Αναφορικές προτάσεις
«Που» και «ο οποίος»: επιθετικές και ελεύθερες αναφορικές.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τις επιθετικές αναφορικές προτάσεις, που προσδιορίζουν έναν όρο, από τις ελεύθερες, που είναι οι ίδιες όρος της περιόδου.
- Να επιλέγεις ανάμεσα σε «που» και «ο οποίος», και να βάζεις το «ο οποίος» στο σωστό γένος, αριθμό και πτώση.
- Να ξεχωρίζεις την περιοριστική από τη μη περιοριστική αναφορική και να βάζεις κόμματα μόνο στη δεύτερη.
- Να αναγνωρίζεις τις χρήσεις του «που»: αναφορικό, ειδικό, αποτελεσματικό, και το ερωτηματικό «πού».
Μια πρόταση που δουλεύει σαν επίθετο
Σύγκρινε:
- Μου δάνεισε ένα ενδιαφέρον βιβλίο.
- Μου δάνεισε ένα βιβλίο που με κράτησε ξύπνιο ως τις δύο.
Το επίθετο «ενδιαφέρον» και η πρόταση «που με κράτησε ξύπνιο» κάνουν την ίδια δουλειά: λένε τι λογής βιβλίο ήταν. Η πρόταση απλώς λέει περισσότερα. Αυτή είναι μια αναφορική πρόταση: αναφέρεται σε μια λέξη που προηγείται και την προσδιορίζει.
Τις αναφορικές αντωνυμίες (που, ο οποίος, όποιος, ό,τι, όσος) τις έχεις δει στη Β΄ Γυμνασίου ως λέξεις. Εδώ βλέπουμε τι κάνουν οι προτάσεις που ανοίγουν.
Επιθετικές και ελεύθερες
| Επιθετική | Ελεύθερη | |
|---|---|---|
| Όρος αναφοράς μπροστά της; | ναι | όχι |
| Εισάγεται συνήθως με | που, ο οποίος, όπου (μετά από τόπο) | όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως, όποτε |
| Τι θέση έχει | επιθετικός προσδιορισμός στον όρο | υποκείμενο, αντικείμενο ή επιρρηματικός προσδιορισμός |
| Παράδειγμα | Η πόλη όπου γεννήθηκα είναι μικρή. | Όπου κι αν πας, θα σε βρω. |
Για να βρεις τη θέση μιας ελεύθερης, κάνε την ερώτηση που θα έκανες για ένα όνομα: ποιος σκοντάφτει; Όποιος βιάζεται (υποκείμενο). Τι να πάρω; Ό,τι θέλεις (αντικείμενο). Πού να καθίσω; Όπου βρεις θέση (επιρρηματικός του τόπου).
«Που» ή «ο οποίος»;
Το που είναι άκλιτο και το πιο συνηθισμένο. Το ο οποίος κλίνεται και συμφωνεί σε γένος και αριθμό με τον όρο αναφοράς, ενώ η πτώση του κρίνεται από τη θέση του μέσα στη δική του πρόταση. Το «ο οποίος» το προτιμάς ή το χρειάζεσαι:
| Πότε | Παράδειγμα |
|---|---|
| Μετά από πρόθεση | Ο φίλος με τον οποίο ταξίδεψα. Η αίθουσα στην οποία δίνουμε εξετάσεις. |
| Σε γενική (κτήση) | Ο συγγραφέας του οποίου τα βιβλία διαβάζουμε. |
| Για σαφήνεια, όταν υπάρχουν δύο πιθανοί όροι | Μίλησα με την αδερφή του Πέτρου, η οποία σπουδάζει γιατρός. (σπουδάζει η αδερφή, όχι ο Πέτρος) |
| Σε επίσημο λόγο | Η απόφαση, η οποία ελήφθη ομόφωνα, ισχύει από αύριο. |
Στον προφορικό λόγο το «που» συχνά αντικαθιστά και αυτές τις περιπτώσεις, με μια προσωπική αντωνυμία να δείχνει την πτώση: «ο φίλος που ταξίδεψα μαζί του», «ο συγγραφέας που διαβάζουμε τα βιβλία του». Είναι φυσικό στην ομιλία· στον γραπτό και τον επίσημο λόγο προτίμησε το «ο οποίος».
Με κόμματα ή χωρίς;
Οι επιθετικές αναφορικές είναι δύο ειδών, και τα κόμματα τις ξεχωρίζουν:
- Περιοριστική (χωρίς κόμματα): ξεχωρίζει ποιους εννοούμε από ένα σύνολο. «Οι μαθητές που είχαν φέρει υπογραφή πήγαν στην εκδρομή.» Πήγαν μόνο όσοι είχαν φέρει· οι άλλοι έμειναν.
- Μη περιοριστική (με κόμματα): προσθέτει μια πληροφορία για όλους. «Οι μαθητές, που είχαν φέρει υπογραφή, πήγαν στην εκδρομή.» Πήγαν όλοι, και όλοι είχαν φέρει.
Δύο κόμματα αλλάζουν ποιοι πήγαν εκδρομή. Ο έλεγχος: αν βγάλεις την πρόταση και το νόημα μένει πλήρες, είναι μη περιοριστική και θέλει κόμματα.
Τα πολλά «που»
Η λέξη «που» είναι από τις πιο πολυάσχολες της γλώσσας. Χωρίς τόνο εισάγει τρία διαφορετικά είδη πρότασης, και με τόνο είναι ερωτηματικό επίρρημα:
| «Που» | Πώς το αναγνωρίζεις | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| αναφορικό | έχει όρο αναφοράς μπροστά· γίνεται «ο οποίος» | Η ταινία που είδαμε. |
| ειδικό | μετά από ρήμα συναισθήματος· γίνεται «το ότι» | Χαίρομαι που ήρθες. |
| αποτελεσματικό | μετά από τόσο, τέτοιος, έτσι· γίνεται «ώστε» | Γέλασε τόσο που δάκρυσε. |
| πού (ερωτηματικό) | με τόνο· ρωτάει τόπο | Δεν ξέρω πού πήγε. |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο του «ο οποίος»: «Η εταιρεία, για ___ δουλεύει ο θείος μου, άνοιξε κατάστημα στη Λάρισα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Βρες το είδος και τη θέση της αναφορικής: «Όσοι έχουν δηλώσει συμμετοχή θα πάρουν μήνυμα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Εξήγησε τη διαφορά: «Τα δέντρα του πάρκου που ήταν άρρωστα κόπηκαν.» και «Τα δέντρα του πάρκου, που ήταν άρρωστα, κόπηκαν.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τις επιθετικές αναφορικές προτάσεις, που προσδιορίζουν έναν όρο, από τις ελεύθερες, που είναι οι ίδιες όρος της περιόδου.
- Να επιλέγεις ανάμεσα σε «που» και «ο οποίος», και να βάζεις το «ο οποίος» στο σωστό γένος, αριθμό και πτώση.
- Να ξεχωρίζεις την περιοριστική από τη μη περιοριστική αναφορική και να βάζεις κόμματα μόνο στη δεύτερη.
- Να αναγνωρίζεις τις χρήσεις του «που»: αναφορικό, ειδικό, αποτελεσματικό, και το ερωτηματικό «πού».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.