)ειδικό απαρέμφατο
Κρίσεωςλεκτικό, γνωστικό, αισθητικό (λέγω, οἶδα, ἀκούω)ειδική πρόταση (ὅτι, ὡς)
Κρίσεωςγνωστικό, αισθητικό, αγγελίας (οἶδα, ὁρῶ, ἀγγέλλω)κατηγορηματική μετοχή
Επιθυμίαςκελευστικό, απαγορευτικό, ευχετικό (κελεύω, κωλύω, εὔχομαι)τελικό απαρέμφατο (άρνηση μή)
Ερώτησηερωτηματικό, απορίας, φροντίδας (ἐρωτῶ, ἀπορῶ, σκοπῶ)πλάγια ερωτηματική πρόταση

Τρία παραδείγματα από το Εγχειρίδιο:

ΕυθύςΠλάγιος
Χειρίσοφος ἤκουε· «Κῦρος στρατεύει πρὸς Κιλικίαν».Χειρίσοφος ἤκουε Κῦρον στρατεύοντα πρὸς Κιλικίαν.
Ἀλέξανδρος ἐκέλευε· «ἐλθέτω ὡς ἐμὲ Παρμενίων».Ἀλέξανδρος ἐκέλευε Παρμενίωνα ἐλθεῖν ὡς αὐτόν.
Ἀγησίλαος ἤρετο Κῦρον· «παραγγέλλεις τι;»Ἀγησίλαος ἤρετο Κῦρον εἴ τι παραγγέλλοι.

Με το απαρέμφατο και τη μετοχή, ο χρόνος του ευθέος λόγου μένει ίδιος (μέλλοντας → απαρέμφατο μέλλοντα, παρακείμενος → απαρέμφατο παρακειμένου), και οι δυνητικές εγκλίσεις κρατούν το ἄν (ἂν πολεμοῖμεν → ἂν πολεμεῖν). Αν το υποκείμενο είναι το ίδιο με του ρήματος εξάρτησης (ταυτοπροσωπία), δεν γράφεται, και ό,τι συμφωνεί μαζί του μπαίνει σε ονομαστική: ἔφη στρατηγὸς εἶναι.

Η ευκτική του πλαγίου λόγου

Όταν ο πλάγιος λόγος είναι πρόταση (ειδική, πλάγια ερώτηση, ή δευτερεύουσα του ευθέος λόγου) και το ρήμα εξάρτησης είναι σε ιστορικό χρόνο:

  • η οριστική και η υποτακτική μπορούν να γίνουν ευκτική του ίδιου χρόνου (η αλλαγή είναι προαιρετική),
  • η υποτακτική με ἄν γίνεται ευκτική χωρίς ἄν, και ο σύνδεσμος χάνει το ἄν του: ἐάν → εἰ, ὅταν → ὅτε, ἐπειδάν → ἐπειδή,
  • δεν αλλάζουν οι δυνητικές εγκλίσεις, οι οριστικές ιστορικών χρόνων στις δευτερεύουσες (π.χ. αντίθετο του πραγματικού), και οι προτάσεις μετά από αρκτικό χρόνο.
Ευθύς λόγοςΜετά από αρκτικό χρόνοΜετά από ιστορικό χρόνο
«οὐκ ἔστιν ἄλλη ὁδός»λέγουσιν ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλη ὁδόςἔλεγον ὅτι οὐκ εἴη (ἔστιν) ἄλλη ὁδός
«μανθάνω ἃ οὐκ ἐπίσταμαι»λέγει ὅτι μανθάνει ἃ οὐκ ἐπίσταταιἔλεγεν ὅτι μανθάνοι ἃ οὐκ ἐπίσταιτο (ἐπίσταται)
«θύσομεν, ἔνθα ἂν ἀφικώμεθα»εὔχονται θύσειν, ἔνθα ἂν ἀφίκωνταιηὔχοντο θύσειν, ἔνθα ἀφίκοιντο

Πρόσωπα, αντωνυμίες, επιρρήματα

Ο πλάγιος λόγος βλέπει τα πράγματα από τη θέση αυτού που τα μεταφέρει. Γι’ αυτό:

  • το α΄ και β΄ πρόσωπο του ευθέος λόγου γίνονται συνήθως γ΄: «ἡμεῖς νικῶμεν» → ἔλεγεν ὅτι σφεῖς νικῷεν,
  • οι αντωνυμίες του ομιλητή γίνονται πλάγιες αυτοπαθείς ή επαναληπτικές: ἐμέ → ἑαυτόν ή αὐτόν, ἡμᾶς → σφᾶς,
  • τα επιρρήματα αλλάζουν οπτική: ἐνθάδε → ἐκεῖ, νῦν → τότε, δεῦρο → ἐκεῖσε.

