Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αδίδακτο: αντωνυμίες, αριθμητικά, συνηρημένα και αττικόκλιτα

Κτητικές και αλληλοπαθητικές, τα αριθμητικά, νοῦς και ἀργυροῦς, ὁ νεὼς και ὁ λαγώς.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 4 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2025 Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2024 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2023 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο ·2020 επαν. Γ. Αδίδακτο κείμενο

Θα μάθεις να

  1. Να χρησιμοποιείς τις κτητικές αντωνυμίες και την αλληλοπαθητική ἀλλήλων, και να αντικαθιστάς την κτητική του γ΄ προσώπου με γενική αντωνυμίας.
  2. Να κλίνεις τα εἷς, δύο, τρεῖς, τέτταρες και να σχηματίζεις τα τακτικά, τα πολλαπλασιαστικά και τα αριθμητικά επιρρήματα.
  3. Να κλίνεις τα συνηρημένα ουσιαστικά και επίθετα της α΄ και β΄ κλίσης (Ἑρμῆς, μνᾶ, νοῦς, ὀστοῦν, χρυσοῦς, εὔνους).
  4. Να κλίνεις τα αττικόκλιτα ονόματα (νεώς, λεώς, ἕως, ἵλεως) και να τα αναγνωρίζεις σε αδίδακτο.

Μικρά κεφάλαια, σίγουρες μονάδες

Η τελευταία ενότητα του αδίδακτου μαζεύει πέντε μικρές ενότητες του Εγχειριδίου (13, 18–21). Καμία δεν έχει δύσκολη θεωρία· όλες ζητούνται στο Θέμα Γ ως «Να γράψετε τον τύπο…», και ο βαθμολογητής δεν δέχεται λάθος τόνο ή υπογεγραμμένη. Γι’ αυτό εδώ οι πίνακες είναι η ίδια η ενότητα.

Κτητικές και αλληλοπαθητική αντωνυμία

Οι κτητικές φανερώνουν σε ποιον ανήκει κάτι και κλίνονται σαν τρικατάληκτα επίθετα της β΄ κλίσης:

ΠρόσωποΈνας κτήτοραςΠολλοί κτήτορες
α΄ἐμός, ἐμή, ἐμόν (δικός μου)ἡμέτερος, ἡμετέρα, ἡμέτερον (δικός μας)
β΄σός, σή, σόν (δικός σου)ὑμέτερος, ὑμετέρα, ὑμέτερον (δικός σας)
γ΄(ἑός, ἑή, ἑόν: ποιητικό)σφέτερος, σφετέρα, σφέτερον (δικός τους, σπάνιο)

Μπαίνουν σε επιθετική θέση και είναι επιθετικοί προσδιορισμοί: ἡ ἐμὴ γνώμη ή ἡ γνώμη ἡ ἐμή. Για το γ΄ πρόσωπο η πεζογραφία χρησιμοποιεί συνήθως γενική αντωνυμίας:

  • αὐτοῦ, αὐτῆς, αὐτῶν (κατηγορηματική θέση): ὁ πατὴρ αὐτοῦ,
  • ἑαυτοῦ, ἑαυτῶν (επιθετική θέση), όταν ο κτήτορας είναι το υποκείμενο: τοὺς ἑαυτοῦ στρατιώτας, ή, στο αδίδακτο της ενότητας για τα ρήματα σε -μι, τοὺς αὑτοῦ στρατιώτας (= ἑαυτοῦ),
  • τούτου, ἐκείνου, για έμφαση: τὰ ὑποζύγια τὰ ἐκείνου.

Ο Σωκράτης, σε έναν παιχνιδιάρικο «διαγωνισμό ομορφιάς» με τον Κριτόβουλο, υποστηρίζει ότι η πλακουτσωτή μύτη του είναι η ωραιότερη:

ἐγὼ μέν, ἔφη, οἶμαι τὴν ἐμήν, εἴπερ γε τοῦ ὀσφραίνεσθαι ἕνεκεν ἐποίησαν ἡμῖν ῥῖνας οἱ θεοί. οἱ μὲν γὰρ σοὶ μυκτῆρες εἰς γῆν ὁρῶσιν, οἱ δὲ ἐμοὶ ἀναπέπτανται, ὥστε τὰς πάντοθεν ὀσμὰς προσδέχεσθαι.

