Επιρρηματικές προτάσεις και η θέση τους
Αιτιολογικές, τελικές, χρονικές, υποθετικές: τι προσδιορίζουν μέσα στην περίοδο.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τη θέση μιας επιρρηματικής πρότασης: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού, του χρόνου ή της προϋπόθεσης σε ένα ρήμα της κύριας.
- Να αναγνωρίζεις την εκφορά και την άρνηση αιτιολογικών, τελικών, χρονικών και υποθετικών προτάσεων.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη του υποθετικού λόγου από τους χρόνους και τις εγκλίσεις της υπόθεσης και της απόδοσης.
- Να μετατρέπεις μια επιρρηματική πρόταση σε ισοδύναμη φράση και το αντίστροφο, ανάλογα με το ύφος.
Προτάσεις που κάνουν δουλειά επιρρήματος
Τα τέσσερα πιο συχνά είδη τα ξέρεις από τη ΣΤ΄ Δημοτικού (Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις): χρονικές (όταν, μόλις), αιτιολογικές (επειδή, γιατί), τελικές (για να) και υποθετικές (αν). Τότε τις αναγνώριζες από τον σύνδεσμο και την ερώτηση που απαντούν. Στη Γ΄ προσθέτουμε τρία πράγματα: τι θέση έχουν στην περίοδο, με ποια έγκλιση εκφέρονται, και τι κερδίζεις όταν διαλέγεις πρόταση αντί για φράση.
Σύγκρινε:
- Η προπόνηση σταμάτησε νωρίς.
- Η προπόνηση σταμάτησε λόγω της καταιγίδας.
- Η προπόνηση σταμάτησε επειδή ξέσπασε καταιγίδα.
Ένα επίρρημα, μια προθετική φράση και μια πρόταση κάνουν την ίδια δουλειά: λένε κάτι για το ρήμα «σταμάτησε». Γι' αυτό οι προτάσεις αυτές λέγονται επιρρηματικές.
Η ταυτότητα των τεσσάρων
| Συνδέσεις | Έγκλιση | Άρνηση | |
|---|---|---|---|
| Αιτιολογικές | επειδή, γιατί, αφού, καθώς, μια και, μια που, που (μετά από «καλά έκανες», «πάλι καλά») | οριστική | δεν |
| Τελικές | για να, να | υποτακτική | μη(ν) |
| Χρονικές | όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, μόλις, πριν (να), προτού, ώσπου, ωσότου, μέχρι (να), όποτε, όσο, αφότου | οριστική για κάτι που έγινε ή γίνεται· υποτακτική για κάτι που αναμένεται ή επαναλαμβάνεται | δεν· με «να», μη(ν) |
| Υποθετικές | αν, εάν, άμα, εφόσον, σε περίπτωση που, έτσι και | οριστική ή υποτακτική, ανάλογα με το είδος του υποθετικού λόγου | δεν |
Οι χρονικές λένε και κάτι ακόμα: αν η πράξη τους έγινε πριν, ταυτόχρονα ή μετά από την πράξη της κύριας.
- Πριν από την κύρια (προτερόχρονο): αφού, μόλις, αφότου. «Μόλις χτύπησε το κουδούνι, βγήκαμε.»
- Ταυτόχρονα (σύγχρονο): ενώ, καθώς, όσο, όποτε. «Όσο μιλούσε, σημείωνα.»
- Μετά από την κύρια (υστερόχρονο): πριν, προτού, ώσπου, μέχρι να. «Θα περιμένω ώσπου να τελειώσεις.»
