Παράταξη ή υπόταξη: η επιλογή
Το ίδιο νόημα με δύο τρόπους, και τι αλλάζει στο ύφος και στην έμφαση.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις ποια σχέση κρύβει ένα «και» (χρόνο, αιτία, αποτέλεσμα, αντίθεση) και να τη λες με τον σύνδεσμο που την ονομάζει.
- Να μετατρέπεις παράταξη σε υπόταξη και το αντίστροφο χωρίς να αλλάζει το νόημα.
- Να αποφασίζεις ποια πληροφορία γίνεται κύρια πρόταση, ανάλογα με το τι θέλεις να τονίσεις.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν στο ύφος η παράταξη, η υπόταξη, το ασύνδετο και το πολυσύνδετο.
Ένα νόημα, τρεις περίοδοι
Διάβασε τρεις τρόπους να πεις το ίδιο πράγμα:
- Το λεωφορείο χάλασε στη μέση της διαδρομής και φτάσαμε στο σχολείο με μία ώρα καθυστέρηση.
- Επειδή το λεωφορείο χάλασε στη μέση της διαδρομής, φτάσαμε στο σχολείο με μία ώρα καθυστέρηση.
- Το λεωφορείο χάλασε στη μέση της διαδρομής· φτάσαμε στο σχολείο με μία ώρα καθυστέρηση.
Τους όρους τους ξέρεις από την Α΄ Γυμνασίου: η πρώτη περίοδος έχει παράταξη (δύο κύριες με παρατακτικό σύνδεσμο), η δεύτερη υπόταξη (μια δευτερεύουσα εξαρτάται από την κύρια), η τρίτη ασύνδετο (καμία λέξη δεν τις δένει). Στη Γ΄ η ερώτηση δεν είναι πια «τι είναι αυτό;» αλλά «γιατί να διαλέξω αυτό;». Τα γεγονότα και στις τρεις είναι ίδια. Αλλάζουν τρία πράγματα: πόσο ρητά λέγεται η σχέση τους, ποια πληροφορία ζυγίζει περισσότερο, και πώς ακούγεται η περίοδος.
Τι κρύβει ένα «και»
Το και είναι ο πιο συχνός σύνδεσμος της γλώσσας μας, και ακριβώς γι' αυτό είναι ο πιο θολός. Τυπικά συμπλέκει, δηλαδή απλώς προσθέτει. Στην πράξη όμως μεταφέρει σχέσεις που αλλιώς θα έλεγε ένας υποτακτικός σύνδεσμος:
| Περίοδος με «και» | Τι εννοεί | Με υπόταξη |
|---|---|---|
| Έκλεισε το βιβλίο και βγήκε στο μπαλκόνι. | χρόνο: πρώτα το ένα, μετά το άλλο | Αφού έκλεισε το βιβλίο, βγήκε στο μπαλκόνι. |
| Μαγείρευε και άκουγε ραδιόφωνο. | χρόνο: ταυτόχρονα | Ενώ μαγείρευε, άκουγε ραδιόφωνο. |
| Ξενύχτησε και σήμερα δεν μπορεί να συγκεντρωθεί. | αποτέλεσμα | Ξενύχτησε τόσο που σήμερα δεν μπορεί να συγκεντρωθεί. / Επειδή ξενύχτησε, σήμερα… |
| Του το εξήγησα τρεις φορές και δεν το κατάλαβε. | αντίθεση | Αν και του το εξήγησα τρεις φορές, δεν το κατάλαβε. |
| Κλείσε την πόρτα, και κάνει ρεύμα. | αιτία (προφορικό) | Κλείσε την πόρτα, γιατί κάνει ρεύμα. |
Στον προφορικό λόγο το «και» φτάνει: ο τόνος της φωνής, το πρόσωπο και η περίσταση λένε τα υπόλοιπα. Στον γραπτό λόγο ο αναγνώστης έχει μόνο τις λέξεις. Γι' αυτό σε μια έκθεση ή σε ένα άρθρο συχνά αξίζει να αλλάξεις το «και» με τον σύνδεσμο που λέει τη σχέση με το όνομά της.