Το αδίδακτο

Το πρωί μετά τη μάχη στα Κούναξα οι Έλληνες στρατηγοί δεν ξέρουν ακόμη τι έγινε στην άλλη πλευρά του πεδίου. Ενώ ετοιμάζονται να ξεκινήσουν, φτάνουν αγγελιοφόροι.

ἤδη δὲ ἐν ὁρμῇ ὄντων ἅμα ἡλίῳ ἀνέχοντι ἦλθε Προκλῆς ὁ Τευθρανίας ἄρχων, γεγονὼς ἀπὸ Δαμαράτου τοῦ Λάκωνος, καὶ Γλοῦς ὁ Ταμώ. οὗτοι ἔλεγον ὅτι Κῦρος μὲν τέθνηκεν, Ἀριαῖος δὲ πεφευγὼς ἐν τῷ σταθμῷ εἴη μετὰ τῶν ἄλλων βαρβάρων ὅθεν τῇ προτεραίᾳ ὡρμῶντο, καὶ λέγει ὅτι ταύτην μὲν τὴν ἡμέραν περιμένοιεν αὐτούς, εἰ μέλλοιεν ἥκειν, τῇ δὲ ἄλλῃ ἀπιέναι φαίη ἐπὶ Ἰωνίας, ὅθενπερ ἦλθε. ταῦτα ἀκούσαντες οἱ στρατηγοὶ καὶ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες πυνθανόμενοι βαρέως ἔφερον. Κλέαρχος δὲ τάδε εἶπεν· ἀλλ’ ὤφελε μὲν Κῦρος ζῆν· ἐπεὶ δὲ τετελεύτηκεν, ἀπαγγέλλετε Ἀριαίῳ ὅτι ἡμεῖς νικῶμέν τε βασιλέα καί, ὡς ὁρᾶτε, οὐδεὶς ἔτι ἡμῖν μάχεται, καί, εἰ μὴ ὑμεῖς ἤλθετε, ἐπορευόμεθα ἂν ἐπὶ βασιλέα.

Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 2.1.3–4

ΛέξηΣημασία
ἐν ὁρμῇ εἰμιείμαι έτοιμος να ξεκινήσω
ἅμα ἡλίῳ ἀνέχοντιμε την ανατολή του ήλιου
γεγονὼς ἀπό τινοςαπόγονος κάποιου
Γλοῦς ὁ Ταμώο Γλους, ο γιος του Ταμώ (Ταμώ: γενική του αττικόκλιτου Ταμώς)
ὁ σταθμόςο σταθμός, το μέρος όπου στρατοπέδευαν
ὁρμῶμαιξεκινώ
βαρέως φέρωστενοχωριέμαι πολύ, το παίρνω βαριά
ὤφελε + απαρ.μακάρι να… (ανεκπλήρωτη ευχή)