Ο υποθετικός λόγος
Μια υποθετική πρόταση μαζί με την κύρια που προσδιορίζει λέγεται υποθετικός λόγος. Η υποθετική λέγεται υπόθεση, η κύρια απόδοση:
«Αν πάρεις το λεωφορείο των οκτώ, (υπόθεση) θα φτάσεις στην ώρα σου.» (απόδοση)
Οι χρόνοι και οι εγκλίσεις στην υπόθεση και στην απόδοση δείχνουν πώς βλέπει ο ομιλητής την υπόθεση:
| Είδος | Τι λέει ο ομιλητής | Υπόθεση | Απόδοση | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|---|
| Πραγματικό | αν ισχύει αυτό, ισχύει κι εκείνο· δεν παίρνει θέση αν ισχύει | αν + οριστική (όχι παρατατικός ή υπερσυντέλικος) | οποιαδήποτε έγκλιση | Αν το υποσχέθηκε, θα το κάνει. |
| Προσδοκώμενο | περιμένει ότι μπορεί να γίνει | αν + υποτακτική αορίστου | θα + ρήμα, ή προστακτική | Αν βρεις τα κλειδιά, πάρε με τηλέφωνο. |
| Επαναλαμβανόμενο | κάθε φορά που γίνεται το ένα, γίνεται το άλλο | αν + υποτακτική | ενεστώτας | Αν πιει καφέ το βράδυ, δεν κοιμάται. |
| Μη πραγματικό (αντίθετο του πραγματικού) | δεν έγινε και δεν θα γίνει | αν + παρατατικός ή υπερσυντέλικος | θα + παρατατικός ή υπερσυντέλικος | Αν είχες ρωτήσει, θα ήξερες. |
Μερικές γραμματικές μετρούν μόνο δύο είδη, το πραγματικό και το μη πραγματικό, και βάζουν το προσδοκώμενο μέσα στο πραγματικό. Ο παρατατικός στην υπόθεση μπορεί επίσης να δείχνει απλώς μια σκέψη ή φαντασία: «Αν είχαμε σκύλο, θα τον βγάζαμε βόλτα κάθε πρωί.»
Πρόταση ή φράση;
Κάθε επιρρηματική πρόταση έχει σχεδόν πάντα ισοδύναμη φράση χωρίς ρήμα:
| Πρόταση | Φράση |
|---|---|
| Επειδή υπήρχε ομίχλη, το αεροδρόμιο έκλεισε. | Λόγω της ομίχλης, το αεροδρόμιο έκλεισε. |
| Όταν τελείωσε ο αγώνας, οι οπαδοί βγήκαν στους δρόμους. | Μετά το τέλος του αγώνα, οι οπαδοί βγήκαν στους δρόμους. |
| Μάζευε χρήματα για να αγοράσει ποδήλατο. | Μάζευε χρήματα για την αγορά ποδηλάτου. |
| Αν σημειωθεί σεισμός, βγείτε στην αυλή. | Σε περίπτωση σεισμού, βγείτε στην αυλή. |
Η φράση είναι πιο σύντομη και επίσημη: ταιριάζει σε ανακοινώσεις, τίτλους, οδηγίες. Η πρόταση είναι πιο ζωντανή και λέει ποιος κάνει τι. Ένα κείμενο που έχει μόνο φράσεις με «λόγω», «κατά τη διάρκεια», «με σκοπό την» διαβάζεται σαν έγγραφο υπηρεσίας.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ανάλυσε τη δευτερεύουσα: «Μια και θα περάσεις από το κέντρο, φέρε μου το βιβλίο που παρήγγειλα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Η Ιφιγένεια λέει το πρωί: «Αν ξεκινήσουμε στις έξι, θα προλάβουμε το πλοίο.» Ξεκίνησαν στις επτά και το έχασαν. Τι λέει το βράδυ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Γράψε την πρόταση με τα έντονα ως φράση, για επίσημη ανακοίνωση: «Όσο θα γίνονται οι εργασίες, η βιβλιοθήκη θα μείνει κλειστή.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τη θέση μιας επιρρηματικής πρότασης: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού, του χρόνου ή της προϋπόθεσης σε ένα ρήμα της κύριας.
- Να αναγνωρίζεις την εκφορά και την άρνηση αιτιολογικών, τελικών, χρονικών και υποθετικών προτάσεων.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη του υποθετικού λόγου από τους χρόνους και τις εγκλίσεις της υπόθεσης και της απόδοσης.
- Να μετατρέπεις μια επιρρηματική πρόταση σε ισοδύναμη φράση και το αντίστροφο, ανάλογα με το ύφος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.