Ποια πληροφορία γίνεται κύρια
Στην υπόταξη διαλέγεις κάτι που στην παράταξη δεν διαλέγεις: ποιο γεγονός θα είναι η κύρια πρόταση. Ο αναγνώστης θεωρεί την κύρια ως το νέο, το βασικό που του λες, και τη δευτερεύουσα ως το φόντο.
Πάρε δύο γεγονότα: ο δήμος έκλεισε την πισίνα και οι αγώνες κολύμβησης μεταφέρθηκαν σε άλλη πόλη.
- «Επειδή ο δήμος έκλεισε την πισίνα, οι αγώνες μεταφέρθηκαν σε άλλη πόλη.» Το νέο είναι η μεταφορά. Ταιριάζει σε ανακοίνωση προς τους αθλητές.
- «Ο δήμος έκλεισε την πισίνα, με αποτέλεσμα να μεταφερθούν οι αγώνες σε άλλη πόλη.» Το νέο είναι το κλείσιμο, και η μεταφορά είναι η συνέπειά του. Ταιριάζει σε άρθρο που κρίνει την απόφαση του δήμου.
Η παράταξη («Ο δήμος έκλεισε την πισίνα και οι αγώνες μεταφέρθηκαν») τα κρατά ισότιμα. Δεν είναι λάθος. Απλώς δεν παίρνει θέση για το ποιο μετράει περισσότερο.
Τέσσερις επιλογές και τι κάνει η καθεμιά
| Επιλογή | Παράδειγμα | Τι κάνει στο κείμενο |
|---|---|---|
| Παράταξη | Έβρεχε όλη μέρα, γι' αυτό μείναμε μέσα. | Απλή, καθαρή ροή. Με συμπερασματικό ή αντιθετικό σύνδεσμο (γι' αυτό, άρα, αλλά, όμως) η σχέση λέγεται κι εδώ ρητά. |
| Υπόταξη | Επειδή έβρεχε όλη μέρα, μείναμε μέσα. | Ιεραρχεί και ονομάζει τη σχέση. Ταιριάζει στον επιχειρηματολογικό και τον επίσημο λόγο. Με πολλές δευτερεύουσες η περίοδος βαραίνει. |
| Ασύνδετο | Βγήκε, κοίταξε γύρω, χάθηκε στο πλήθος. | Ταχύτητα, ένταση, ζωντάνια. Συχνό στην αφήγηση και στην περιγραφή. |
| Πολυσύνδετο | Ήρθαν και οι γείτονες και τα ξαδέρφια και οι φίλοι τους. | Το επαναλαμβανόμενο «και» συσσωρεύει και τονίζει: πόσοι πολλοί ήρθαν. |
Αυτό σημαίνει ότι η ίδια σχέση μπορεί να ειπωθεί με δύο τρόπους που ισοδυναμούν:
- αιτία: «Επειδή έβρεχε, μείναμε μέσα» = «Έβρεχε, γι' αυτό μείναμε μέσα»
- αντίθεση: «Αν και έβρεχε, βγήκαμε» = «Έβρεχε, αλλά βγήκαμε»
- προϋπόθεση: «Αν διαβάσεις, θα τα καταφέρεις» = «Διάβασε και θα τα καταφέρεις»
Γράψε το με υπόταξη
Κάθε φορά βλέπεις μια περίοδο με παράταξη. Ξαναγράψε τη με τη δευτερεύουσα μπροστά, διαλέγοντας τον σύνδεσμο που λέει τη σχέση. Δύο κομμάτια περισσεύουν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι σχέση κρύβει το «και» και πώς τη λες ρητά: «Έμεινα σπίτι όλο το Σαββατοκύριακο και τελικά δεν διάβασα τίποτα.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα δύο γεγονότα: έμεινα σπίτι όλο το Σαββατοκύριακο και δεν διάβασα τίποτα. Όποιος μένει σπίτι δύο μέρες έχει χρόνο να διαβάσει. Το δεύτερο γεγονός είναι το αντίθετο από αυτό που θα περίμενες.
