Τριτόκλιτα και ανώμαλα επίθετα
Επίθετα σε -ύς, -ης/-ες, -ων/-ον, και τα ανώμαλα πολύς και μέγας.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να κλίνεις τα δικατάληκτα επίθετα σε -ης, -ες και σε -ων, -ον, και να εξηγείς τις συναιρέσεις του εὐσεβής.
- Να κλίνεις τα τρικατάληκτα επίθετα σε -ύς, -εῖα, -ύ και να μη μπερδεύεις τη γενική -έος με το -εως.
- Να κλίνεις τα ανώμαλα πολύς και μέγας, ξέροντας πότε παίρνουν το κοντό και πότε το μακρύ θέμα.
- Να αναγνωρίζεις πτώση, γένος και αριθμό ενός τριτόκλιτου επιθέτου μέσα σε αυθεντικό κείμενο.
Ο Σωκράτης ρωτάει τον κατήγορό του
Το 399 π.Χ. ο Μέλητος κατηγόρησε τον Σωκράτη ότι διαφθείρει τους νέους. Ο Ξενοφών, μαθητής του Σωκράτη, γράφει πώς του απάντησε:
σὺ δὲ εἰπὲ εἴ τινα οἶσθα ὑπ᾽ ἐμοῦ γεγενημένον ἢ ἐξ εὐσεβοῦς ἀνόσιον ἢ ἐκ σώφρονος ὑβριστὴν ἢ ἐξ εὐδιαίτου πολυδάπανον.
— Ξενοφών, Ἀπολογία Σωκράτους 19
Εσύ όμως πες μου αν ξέρεις κάποιον που έγινε εξαιτίας μου από ευσεβής ασεβής, από συνετός αλαζόνας ή από λιτός σπάταλος.
— μετάφραση δική μας
Δες τις λέξεις μετά το ἐξ / ἐκ. Η πρόθεση θέλει γενική. Το εὐδιαίτου είναι μια γενική που την ξέρεις από τα δευτερόκλιτα επίθετα (-ος, -ου). Τα εὐσεβοῦς και σώφρονος όμως δεν είναι β΄ κλίσης: είναι γενικές δύο επιθέτων της γ΄ κλίσης, του εὐσεβής και του σώφρων.
Τα τριτόκλιτα ουσιαστικά τα έμαθες ήδη, στα μαθήματα Γ΄ κλίση: αφωνόληκτα και Γ΄ κλίση: ημιφωνόληκτα και σιγμόληκτα. Τα επίθετα κλίνονται με τις ίδιες καταλήξεις. Το καινούριο εδώ είναι μόνο ποιο γένος κλίνεται πώς.
Σε -ης, -ες: ο εὐσεβής
Το θέμα είναι εὐσεβεσ-. Είναι σιγμόληκτο, όπως το τὸ γένος, τοῦ γένους. Το σ χάνεται ανάμεσα σε δύο φωνήεντα, και τα φωνήεντα που μένουν συναιρούνται: ε + ο → ου, ε + ι → ει, ε + α → η, ε + ε → ει.
| αρσ. – θηλ. | ουδέτερο | |
|---|---|---|
| Ενικός | ||
| ονομ. | ὁ, ἡ εὐσεβής | τὸ εὐσεβές |
| γεν. | εὐσεβοῦς (< εὐσεβέσ-ος) | εὐσεβοῦς |
| δοτ. | εὐσεβεῖ (< εὐσεβέσ-ι) | εὐσεβεῖ |
| αιτ. | εὐσεβῆ (< εὐσεβέσ-α) | εὐσεβές |
| κλητ. | εὐσεβές | εὐσεβές |
| Πληθυντικός | ||
| ονομ. | εὐσεβεῖς (< εὐσεβέσ-ες) | εὐσεβῆ (< εὐσεβέσ-α) |
| γεν. | εὐσεβῶν | εὐσεβῶν |
| δοτ. | εὐσεβέσι(ν) | εὐσεβέσι(ν) |
| αιτ. | εὐσεβεῖς | εὐσεβῆ |
| κλητ. | εὐσεβεῖς | εὐσεβῆ |
Έτσι κλίνονται και τα ἀληθής (αληθινός), σαφής (καθαρός, φανερός), ἀσφαλής, ψευδής, ἀσθενής. Η αιτιατική πληθυντικού εὐσεβεῖς δεν βγαίνει από συναίρεση: πήρε απλώς τον τύπο της ονομαστικής.