Ξενοφών, Συμπόσιον 5.6

Μετάφραση δική μας: «Εγώ», είπε, «νομίζω τη δική μου, αν πράγματι οι θεοί μάς έφτιαξαν μύτες για να μυρίζουμε. Γιατί τα δικά σου ρουθούνια κοιτάζουν προς τη γη, ενώ τα δικά μου είναι ορθάνοιχτα, ώστε να δέχονται τις μυρωδιές από παντού.»

Η αλληλοπαθητική δηλώνει αμοιβαία σχέση (ο ένας τον άλλο). Γι’ αυτό έχει μόνο πληθυντικό και μόνο πλάγιες πτώσεις:

ἀλλήλων

Κλίνεται σαν τρικατάληκτο επίθετο της β΄ κλίσης, χωρίς ονομαστική.

ΑρσενικόΘηλυκόΟυδέτερο
Γενικήἀλλήλωνἀλλήλωνἀλλήλων
Δοτικήἀλλήλοιςἀλλήλαιςἀλλήλοις
Αιτιατικήἀλλήλουςἀλλήλαςἄλληλα

Τα αριθμητικά

Είναι επίθετα (απόλυτα, τακτικά, χρονικά, πολλαπλασιαστικά, αναλογικά), ουσιαστικά και επιρρήματα. Από τα απόλυτα, κλίνονται μόνο τα τέσσερα πρώτα, και από το διακόσιοι και πάνω (τρικατάληκτα, μόνο στον πληθυντικό: διακόσιοι, -αι, -α · χίλιοι · μύριοι). Από το πέντε ως το ἑκατόν είναι άκλιτα.

εἷς, μία, ἕν · δύο

Σαν το εἷς κλίνονται και τα οὐδείς, μηδείς.

εἷς (αρσ.)μία (θηλ.)ἕν (ουδ.)δύο (όλα τα γένη)
Ονομαστικήεἷςμίαἕνδύο
Γενικήἑνόςμιᾶςἑνόςδυοῖν
Δοτικήἑνίμιᾷἑνίδυοῖν
Αιτιατικήἕναμίανἕνδύο

τρεῖς, τρία · τέτταρες, τέτταρα

Τριτόκλιτα. Η δοτική τους είναι η πιο συχνή παγίδα.

τρεῖς (αρσ., θηλ.)τρία (ουδ.)τέτταρες (αρσ., θηλ.)τέτταρα (ουδ.)
Ονομαστικήτρεῖςτρίατέτταρεςτέτταρα
Γενικήτριῶντριῶντεττάρωντεττάρων
Δοτικήτρισί(ν)τρισί(ν)τέτταρσι(ν)τέτταρσι(ν)
Αιτιατικήτρεῖςτρίατέτταραςτέτταρα
ΑριθμόςΑπόλυτοΤακτικόΕπίρρημα
1εἷς, μία, ἕνπρῶτοςἅπαξ
2δύοδεύτεροςδίς
3τρεῖς, τρίατρίτοςτρίς
4τέτταρες, τέτταρατέταρτοςτετράκις
5πέντεπέμπτοςπεντάκις
6ἕξἕκτοςἑξάκις
7ἑπτάἕβδομοςἑπτάκις
8ὀκτώὄγδοοςὀκτάκις
9ἐννέαἔνατοςἐνάκις
10δέκαδέκατοςδεκάκις
20εἴκοσι(ν)εἰκοστόςεἰκοσάκις
100ἑκατόνἑκατοστόςἑκατοντάκις
1.000χίλιοι, -αι, -αχιλιοστόςχιλιάκις
10.000μύριοι, -αι, -αμυριοστόςμυριάκις

Τα υπόλοιπα είδη:

  • χρονικά: σε ποια μέρα γίνεται κάτι, από τότε που άρχισε: δευτεραῖος, τριταῖος, τεταρταῖος (ἀφίκοντο ἑκταῖοι = έφτασαν την έκτη μέρα),
  • πολλαπλασιαστικά: από πόσα μέρη αποτελείται κάτι, κλίνονται σαν χρυσοῦς: ἁπλοῦς, διπλοῦς, τριπλοῦς,
  • αναλογικά: πόσες φορές μεγαλύτερο: διπλάσιος, τριπλάσιος,
  • ουσιαστικά: θηλυκά σε -άς, -άδος: μονάς, δυάς, τριάς, δεκάς, ἑκατοντάς, χιλιάς, μυριάς (δέκα χιλιάδες).

Πρόσεξε τον τόνο: μύριοι = δέκα χιλιάδες, μυρίοι = αμέτρητοι.