Δοκιμάζουμε το «αλλά» στη θέση του «και»: «Έμεινα σπίτι όλο το Σαββατοκύριακο, αλλά τελικά δεν διάβασα τίποτα.» Το νόημα μένει ίδιο, άρα η σχέση είναι αντίθεση.
Με υπόταξη η αντίθεση λέγεται με εναντιωματικό σύνδεσμο: «Αν και έμεινα σπίτι όλο το Σαββατοκύριακο, δεν διάβασα τίποτα.» Η λέξη «τελικά» δεν χρειάζεται πια, γιατί το «αν και» λέει ήδη ότι η έκβαση ήταν απροσδόκητη.
Παράδειγμα 2
Γράψε τις τρεις προτάσεις ως μία περίοδο για τη σχολική εφημερίδα, ώστε το βασικό νέο να είναι η επαναλειτουργία: «Η δημοτική βιβλιοθήκη ανακαινίστηκε. Ξανανοίγει τον Νοέμβριο. Θα έχει αναγνωστήριο για μαθητές.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το βασικό νέο πρέπει να γίνει κύρια πρόταση: «η δημοτική βιβλιοθήκη ξανανοίγει τον Νοέμβριο».
Η ανακαίνιση είναι το φόντο: έγινε πριν. Γίνεται χρονική δευτερεύουσα με «αφού», μπροστά από την κύρια: «Αφού ανακαινίστηκε, …».
Το αναγνωστήριο είναι πρόσθετη πληροφορία για τη βιβλιοθήκη. Δεν χρειάζεται δική του πρόταση. Αρκεί μια προθετική φράση στο τέλος: «με αναγνωστήριο για μαθητές».
«Αφού ανακαινίστηκε, η δημοτική βιβλιοθήκη ξανανοίγει τον Νοέμβριο, με αναγνωστήριο για μαθητές.»
Σύγκρινε με την παράταξη: «Η βιβλιοθήκη ανακαινίστηκε και ξανανοίγει τον Νοέμβριο και θα έχει αναγνωστήριο.» Τα ίδια γεγονότα, αλλά τώρα και τα τρία ζυγίζουν το ίδιο και ο αναγνώστης δεν ξέρει ποιο είναι το νέο.
Παράδειγμα 3
Μια αφήγηση γράφτηκε με υπόταξη: «Όταν άνοιξε η πόρτα, ο σκύλος πετάχτηκε έξω, και αφού έτρεξε ως τη γωνία, εξαφανίστηκε.» Ξαναγράψε τη για να δείχνει πόσο γρήγορα έγιναν όλα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ταχύτητα σε μια αφήγηση αποδίδεται καλύτερα με ασύνδετο: σύντομες κύριες προτάσεις, η μία πίσω από την άλλη, με κόμματα.
Βγάζουμε τους συνδέσμους «όταν», «και», «αφού» και κρατάμε τα ρήματα με τη σειρά που έγιναν: άνοιξε, πετάχτηκε, έτρεξε, εξαφανίστηκε.
«Η πόρτα άνοιξε, ο σκύλος πετάχτηκε έξω, έτρεξε ως τη γωνία, εξαφανίστηκε.»
Η χρονική σειρά φαίνεται από τη σειρά των προτάσεων, οπότε οι χρονικοί σύνδεσμοι δεν χρειάζονται. Κερδίσαμε ρυθμό. Χάσαμε την ιεραρχία, αλλά σε αυτή την αφήγηση δεν τη χρειαζόμασταν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι σχέση κρύβει το «και»: «Έπλυνε τα πιάτα και κάθισε να δει ταινία.»
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις ποια σχέση κρύβει ένα «και» (χρόνο, αιτία, αποτέλεσμα, αντίθεση) και να τη λες με τον σύνδεσμο που την ονομάζει.
- Να μετατρέπεις παράταξη σε υπόταξη και το αντίστροφο χωρίς να αλλάζει το νόημα.
- Να αποφασίζεις ποια πληροφορία γίνεται κύρια πρόταση, ανάλογα με το τι θέλεις να τονίσεις.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν στο ύφος η παράταξη, η υπόταξη, το ασύνδετο και το πολυσύνδετο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.