Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις
Όταν, επειδή, για να, αν: προτάσεις που δεν στέκονται μόνες τους.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την κύρια από τη δευτερεύουσα πρόταση μέσα σε μια περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις χρονικές, αιτιολογικές, τελικές, υποθετικές και ειδικές προτάσεις από τον σύνδεσμο και το νόημά τους.
- Να ενώνεις δύο απλές προτάσεις σε μία, με τη δευτερεύουσα που ταιριάζει.
- Να βάζεις κόμμα σωστά ανάμεσα σε κύρια και δευτερεύουσα πρόταση.
Προτάσεις που στέκονται και προτάσεις που περιμένουν
Διάβασε αυτές τις δύο φράσεις μόνες τους:
- Κλείσαμε τα παράθυρα.
- Επειδή φυσούσε δυνατά.
Η πρώτη είναι πλήρης· λέει κάτι και τελειώνει. Η δεύτερη σε αφήνει να περιμένεις: επειδή φυσούσε δυνατά, τι έγινε; Μόνη της δεν στέκεται. Χρειάζεται την πρώτη για να αποκτήσει νόημα:
Κλείσαμε τα παράθυρα επειδή φυσούσε δυνατά.
Δύο ή περισσότερες προτάσεις που δένονται μεταξύ τους και λένε μαζί ένα ολοκληρωμένο νόημα αποτελούν μια περίοδο. Τις προτάσεις τις μετράμε από τα ρήματα: εδώ έχουμε δύο, το «κλείσαμε» και το «φυσούσε».
- Η πρόταση που στέκεται μόνη της λέγεται κύρια.
- Η πρόταση που εξαρτάται από άλλη και τη συμπληρώνει λέγεται δευτερεύουσα.
Πέντε είδη δευτερευουσών
Οι δευτερεύουσες προτάσεις χωρίζονται σε είδη, ανάλογα με το τι προσθέτουν στην κύρια. Για να βρεις το είδος, κάνε στην κύρια την ερώτηση που απαντάει η δευτερεύουσα.
| Είδος | Απαντά στο | Σύνδεσμοι | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Χρονική | πότε; | όταν, μόλις, ενώ, καθώς, αφού, πριν (να), ώσπου, μέχρι να | Βγήκαμε μόλις σταμάτησε η βροχή. |
| Αιτιολογική | γιατί; | επειδή, γιατί, αφού, καθώς | Δεν πήγαμε στην παραλία επειδή είχε κύμα. |
| Τελική | για ποιο σκοπό; | για να, να | Άνοιξα το παράθυρο για να μπει αέρας. |
| Υποθετική | με ποια προϋπόθεση; | αν, εάν, άμα | Αν έχεις χρόνο, πέρασε από το σπίτι. |
| Ειδική | τι; (είπε, ξέρει, νομίζει) | ότι, πως | Μας είπε ότι θα αργήσει. |
Μερικά σχόλια για τον πίνακα:
- Οι τελικές έχουν πάντα το ρήμα σε υποτακτική: για να μπει, για να προλάβει. Με σκέτο «να» εμφανίζονται κυρίως μετά από ρήματα κίνησης: «Ήρθε να με δει».
- Οι ειδικές μπαίνουν μετά από ρήματα που σημαίνουν «λέω», «ξέρω», «νομίζω», «ακούω», «βλέπω». Λένε το περιεχόμενο αυτού που ειπώθηκε ή έγινε γνωστό.
- Υπάρχουν κι άλλα είδη, όπως οι αποτελεσματικές με το «ώστε» («Έτρεξε τόσο γρήγορα ώστε κέρδισε»). Εδώ μένουμε στα πέντε πιο συχνά.
Ο ίδιος σύνδεσμος, δύο δουλειές
Κάποιοι σύνδεσμοι αλλάζουν νόημα. Ο πιο γνωστός είναι το αφού:
- «Αφού έφαγε, πήγε για ύπνο.» Σημαίνει «ύστερα από»: πρώτα έφαγε, μετά κοιμήθηκε. Χρονική.
- «Αφού το ξέρεις, γιατί ρωτάς;» Σημαίνει «αφού είναι έτσι». Αιτιολογική.
Για να αποφασίσεις, βάλε στη θέση του «ύστερα από» ή «επειδή» και κοίτα ποιο κρατάει το νόημα. Το ίδιο κάνει και το καθώς: «Καθώς περπατούσα, άκουσα μουσική» (χρονική), «Καθώς ήταν αργά, γυρίσαμε σπίτι» (αιτιολογική).
Πού μπαίνει κόμμα
Η δευτερεύουσα μπορεί να έρθει πριν ή μετά από την κύρια. Αυτό κρίνει συνήθως το κόμμα.
| Κανόνας | Παράδειγμα |
|---|---|
| Δευτερεύουσα πριν από την κύρια: κόμμα | Όταν τελειώσει το μάθημα**,** θα βγούμε. |
| Χρονική, υποθετική, τελική ή αιτιολογική με «επειδή» μετά την κύρια: συνήθως χωρίς κόμμα | Θα βγούμε όταν τελειώσει το μάθημα. |
| Αιτιολογική με «γιατί» μετά την κύρια: συνήθως κόμμα, αλλά δεν είναι λάθος και χωρίς | Δεν βγήκαμε**,** γιατί έβρεχε. |
| Ειδική: ποτέ κόμμα πριν από το «ότι» ή το «πως» | Νομίζω ότι έχεις δίκιο. |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες την κύρια και τη δευτερεύουσα πρόταση, και το είδος της δευτερεύουσας: «Επειδή η γέφυρα έκλεισε, οι οδηγοί πήραν τον παλιό δρόμο.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Ένωσε τις δύο προτάσεις σε μία, με δευτερεύουσα που δείχνει σκοπό: «Ο Γιάννης σηκώθηκε νωρίς. Ήθελε να δει την ανατολή.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Βάλε κόμμα μόνο όπου χρειάζεται: «Αν δεν βιαστούμε θα χάσουμε την αρχή. Νομίζω ότι έχουμε ακόμα χρόνο.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την κύρια από τη δευτερεύουσα πρόταση μέσα σε μια περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις χρονικές, αιτιολογικές, τελικές, υποθετικές και ειδικές προτάσεις από τον σύνδεσμο και το νόημά τους.
- Να ενώνεις δύο απλές προτάσεις σε μία, με τη δευτερεύουσα που ταιριάζει.
- Να βάζεις κόμμα σωστά ανάμεσα σε κύρια και δευτερεύουσα πρόταση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.