Αδίδακτο: αντωνυμίες, αριθμητικά, συνηρημένα και αττικόκλιτα
Κτητικές και αλληλοπαθητικές, τα αριθμητικά, νοῦς και ἀργυροῦς, ὁ νεὼς και ὁ λαγώς.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 4 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2023 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2020 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο
Θα μάθεις να
- Να χρησιμοποιείς τις κτητικές αντωνυμίες και την αλληλοπαθητική ἀλλήλων, και να αντικαθιστάς την κτητική του γ΄ προσώπου με γενική αντωνυμίας.
- Να κλίνεις τα εἷς, δύο, τρεῖς, τέτταρες και να σχηματίζεις τα τακτικά, τα πολλαπλασιαστικά και τα αριθμητικά επιρρήματα.
- Να κλίνεις τα συνηρημένα ουσιαστικά και επίθετα της α΄ και β΄ κλίσης (Ἑρμῆς, μνᾶ, νοῦς, ὀστοῦν, χρυσοῦς, εὔνους).
- Να κλίνεις τα αττικόκλιτα ονόματα (νεώς, λεώς, ἕως, ἵλεως) και να τα αναγνωρίζεις σε αδίδακτο.
Μικρά κεφάλαια, σίγουρες μονάδες
Η τελευταία ενότητα του αδίδακτου μαζεύει πέντε μικρές ενότητες του Εγχειριδίου (13, 18–21). Καμία δεν έχει δύσκολη θεωρία· όλες ζητούνται στο Θέμα Γ ως «Να γράψετε τον τύπο…», και ο βαθμολογητής δεν δέχεται λάθος τόνο ή υπογεγραμμένη. Γι’ αυτό εδώ οι πίνακες είναι η ίδια η ενότητα.
Κτητικές και αλληλοπαθητική αντωνυμία
Οι κτητικές φανερώνουν σε ποιον ανήκει κάτι και κλίνονται σαν τρικατάληκτα επίθετα της β΄ κλίσης:
| Πρόσωπο | Ένας κτήτορας | Πολλοί κτήτορες |
|---|---|---|
| α΄ | ἐμός, ἐμή, ἐμόν (δικός μου) | ἡμέτερος, ἡμετέρα, ἡμέτερον (δικός μας) |
| β΄ | σός, σή, σόν (δικός σου) | ὑμέτερος, ὑμετέρα, ὑμέτερον (δικός σας) |
| γ΄ | (ἑός, ἑή, ἑόν: ποιητικό) | σφέτερος, σφετέρα, σφέτερον (δικός τους, σπάνιο) |
Μπαίνουν σε επιθετική θέση και είναι επιθετικοί προσδιορισμοί: ἡ ἐμὴ γνώμη ή ἡ γνώμη ἡ ἐμή. Για το γ΄ πρόσωπο η πεζογραφία χρησιμοποιεί συνήθως γενική αντωνυμίας:
- αὐτοῦ, αὐτῆς, αὐτῶν (κατηγορηματική θέση): ὁ πατὴρ αὐτοῦ,
- ἑαυτοῦ, ἑαυτῶν (επιθετική θέση), όταν ο κτήτορας είναι το υποκείμενο: τοὺς ἑαυτοῦ στρατιώτας, ή, στο αδίδακτο της ενότητας για τα ρήματα σε -μι, τοὺς αὑτοῦ στρατιώτας (= ἑαυτοῦ),
- τούτου, ἐκείνου, για έμφαση: τὰ ὑποζύγια τὰ ἐκείνου.
Ο Σωκράτης, σε έναν παιχνιδιάρικο «διαγωνισμό ομορφιάς» με τον Κριτόβουλο, υποστηρίζει ότι η πλακουτσωτή μύτη του είναι η ωραιότερη:
ἐγὼ μέν, ἔφη, οἶμαι τὴν ἐμήν, εἴπερ γε τοῦ ὀσφραίνεσθαι ἕνεκεν ἐποίησαν ἡμῖν ῥῖνας οἱ θεοί. οἱ μὲν γὰρ σοὶ μυκτῆρες εἰς γῆν ὁρῶσιν, οἱ δὲ ἐμοὶ ἀναπέπτανται, ὥστε τὰς πάντοθεν ὀσμὰς προσδέχεσθαι.
Ξενοφών, Συμπόσιον 5.6
Μετάφραση δική μας: «Εγώ», είπε, «νομίζω τη δική μου, αν πράγματι οι θεοί μάς έφτιαξαν μύτες για να μυρίζουμε. Γιατί τα δικά σου ρουθούνια κοιτάζουν προς τη γη, ενώ τα δικά μου είναι ορθάνοιχτα, ώστε να δέχονται τις μυρωδιές από παντού.»