Συνηρημένα ουσιαστικά της α΄ και β΄ κλίσης

Ο χαρακτήρας α, ε (α΄ κλίση) ή ο, ε (β΄ κλίση) συναιρείται με την κατάληξη: Ἀθηνᾶ (< Ἀθηνάα), μνᾶ (< μνάα), Ἑρμῆς (< Ἑρμέας), νοῦς (< νόος), ὀστοῦν (< ὀστέον). Τα πρωτόκλιτα είναι περισπώμενα σε όλες τις πτώσεις.

Συνηρημένα της α΄ κλίσης

Το -εα του ενικού γίνεται η (Ἑρμῆς), ενώ στον πληθυντικό η συναίρεση δίνει α (Ἑρμᾶς).

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ὁ Ἑρμῆςἡ μνᾶἡ γαλῆ
Ον. ενικ.
Γεν. ενικ.
Δοτ. ενικ.
Αιτ. ενικ.
Κλητ. ενικ.
Ον. πληθ.
Γεν. πληθ.
Δοτ. πληθ.
Αιτ. πληθ.

0 / 27 καταλήξεις

Τα δευτερόκλιτα έχουν -ου στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική ενικού, και κρατούν τον τόνο στη συλλαβή της ονομαστικής: ὁ ἔκπλους, τοῦ ἔκπλου.

Συνηρημένα της β΄ κλίσης

Τα σύνθετα του πλοῦς (ἔκπλους, περίπλους) δεν περισπώνται· κρατούν τον τόνο της ονομαστικής.

ὁ νοῦςὁ ἔκπλουςτὸ ὀστοῦν
Ον. ενικ.νοῦςἔκπλουςὀστοῦν
Γεν. ενικ.νοῦἔκπλουὀστοῦ
Δοτ. ενικ.νῷἔκπλῳὀστῷ
Αιτ. ενικ.νοῦνἔκπλουνὀστοῦν
Ον. πληθ.νοῖἔκπλοιὀστᾶ
Γεν. πληθ.νῶνἔκπλωνὀστῶν
Δοτ. πληθ.νοῖςἔκπλοιςὀστοῖς
Αιτ. πληθ.νοῦςἔκπλουςὀστᾶ

Συνηρημένα επίθετα της β΄ κλίσης

Τρικατάληκτα (χρυσοῦς, χαλκοῦς, ἀργυροῦς): τονίζονται πάντα στη λήγουσα. Το θηλυκό είναι σε -ῆ, εκτός αν πριν από το -οῦς υπάρχει ε ή ρ, οπότε είναι σε -ᾶ: χρυσῆ, χαλκῆ, αλλά ἀργυρᾶ, πορφυρᾶ, κεραμεᾶ.

Δικατάληκτα: σύνθετα των νοῦς, πλοῦς, ῥοῦς (εὔνους, ἄνους, ἄπλους). Τονίζονται στην παραλήγουσα, κρατούν ασυναίρετο το ουδέτερο πληθυντικού (εὔνοα) και έχουν βραχεία τη λήγουσα της ονομαστικής πληθυντικού (εὖνοι). Κανένα συνηρημένο επίθετο δεν έχει κλητική.

χρυσοῦς, χρυσῆ, χρυσοῦν · εὔνους, εὔνουν

αρσ.θηλ.ουδ.αρσ., θηλ.ουδ.
Ον. ενικ.χρυσοῦςχρυσῆχρυσοῦνεὔνουςεὔνουν
Γεν. ενικ.χρυσοῦχρυσῆςχρυσοῦεὔνουεὔνου
Δοτ. ενικ.χρυσῷχρυσῇχρυσῷεὔνῳεὔνῳ
Αιτ. ενικ.χρυσοῦνχρυσῆνχρυσοῦνεὔνουνεὔνουν
Ον. πληθ.χρυσοῖχρυσαῖχρυσᾶεὖνοιεὔνοα
Γεν. πληθ.χρυσῶνχρυσῶνχρυσῶνεὔνωνεὔνων
Δοτ. πληθ.χρυσοῖςχρυσαῖςχρυσοῖςεὔνοιςεὔνοις
Αιτ. πληθ.χρυσοῦςχρυσᾶςχρυσᾶεὔνουςεὔνοα

Αττικόκλιτα

Δευτερόκλιτα που αντί για -ος, -ον έχουν -ως, -ων. Έχουν ω σε όλες τις καταλήξεις, με υπογεγραμμένη εκεί όπου τα απλά δευτερόκλιτα έχουν ι (τῷ νεῴ ← τῷ ναῷ, οἱ νεῴ ← οἱ ναοί), την κλητική ίδια με την ονομαστική, και τον τόνο σε όλες τις πτώσεις στη θέση της ονομαστικής. Μερικά δεν έχουν ν στην αιτιατική: τὸν Ἄθω, τὴν ἕω, τὴν Κῶ.

