Ονοματικές προτάσεις
Ειδικές, βουλητικές, ενδοιαστικές: προτάσεις που κάνουν δουλειά ονόματος.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις ειδικές, βουλητικές και ενδοιαστικές προτάσεις από τον σύνδεσμο, το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται και την έγκλισή τους.
- Να βρίσκεις τη συντακτική θέση μιας ονοματικής πρότασης: υποκείμενο, αντικείμενο, επεξήγηση ή προσδιορισμός.
- Να ξεχωρίζεις το «φοβάμαι να», το «φοβάμαι μήπως» και το «φοβάμαι ότι».
- Να βάζεις τη σωστή άρνηση: «δεν» στις ειδικές και τις ενδοιαστικές, «μην» στις βουλητικές.
Μια πρόταση στη θέση ενός ονόματος
Σύγκρινε τις δύο περιόδους:
- Ξέρω την απάντηση.
- Ξέρω ότι η απάντηση είναι λάθος.
Στην πρώτη, το αντικείμενο του «ξέρω» είναι ένα ουσιαστικό. Στη δεύτερη, στην ίδια ακριβώς θέση κάθεται μια ολόκληρη πρόταση. Αν ρωτήσεις «τι ξέρω;», η απάντηση είναι και στις δύο περιπτώσεις αυτό που είναι με έντονα γράμματα.
Τις προτάσεις με «ότι» και «πως» τις ξέρεις από τη ΣΤ΄ Δημοτικού ως ειδικές (Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις). Τώρα θα δεις ότι ανήκουν σε μια μεγαλύτερη οικογένεια, και ότι η οικογένεια αυτή έχει κάτι κοινό: τη θέση που παίρνει μέσα στην περίοδο.
Ονοματικές είναι οι ειδικές, οι βουλητικές, οι ενδοιαστικές, οι πλάγιες ερωτήσεις και κάποιες αναφορικές. Εδώ θα δούμε τα τρία πρώτα είδη. Οι πλάγιες ερωτήσεις έχουν δικό τους μάθημα, Πλάγιες ερωτήσεις και πλάγιος λόγος, και οι αναφορικές επίσης, Αναφορικές προτάσεις.
Τρία είδη, τρεις ταυτότητες
| Ειδικές | Βουλητικές | Ενδοιαστικές | |
|---|---|---|---|
| Εισάγονται με | ότι, πως, που | να | μη(ν), μήπως |
| Μετά από ρήματα που σημαίνουν | λέω, ξέρω, νομίζω, βλέπω, ακούω· το που μετά από συναίσθημα: χαίρομαι, λυπάμαι, ντρέπομαι | θέλω, ζητώ, μπορώ, εμποδίζω, προσπαθώ· απρόσωπα όπως πρέπει, χρειάζεται, απαγορεύεται | φοβάμαι, ανησυχώ, έχω αγωνία, τρέμω |
| Τι λένε | ένα γεγονός, μια γνώση ή γνώμη | κάτι που θέλουμε, μπορούμε ή πρέπει να γίνει | κάτι που φοβόμαστε ότι θα γίνει (ή δεν θα γίνει) |
| Έγκλιση | οριστική (και με «θα») | υποτακτική | υποτακτική· οριστική όταν ο φόβος αφορά κάτι που ίσως έχει ήδη γίνει |
| Άρνηση | δεν | μη(ν) | δεν |
| Παράδειγμα | Μου είπαν ότι το μουσείο κλείνει στις τρεις. | Θέλω να μάθω κιθάρα. | Φοβάμαι μήπως βρέξει στην εκδρομή. |
Δύο πράγματα στον πίνακα θέλουν προσοχή:
- Η άρνηση των ενδοιαστικών είναι δεν, όχι «μην»: «Ανησυχώ μήπως δεν προλάβουμε.» Το «μη» ή το «μήπως» είναι ήδη ο σύνδεσμος· η άρνηση έρχεται μετά.
- Το που των ειδικών δεν έχει τόνο και σημαίνει «το ότι»: «Χαίρομαι που ήρθες» = χαίρομαι για το ότι ήρθες. Δεν είναι το αναφορικό «που» του «το βιβλίο που διάβασα».