Η αλληλοπαθητική δηλώνει αμοιβαία σχέση (ο ένας τον άλλο). Γι’ αυτό έχει μόνο πληθυντικό και μόνο πλάγιες πτώσεις:
Τα αριθμητικά
Είναι επίθετα (απόλυτα, τακτικά, χρονικά, πολλαπλασιαστικά, αναλογικά), ουσιαστικά και επιρρήματα. Από τα απόλυτα, κλίνονται μόνο τα τέσσερα πρώτα, και από το διακόσιοι και πάνω (τρικατάληκτα, μόνο στον πληθυντικό: διακόσιοι, -αι, -α · χίλιοι · μύριοι). Από το πέντε ως το ἑκατόν είναι άκλιτα.
| Αριθμός | Απόλυτο | Τακτικό | Επίρρημα |
|---|---|---|---|
| 1 | εἷς, μία, ἕν | πρῶτος | ἅπαξ |
| 2 | δύο | δεύτερος | δίς |
| 3 | τρεῖς, τρία | τρίτος | τρίς |
| 4 | τέτταρες, τέτταρα | τέταρτος | τετράκις |
| 5 | πέντε | πέμπτος | πεντάκις |
| 6 | ἕξ | ἕκτος | ἑξάκις |
| 7 | ἑπτά | ἕβδομος | ἑπτάκις |
| 8 | ὀκτώ | ὄγδοος | ὀκτάκις |
| 9 | ἐννέα | ἔνατος | ἐνάκις |
| 10 | δέκα | δέκατος | δεκάκις |
| 20 | εἴκοσι(ν) | εἰκοστός | εἰκοσάκις |
| 100 | ἑκατόν | ἑκατοστός | ἑκατοντάκις |
| 1.000 | χίλιοι, -αι, -α | χιλιοστός | χιλιάκις |
| 10.000 | μύριοι, -αι, -α | μυριοστός | μυριάκις |
Τα υπόλοιπα είδη:
- χρονικά: σε ποια μέρα γίνεται κάτι, από τότε που άρχισε: δευτεραῖος, τριταῖος, τεταρταῖος (ἀφίκοντο ἑκταῖοι = έφτασαν την έκτη μέρα),
- πολλαπλασιαστικά: από πόσα μέρη αποτελείται κάτι, κλίνονται σαν χρυσοῦς: ἁπλοῦς, διπλοῦς, τριπλοῦς,
- αναλογικά: πόσες φορές μεγαλύτερο: διπλάσιος, τριπλάσιος,
- ουσιαστικά: θηλυκά σε -άς, -άδος: μονάς, δυάς, τριάς, δεκάς, ἑκατοντάς, χιλιάς, μυριάς (δέκα χιλιάδες).
Πρόσεξε τον τόνο: μύριοι = δέκα χιλιάδες, μυρίοι = αμέτρητοι.
Συνηρημένα ουσιαστικά της α΄ και β΄ κλίσης
Ο χαρακτήρας α, ε (α΄ κλίση) ή ο, ε (β΄ κλίση) συναιρείται με την κατάληξη: Ἀθηνᾶ (< Ἀθηνάα), μνᾶ (< μνάα), Ἑρμῆς (< Ἑρμέας), νοῦς (< νόος), ὀστοῦν (< ὀστέον). Τα πρωτόκλιτα είναι περισπώμενα σε όλες τις πτώσεις.
Τα δευτερόκλιτα έχουν -ου στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική ενικού, και κρατούν τον τόνο στη συλλαβή της ονομαστικής: ὁ ἔκπλους, τοῦ ἔκπλου.
Συνηρημένα επίθετα της β΄ κλίσης
Τρικατάληκτα (χρυσοῦς, χαλκοῦς, ἀργυροῦς): τονίζονται πάντα στη λήγουσα. Το θηλυκό είναι σε -ῆ, εκτός αν πριν από το -οῦς υπάρχει ε ή ρ, οπότε είναι σε -ᾶ: χρυσῆ, χαλκῆ, αλλά ἀργυρᾶ, πορφυρᾶ, κεραμεᾶ.
Δικατάληκτα: σύνθετα των νοῦς, πλοῦς, ῥοῦς (εὔνους, ἄνους, ἄπλους). Τονίζονται στην παραλήγουσα, κρατούν ασυναίρετο το ουδέτερο πληθυντικού (εὔνοα) και έχουν βραχεία τη λήγουσα της ονομαστικής πληθυντικού (εὖνοι). Κανένα συνηρημένο επίθετο δεν έχει κλητική.