νεώς, λεώς, ἕως · ἵλεως, ἵλεων

Οι πληθυντικοί του ἕως δεν χρησιμοποιούνται. Το ουδέτερο πληθυντικού του ἵλεως έχει -α, όπως τα κοινά επίθετα.

ὁ νεώς (ναός)ὁ λεώς (λαός)ἡ ἕως (αυγή)ἵλεως (αρσ., θηλ.)ἵλεων (ουδ.)
Ον. ενικ.νεώςλεώςἕωςἵλεωςἵλεων
Γεν. ενικ.νεώλεώἕωἵλεωἵλεω
Δοτ. ενικ.νεῴλεῴἕῳἵλεῳἵλεῳ
Αιτ. ενικ.νεώνλεώνἕωἵλεωνἵλεων
Ον. πληθ.νεῴλεῴ—ἵλεῳἵλεα
Γεν. πληθ.νεώνλεών—ἵλεωνἵλεων
Δοτ. πληθ.νεῴςλεῴς—ἵλεῳςἵλεῳς
Αιτ. πληθ.νεώςλεώς—ἵλεωςἵλεα

Το πλέως, πλέα, πλέων (γεμάτος) είναι το μόνο τρικατάληκτο αττικόκλιτο· τα σύνθετά του (ἔμπλεως, ἀνάπλεως) είναι δικατάληκτα, όπως και το ὑπόχρεως.

Το αδίδακτο

Η Κύρου Παιδεία του Ξενοφώντα είναι μια μυθιστορηματική βιογραφία του Κύρου του Μεγάλου. Ο βασιλιάς των Μήδων, θείος του Κύρου, ζητάει βοήθεια από τους Πέρσες απέναντι σε έναν μεγάλο συνασπισμό· οι Πέρσες στέλνουν τον νεαρό Κύρο ως αρχηγό.

οὕτω δὴ δεξαμένου τοῦ Κύρου οἱ βουλεύοντες γεραίτεροι αἱροῦνται αὐτὸν ἄρχοντα τῆς εἰς Μήδους στρατιᾶς. ἔδοσαν δὲ αὐτῷ καὶ προσελέσθαι διακοσίους τῶν ὁμοτίμων, τῶν δ’ αὖ διακοσίων ἑκάστῳ τέτταρας ἔδωκαν προσελέσθαι καὶ τούτους ἐκ τῶν ὁμοτίμων· γίγνονται μὲν δὴ οὗτοι χίλιοι· τῶν δ’ αὖ χιλίων τούτων ἑκάστῳ ἔταξαν ἐκ τοῦ δήμου τῶν Περσῶν δέκα μὲν πελταστὰς προσελέσθαι, δέκα δὲ σφενδονήτας, δέκα δὲ τοξότας· καὶ οὕτως ἐγένοντο μύριοι μὲν τοξόται, μύριοι δὲ πελτασταί, μύριοι δὲ σφενδονῆται· χωρὶς δὲ τούτων οἱ χίλιοι ὑπῆρχον. τοσαύτη μὲν δὴ στρατιὰ τῷ Κύρῳ ἐδόθη.

Ξενοφών, Κύρου Παιδεία 1.5.5

ΛέξηΣημασία
οἱ βουλεύοντες γεραίτεροιοι γεροντότεροι που αποφάσιζαν, τα μέλη της βουλής
αἱροῦμαι τινα ἄρχονταεκλέγω κάποιον αρχηγό
προσαιροῦμαι (προσελέσθαι)διαλέγω επιπλέον, ως βοηθούς μου
οἱ ὁμότιμοιοι «ισότιμοι», η τάξη των ευγενών Περσών
αὖπάλι, με τη σειρά τους
ὁ πελταστής · ὁ σφενδονήτης · ὁ τοξότηςελαφρά οπλισμένος με πέλτη · σφενδονιστής · τοξότης