Η μετάφραση

ΚείμενοΜετάφραση
ἤδη δὲ ἐν ὁρμῇ ὄντων ἅμα ἡλίῳ ἀνέχοντι ἦλθε Προκλῆς ὁ Τευθρανίας ἄρχων, γεγονὼς ἀπὸ Δαμαράτου τοῦ Λάκωνος, καὶ Γλοῦς ὁ Ταμώ.Ενώ ήταν πια έτοιμοι να ξεκινήσουν, με την ανατολή του ήλιου, ήρθαν ο Προκλής, ο άρχοντας της Τευθρανίας, απόγονος του Λάκωνα Δαμάρατου, και ο Γλους, ο γιος του Ταμώ.
οὗτοι ἔλεγον ὅτι Κῦρος μὲν τέθνηκεν,Αυτοί έλεγαν ότι ο Κύρος είναι νεκρός,
Ἀριαῖος δὲ πεφευγὼς ἐν τῷ σταθμῷ εἴη μετὰ τῶν ἄλλων βαρβάρων ὅθεν τῇ προτεραίᾳ ὡρμῶντο,ενώ ο Αριαίος έχει καταφύγει και βρίσκεται μαζί με τους άλλους βαρβάρους στον σταθμό από όπου είχαν ξεκινήσει την προηγούμενη μέρα,
καὶ λέγει ὅτι ταύτην μὲν τὴν ἡμέραν περιμένοιεν αὐτούς, εἰ μέλλοιεν ἥκειν,και ότι εκείνος λέει πως αυτή τη μέρα θα τους περιμένουν, αν σκοπεύουν να έρθουν,
τῇ δὲ ἄλλῃ ἀπιέναι φαίη ἐπὶ Ἰωνίας, ὅθενπερ ἦλθε.την επόμενη όμως, λέει, θα φύγει για την Ιωνία, από όπου ακριβώς είχε έρθει.
ταῦτα ἀκούσαντες οἱ στρατηγοὶ καὶ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες πυνθανόμενοι βαρέως ἔφερον.Όταν τα άκουσαν οι στρατηγοί, και οι άλλοι Έλληνες καθώς το μάθαιναν, στενοχωρήθηκαν πολύ.
Κλέαρχος δὲ τάδε εἶπεν· ἀλλ’ ὤφελε μὲν Κῦρος ζῆν·Ο Κλέαρχος είπε τα εξής: «Μακάρι να ζούσε ο Κύρος·
ἐπεὶ δὲ τετελεύτηκεν, ἀπαγγέλλετε Ἀριαίῳ ὅτι ἡμεῖς νικῶμέν τε βασιλέααφού όμως πέθανε, αναγγείλετε στον Αριαίο ότι εμείς νικάμε τον βασιλιά
καί, ὡς ὁρᾶτε, οὐδεὶς ἔτι ἡμῖν μάχεται,και, όπως βλέπετε, κανείς δεν μας πολεμάει πια,
καί, εἰ μὴ ὑμεῖς ἤλθετε, ἐπορευόμεθα ἂν ἐπὶ βασιλέα.και ότι, αν δεν είχατε έρθει εσείς, θα βαδίζαμε εναντίον του βασιλιά.»

Στο κείμενο υπάρχουν και οι δύο τρόποι: οι αγγελιοφόροι μεταφέρουν τα λόγια του Αριαίου σε πλάγιο λόγο, ο Κλέαρχος απαντά σε ευθύ. Μέσα στον πλάγιο λόγο, το τέθνηκεν και το λέγει έμειναν σε οριστική, ενώ τα εἴη, περιμένοιεν, μέλλοιεν, φαίη έγιναν ευκτικές του πλαγίου λόγου: η αλλαγή είναι προαιρετική, και ο Ξενοφών την κάνει μόνο σε μερικά ρήματα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Γ. Να μετατρέψεις σε ευθύ λόγο το «οὗτοι ἔλεγον ὅτι Κῦρος μὲν τέθνηκεν, Ἀριαῖος δὲ πεφευγὼς ἐν τῷ σταθμῷ εἴη μετὰ τῶν ἄλλων βαρβάρων ὅθεν τῇ προτεραίᾳ ὡρμῶντο».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να μετατρέψεις σε ευθύ λόγο το μήνυμα του Αριαίου: «ταύτην μὲν τὴν ἡμέραν περιμένοιεν αὐτούς, εἰ μέλλοιεν ἥκειν, τῇ δὲ ἄλλῃ ἀπιέναι φαίη ἐπὶ Ἰωνίας, ὅθενπερ ἦλθε».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Θέμα Γ. Να μετατρέψεις σε πλάγιο λόγο τα λόγια του Κλεάρχου «ἀπαγγέλλετε Ἀριαίῳ ὅτι ἡμεῖς νικῶμέν τε βασιλέα καὶ οὐδεὶς ἔτι ἡμῖν μάχεται», με ρήμα εξάρτησης το «Κλέαρχος ἐκέλευσε τοὺς ἀγγέλους».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε τι μετατρέπεται μια κύρια πρόταση επιθυμίας του ευθέος λόγου μετά από κελευστικό ρήμα (κελεύω, παραινῶ);

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Σε τι μετατρέπεται μια ευθεία ερώτηση, όταν εξαρτηθεί από ρήμα ερωτηματικό;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις τον ευθύ από τον πλάγιο λόγο και να αναγνωρίζεις το ρήμα εξάρτησης και τον χρόνο του.
  • Να μετατρέπεις κύριες προτάσεις κρίσεως, επιθυμίας και ερωτήσεις του ευθέος λόγου σε ειδικό απαρέμφατο, ειδική πρόταση, κατηγορηματική μετοχή, τελικό απαρέμφατο ή πλάγια ερώτηση.
  • Να εφαρμόζεις την ευκτική του πλαγίου λόγου μετά από ιστορικό χρόνο, και να αλλάζεις σωστά πρόσωπα, αντωνυμίες και επιρρήματα.
  • Να μετατρέπεις πλάγιο λόγο σε ευθύ σε ένα αδίδακτο της Ἀναβάσεως.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;