Αττικόκλιτα
Δευτερόκλιτα που αντί για -ος, -ον έχουν -ως, -ων. Έχουν ω σε όλες τις καταλήξεις, με υπογεγραμμένη εκεί όπου τα απλά δευτερόκλιτα έχουν ι (τῷ νεῴ ← τῷ ναῷ, οἱ νεῴ ← οἱ ναοί), την κλητική ίδια με την ονομαστική, και τον τόνο σε όλες τις πτώσεις στη θέση της ονομαστικής. Μερικά δεν έχουν ν στην αιτιατική: τὸν Ἄθω, τὴν ἕω, τὴν Κῶ.
Το πλέως, πλέα, πλέων (γεμάτος) είναι το μόνο τρικατάληκτο αττικόκλιτο· τα σύνθετά του (ἔμπλεως, ἀνάπλεως) είναι δικατάληκτα, όπως και το ὑπόχρεως.
Το αδίδακτο
Η Κύρου Παιδεία του Ξενοφώντα είναι μια μυθιστορηματική βιογραφία του Κύρου του Μεγάλου. Ο βασιλιάς των Μήδων, θείος του Κύρου, ζητάει βοήθεια από τους Πέρσες απέναντι σε έναν μεγάλο συνασπισμό· οι Πέρσες στέλνουν τον νεαρό Κύρο ως αρχηγό.
οὕτω δὴ δεξαμένου τοῦ Κύρου οἱ βουλεύοντες γεραίτεροι αἱροῦνται αὐτὸν ἄρχοντα τῆς εἰς Μήδους στρατιᾶς. ἔδοσαν δὲ αὐτῷ καὶ προσελέσθαι διακοσίους τῶν ὁμοτίμων, τῶν δ’ αὖ διακοσίων ἑκάστῳ τέτταρας ἔδωκαν προσελέσθαι καὶ τούτους ἐκ τῶν ὁμοτίμων· γίγνονται μὲν δὴ οὗτοι χίλιοι· τῶν δ’ αὖ χιλίων τούτων ἑκάστῳ ἔταξαν ἐκ τοῦ δήμου τῶν Περσῶν δέκα μὲν πελταστὰς προσελέσθαι, δέκα δὲ σφενδονήτας, δέκα δὲ τοξότας· καὶ οὕτως ἐγένοντο μύριοι μὲν τοξόται, μύριοι δὲ πελτασταί, μύριοι δὲ σφενδονῆται· χωρὶς δὲ τούτων οἱ χίλιοι ὑπῆρχον. τοσαύτη μὲν δὴ στρατιὰ τῷ Κύρῳ ἐδόθη.
Ξενοφών, Κύρου Παιδεία 1.5.5
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| οἱ βουλεύοντες γεραίτεροι | οι γεροντότεροι που αποφάσιζαν, τα μέλη της βουλής |
| αἱροῦμαι τινα ἄρχοντα | εκλέγω κάποιον αρχηγό |
| προσαιροῦμαι (προσελέσθαι) | διαλέγω επιπλέον, ως βοηθούς μου |
| οἱ ὁμότιμοι | οι «ισότιμοι», η τάξη των ευγενών Περσών |
| αὖ | πάλι, με τη σειρά τους |
| ὁ πελταστής · ὁ σφενδονήτης · ὁ τοξότης | ελαφρά οπλισμένος με πέλτη · σφενδονιστής · τοξότης |
Η μετάφραση
| Κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| οὕτω δὴ δεξαμένου τοῦ Κύρου οἱ βουλεύοντες γεραίτεροι αἱροῦνται αὐτὸν ἄρχοντα τῆς εἰς Μήδους στρατιᾶς. | Αφού λοιπόν δέχτηκε ο Κύρος, οι γεροντότεροι που είχαν τη βουλή τον εκλέγουν αρχηγό του στρατού που θα πήγαινε στους Μήδους. |
| ἔδοσαν δὲ αὐτῷ καὶ προσελέσθαι διακοσίους τῶν ὁμοτίμων, | Του έδωσαν επίσης το δικαίωμα να διαλέξει για βοηθούς του διακόσιους από τους ομοτίμους, |
| τῶν δ’ αὖ διακοσίων ἑκάστῳ τέτταρας ἔδωκαν προσελέσθαι καὶ τούτους ἐκ τῶν ὁμοτίμων· | και στον καθένα από τους διακόσιους έδωσαν με τη σειρά τους το δικαίωμα να διαλέξει τέσσερις, κι αυτούς από τους ομοτίμους· |
| γίγνονται μὲν δὴ οὗτοι χίλιοι· | αυτοί γίνονται λοιπόν χίλιοι· |
| τῶν δ’ αὖ χιλίων τούτων ἑκάστῳ ἔταξαν ἐκ τοῦ δήμου τῶν Περσῶν δέκα μὲν πελταστὰς προσελέσθαι, δέκα δὲ σφενδονήτας, δέκα δὲ τοξότας· | και στον καθένα από αυτούς τους χίλιους όρισαν να διαλέξει από τον λαό των Περσών δέκα πελταστές, δέκα σφενδονήτες και δέκα τοξότες· |