«Φοβάμαι να», «φοβάμαι μήπως», «φοβάμαι ότι»
Το ίδιο ρήμα μπορεί να πάρει και τα τρία είδη, και το νόημα αλλάζει κάθε φορά:
- «Φοβάμαι να ανέβω στη σκάλα.» Βουλητική. Ο φόβος με εμποδίζει να κάνω κάτι εγώ. Το υποκείμενο των δύο ρημάτων είναι το ίδιο.
- «Φοβάμαι μήπως πέσει η σκάλα.» Ενδοιαστική. Φοβάμαι ότι μπορεί να συμβεί κάτι που δεν το ελέγχω.
- «Φοβάμαι ότι η σκάλα είναι σαθρή.» Ειδική. Εδώ το «φοβάμαι» σημαίνει σχεδόν «νομίζω, δυστυχώς». Είναι ευγενικός τρόπος να πεις κάτι δυσάρεστο: «Φοβάμαι ότι δεν έχετε δίκιο.»
Ποια θέση παίρνει η πρόταση
Η ίδια ονοματική πρόταση μπορεί να βρεθεί σε διάφορες θέσεις:
| Θέση | Πώς τη βρίσκεις | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Αντικείμενο | ρωτάς «τι;» μετά από προσωπικό ρήμα | Ελπίζω ότι θα έρθεις. |
| Υποκείμενο | ρωτάς «ποιο;» μετά από απρόσωπο ρήμα ή έκφραση (πρέπει, χρειάζεται, είναι φανερό) | Πρέπει να φύγουμε νωρίς. |
| Επεξήγηση | εξηγεί ένα ουσιαστικό ή το «αυτό», «ένα», «κάτι» που προηγείται, συνήθως μετά από κόμμα | Ένα μόνο σου ζητώ, να μου πεις την αλήθεια. |
| Προσδιορισμός | συμπληρώνει ουσιαστικό ή επίθετο με νόημα βούλησης, φόβου, γνώσης | Ήταν πρόθυμος να βοηθήσει. / Τον έπιασε ο φόβος μήπως χάσει το πλοίο. |
Πρόταση ή ουσιαστικό; Μια επιλογή ύφους
Αφού η ονοματική πρόταση πιάνει θέση ονόματος, συχνά μπορείς να τη γράψεις και ως ουσιαστικό:
- «Ζήτησαν να μειωθούν τα εισιτήρια.» → «Ζήτησαν μείωση των εισιτηρίων.»
- «Ανακοίνωσαν ότι ο αγώνας αναβάλλεται.» → «Ανακοίνωσαν την αναβολή του αγώνα.»
Η εκδοχή με το ουσιαστικό είναι πιο πυκνή και τυπική: ταιριάζει σε τίτλους, ανακοινώσεις και επιστημονικά κείμενα. Η εκδοχή με την πρόταση είναι πιο ζωντανή και λέει ποιος κάνει τι. Ένα κείμενο γεμάτο ουσιαστικά σε -ση και -μός κουράζει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το είδος και τη θέση της δευτερεύουσας: «Οι γονείς της ανησυχούσαν μήπως δεν βρει δωμάτιο στη φοιτητική εστία.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Βρες το είδος και τη θέση της δευτερεύουσας: «Δεν επιτρέπεται να παρκάρεις μπροστά στην είσοδο.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Γράψε τη φράση με τα έντονα ως ονοματική πρόταση: «Ο δήμαρχος υποσχέθηκε την ανακαίνιση του γηπέδου.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις ειδικές, βουλητικές και ενδοιαστικές προτάσεις από τον σύνδεσμο, το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται και την έγκλισή τους.
- Να βρίσκεις τη συντακτική θέση μιας ονοματικής πρότασης: υποκείμενο, αντικείμενο, επεξήγηση ή προσδιορισμός.
- Να ξεχωρίζεις το «φοβάμαι να», το «φοβάμαι μήπως» και το «φοβάμαι ότι».
- Να βάζεις τη σωστή άρνηση: «δεν» στις ειδικές και τις ενδοιαστικές, «μην» στις βουλητικές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.