Σε -ων, -ον: ο σώφρων
Το θέμα είναι σωφρον-. Το ο γίνεται ω μόνο στην ονομαστική του αρσενικού και του θηλυκού. Οι καταλήξεις είναι ακριβώς του ὁ ἡγεμών, τοῦ ἡγεμόνος.
Στη δοτική πληθυντικού το ν φεύγει μπροστά στο σ: σωφρον-σι → σώφροσι.
Ο τόνος στο σῶφρον ακολουθεί τους κανόνες που έμαθες στην Α΄: η λήγουσα είναι βραχεία και η παραλήγουσα μακρά, οπότε μπαίνει περισπωμένη. Το εὐδαίμων (ευτυχισμένος) ανεβάζει τον τόνο ακόμα πιο πάνω: τὸ εὔδαιμον, ὦ εὔδαιμον. Το ίδιο κάνουν και τα ἄφρων (ἄφρον), ἐλεήμων (ἐλεῆμον) και μνήμων (μνῆμον).
Σε -ύς, -εῖα, -ύ: ο ἡδύς
Αυτά είναι τρικατάληκτα. Το θέμα αλλάζει: ἡδυ- στους τύπους με υ, ἡδε- σε όλους τους άλλους. Το θηλυκό κλίνεται σαν τη θάλασσα, με βραχύ α.
Έτσι κλίνονται τα βαθύς, ταχύς, βαρύς, ὀξύς, εὐρύς, βραδύς, γλυκύς. Πολλά ζουν ακόμα: λες «η οξεία γωνία», «η ταχεία αλληλογραφία», «οι βαρείς τόνοι».
Παράδειγμα 1
Συμφώνησε το επίθετο με το ουσιαστικό: «τῆς (ταχύς) νίκης», «τοῖς (σώφρων) νέοις», «τὰ (ἀληθής) πράγματα».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δύο ανώμαλα: πολύς και μέγας
Το πολύς, πολλή, πολύ και το μέγας, μεγάλη, μέγα έχουν δύο θέματα:
- κοντό θέμα (πολυ-, μεγα-) στην ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική ενικού του αρσενικού και του ουδετέρου,
- μακρύ θέμα (πολλ-, μεγαλ-) σε όλους τους άλλους τύπους, που κλίνονται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα (καλός, καλή, καλόν).
| αρσ. | θηλ. | ουδ. | αρσ. | θηλ. | ουδ. | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ονομ. | πολύς | πολλή | πολύ | μέγας | μεγάλη | μέγα |
| γεν. | πολλοῦ | πολλῆς | πολλοῦ | μεγάλου | μεγάλης | μεγάλου |
| δοτ. | πολλῷ | πολλῇ | πολλῷ | μεγάλῳ | μεγάλῃ | μεγάλῳ |
| αιτ. | πολύν | πολλήν | πολύ | μέγαν | μεγάλην | μέγα |
| κλητ. | πολύ | πολλή | πολύ | μέγα ή μεγάλε | μεγάλη | μέγα |
Ο πληθυντικός είναι όλος με μακρύ θέμα: πολλοί, πολλαί, πολλά · μεγάλοι, μεγάλαι, μεγάλα. Ο Ισοκράτης το βάζει δύο φορές στην ίδια φράση:
ἡγοῦ τῶν ἀκουσμάτων πολλὰ πολλῶν εἶναι χρημάτων κρείττω.
— Ισοκράτης, Πρὸς Δημόνικον 19
Να θεωρείς ότι πολλά από όσα ακούς αξίζουν περισσότερο από πολλά χρήματα.
— μετάφραση δική μας
Το ίδιο κόλπο βοηθά και στην ορθογραφία των νέων: με ένα λ γράφονται οι τύποι που έχουν υ (πολύς, πολύ), με δύο λ όλοι οι άλλοι (πολλοί, πολλή).
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να κλίνεις τα δικατάληκτα επίθετα σε -ης, -ες και σε -ων, -ον, και να εξηγείς τις συναιρέσεις του εὐσεβής.
- Να κλίνεις τα τρικατάληκτα επίθετα σε -ύς, -εῖα, -ύ και να μη μπερδεύεις τη γενική -έος με το -εως.
- Να κλίνεις τα ανώμαλα πολύς και μέγας, ξέροντας πότε παίρνουν το κοντό και πότε το μακρύ θέμα.
- Να αναγνωρίζεις πτώση, γένος και αριθμό ενός τριτόκλιτου επιθέτου μέσα σε αυθεντικό κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.