| καὶ οὕτως ἐγένοντο μύριοι μὲν τοξόται, μύριοι δὲ πελτασταί, μύριοι δὲ σφενδονῆται· | κι έτσι έγιναν δέκα χιλιάδες τοξότες, δέκα χιλιάδες πελταστές και δέκα χιλιάδες σφενδονήτες· |
| χωρὶς δὲ τούτων οἱ χίλιοι ὑπῆρχον. | εκτός από αυτούς υπήρχαν και οι χίλιοι. |
| τοσαύτη μὲν δὴ στρατιὰ τῷ Κύρῳ ἐδόθη. | Τόσο μεγάλος στρατός λοιπόν δόθηκε στον Κύρο. |
Ο λογαριασμός βγαίνει: 200 + 200 × 4 = 1.000 ομότιμοι, και 1.000 × 10 = 10.000 από κάθε είδος. Πρόσεξε και τα ἔδοσαν και ἔδωκαν στην ίδια περίοδο: ο πρώτος είναι ο κανονικός αττικός πληθυντικός του αορίστου του δίδωμι, ο δεύτερος ο τύπος με κ, που επικράτησε αργότερα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Γ. Να γράψεις: το «διακοσίους» στη γενική του ίδιου γένους· το «τέτταρας» στη δοτική· το αντίστοιχο τακτικό του «χίλιοι» (ονομαστική ενικού αρσενικού)· το αριθμητικό επίρρημα που αντιστοιχεί στο «δέκα».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
διακοσίων: το διακόσιοι κλίνεται σαν τρικατάληκτο επίθετο της β΄ κλίσης, μόνο στον πληθυντικό.
τέτταρσι(ν): τριτόκλιτο, θέμα τετταρ- και κατάληξη -σι(ν).
χιλιοστός: τα τακτικά από το 20 και πάνω λήγουν σε -οστός.
δεκάκις: τα αριθμητικά επιρρήματα από το τέσσερα και πάνω λήγουν σε -άκις.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να γράψεις τη δοτική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού των: ὁ νοῦς, ἡ μνᾶ, ὁ νεώς, καθώς και του θηλυκού του επιθέτου χρυσοῦς.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ὁ νοῦς: τῷ νῷ, τοὺς νοῦς.
ἡ μνᾶ: τῇ μνᾷ, τὰς μνᾶς (περισπώμενα, με υπογεγραμμένη στη δοτική).
ὁ νεώς: τῷ νεῴ, τοὺς νεώς (αττικόκλιτο: ω σε όλες τις πτώσεις, οξεία στη λήγουσα όπως η ονομαστική).
χρυσῆ: τῇ χρυσῇ, τὰς χρυσᾶς.
Παράδειγμα 3
Θέμα Γ. Να ξαναγράψεις τις φράσεις με την αντωνυμία που ζητείται: α) «οἱ σοὶ μυκτῆρες» με γενική προσωπικής αντωνυμίας· β) «οἱ φίλοι ἡμῶν» με κτητική αντωνυμία· γ) «ὁ ἕτερος τὸν ἕτερον ἐπαινεῖ» με αλληλοπαθητική αντωνυμία.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Η κτητική γίνεται γενική της προσωπικής, σε κατηγορηματική θέση: οἱ μυκτῆρές σου.
β) Πολλοί κτήτορες, α΄ πρόσωπο: οἱ ἡμέτεροι φίλοι.
γ) Η αμοιβαία σχέση θέλει πληθυντικό και την αλληλοπαθητική ως αντικείμενο: ἀλλήλους ἐπαινοῦσιν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη δοτική του αριθμητικού «τρεῖς».
Τα κατάφερες;
- Να χρησιμοποιείς τις κτητικές αντωνυμίες και την αλληλοπαθητική ἀλλήλων, και να αντικαθιστάς την κτητική του γ΄ προσώπου με γενική αντωνυμίας.
- Να κλίνεις τα εἷς, δύο, τρεῖς, τέτταρες και να σχηματίζεις τα τακτικά, τα πολλαπλασιαστικά και τα αριθμητικά επιρρήματα.
- Να κλίνεις τα συνηρημένα ουσιαστικά και επίθετα της α΄ και β΄ κλίσης (Ἑρμῆς, μνᾶ, νοῦς, ὀστοῦν, χρυσοῦς, εὔνους).
- Να κλίνεις τα αττικόκλιτα ονόματα (νεώς, λεώς, ἕως, ἵλεως) και να τα αναγνωρίζεις σε αδίδακτο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.