Η μετάφραση

ΚείμενοΜετάφραση
οὕτω δὴ δεξαμένου τοῦ Κύρου οἱ βουλεύοντες γεραίτεροι αἱροῦνται αὐτὸν ἄρχοντα τῆς εἰς Μήδους στρατιᾶς.Αφού λοιπόν δέχτηκε ο Κύρος, οι γεροντότεροι που είχαν τη βουλή τον εκλέγουν αρχηγό του στρατού που θα πήγαινε στους Μήδους.
ἔδοσαν δὲ αὐτῷ καὶ προσελέσθαι διακοσίους τῶν ὁμοτίμων,Του έδωσαν επίσης το δικαίωμα να διαλέξει για βοηθούς του διακόσιους από τους ομοτίμους,
τῶν δ’ αὖ διακοσίων ἑκάστῳ τέτταρας ἔδωκαν προσελέσθαι καὶ τούτους ἐκ τῶν ὁμοτίμων·και στον καθένα από τους διακόσιους έδωσαν με τη σειρά τους το δικαίωμα να διαλέξει τέσσερις, κι αυτούς από τους ομοτίμους·
γίγνονται μὲν δὴ οὗτοι χίλιοι·αυτοί γίνονται λοιπόν χίλιοι·
τῶν δ’ αὖ χιλίων τούτων ἑκάστῳ ἔταξαν ἐκ τοῦ δήμου τῶν Περσῶν δέκα μὲν πελταστὰς προσελέσθαι, δέκα δὲ σφενδονήτας, δέκα δὲ τοξότας·και στον καθένα από αυτούς τους χίλιους όρισαν να διαλέξει από τον λαό των Περσών δέκα πελταστές, δέκα σφενδονήτες και δέκα τοξότες·
καὶ οὕτως ἐγένοντο μύριοι μὲν τοξόται, μύριοι δὲ πελτασταί, μύριοι δὲ σφενδονῆται·κι έτσι έγιναν δέκα χιλιάδες τοξότες, δέκα χιλιάδες πελταστές και δέκα χιλιάδες σφενδονήτες·
χωρὶς δὲ τούτων οἱ χίλιοι ὑπῆρχον.εκτός από αυτούς υπήρχαν και οι χίλιοι.
τοσαύτη μὲν δὴ στρατιὰ τῷ Κύρῳ ἐδόθη.Τόσο μεγάλος στρατός λοιπόν δόθηκε στον Κύρο.

Ο λογαριασμός βγαίνει: 200 + 200 × 4 = 1.000 ομότιμοι, και 1.000 × 10 = 10.000 από κάθε είδος. Πρόσεξε και τα ἔδοσαν και ἔδωκαν στην ίδια περίοδο: ο πρώτος είναι ο κανονικός αττικός πληθυντικός του αορίστου του δίδωμι, ο δεύτερος ο τύπος με κ, που επικράτησε αργότερα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Γ. Να γράψεις: το «διακοσίους» στη γενική του ίδιου γένους· το «τέτταρας» στη δοτική· το αντίστοιχο τακτικό του «χίλιοι» (ονομαστική ενικού αρσενικού)· το αριθμητικό επίρρημα που αντιστοιχεί στο «δέκα».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να γράψεις τη δοτική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού των: ὁ νοῦς, ἡ μνᾶ, ὁ νεώς, καθώς και του θηλυκού του επιθέτου χρυσοῦς.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Θέμα Γ. Να ξαναγράψεις τις φράσεις με την αντωνυμία που ζητείται: α) «οἱ σοὶ μυκτῆρες» με γενική προσωπικής αντωνυμίας· β) «οἱ φίλοι ἡμῶν» με κτητική αντωνυμία· γ) «ὁ ἕτερος τὸν ἕτερον ἐπαινεῖ» με αλληλοπαθητική αντωνυμία.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια είναι η δοτική του αριθμητικού «δύο» στην αττική πεζογραφία;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη δοτική του αριθμητικού «τρεῖς».

Τα κατάφερες;

  • Να χρησιμοποιείς τις κτητικές αντωνυμίες και την αλληλοπαθητική ἀλλήλων, και να αντικαθιστάς την κτητική του γ΄ προσώπου με γενική αντωνυμίας.
  • Να κλίνεις τα εἷς, δύο, τρεῖς, τέτταρες και να σχηματίζεις τα τακτικά, τα πολλαπλασιαστικά και τα αριθμητικά επιρρήματα.
  • Να κλίνεις τα συνηρημένα ουσιαστικά και επίθετα της α΄ και β΄ κλίσης (Ἑρμῆς, μνᾶ, νοῦς, ὀστοῦν, χρυσοῦς, εὔνους).
  • Να κλίνεις τα αττικόκλιτα ονόματα (νεώς, λεώς, ἕως, ἵλεως) και να τα αναγνωρίζεις σε αδίδακτο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;