Συνημμένη και απόλυτη μετοχή
Το υποκείμενο της μετοχής, η γενική απόλυτη και η απρόσωπη σύνταξη.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου), 3 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις το υποκείμενο μιας μετοχής και να ξεχωρίζεις τη συνημμένη από την απόλυτη μετοχή.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική απόλυτη και να την αποδίδεις στα νέα με πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις την αιτιατική απόλυτη των απρόσωπων ρημάτων (ἐξόν, δέον).
- Να αναλύεις απρόσωπη σύνταξη: απρόσωπο ρήμα ή έκφραση, απαρέμφατο ως υποκείμενο και το υποκείμενο του απαρεμφάτου.
«Θάλαττα, θάλαττα»
Τον χειμώνα του 401–400 π.Χ. οι Μύριοι περνούν τα βουνά της σημερινής ανατολικής Τουρκίας, ψάχνοντας τον δρόμο για τη Μαύρη Θάλασσα. Ο Ξενοφών είναι με την οπισθοφυλακή, και ακούει φωνές από μπροστά:
ἐδόκει δὴ μεῖζόν τι εἶναι τῷ Ξενοφῶντι, καὶ ἀναβὰς ἐφ’ ἵππον καὶ Λύκιον καὶ τοὺς ἱππέας ἀναλαβὼν παρεβοήθει· καὶ τάχα δὴ ἀκούουσι βοώντων τῶν στρατιωτῶν θάλαττα θάλαττα καὶ παρεγγυώντων. […] ἐπεὶ δὲ ἀφίκοντο πάντες ἐπὶ τὸ ἄκρον, ἐνταῦθα δὴ περιέβαλλον ἀλλήλους καὶ στρατηγοὺς καὶ λοχαγοὺς δακρύοντες. καὶ ἐξαπίνης ὅτου δὴ παρεγγυήσαντος οἱ στρατιῶται φέρουσι λίθους καὶ ποιοῦσι κολωνὸν μέγαν.
— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 4.7.24–25, με μια περικοπή (κείμενο: Perseus Digital Library)
Μετάφραση δική μας: Φάνηκε λοιπόν στον Ξενοφώντα ότι γινόταν κάτι σοβαρότερο· ανέβηκε στο άλογο, πήρε μαζί του τον Λύκιο και τους ιππείς, και έτρεχε να βοηθήσει. Και σε λίγο ακούνε τους στρατιώτες να φωνάζουν «θάλασσα, θάλασσα» και να το μεταδίδουν ο ένας στον άλλο. […] Κι όταν έφτασαν όλοι στην κορυφή, αγκάλιαζαν ο ένας τον άλλο, και τους στρατηγούς και τους λοχαγούς, με δάκρυα στα μάτια. Και ξαφνικά, μόλις κάποιος έδωσε το σύνθημα (ποιος, δεν ξέρουμε), οι στρατιώτες κουβαλούν πέτρες και φτιάχνουν έναν μεγάλο σωρό.
Το χωρίο είναι γεμάτο μετοχές. Μερικές είναι αορίστου β΄ (ἀναβάς, ἀναλαβών), που θα τον μάθεις στη Γ΄· εδώ μας ενδιαφέρει κάτι άλλο: ποιος κάνει την πράξη κάθε μετοχής.
Το υποκείμενο της μετοχής
Όπως το απαρέμφατο, η μετοχή δεν έχει πρόσωπο, έχει όμως υποκείμενο. Ποιος ανέβηκε στο άλογο; Ο Ξενοφών. Ποιοι έκλαιγαν; Αυτοί που αγκάλιαζαν. Ποιος έδωσε το σύνθημα; Κάποιος (ὅτου, «κάποιου»). Η ερώτηση που κρίνει τα πάντα είναι μία: το υποκείμενο της μετοχής είναι ήδη μέρος της πρότασης, ή όχι;
| Το υποκείμενο της μετοχής | Πτώση | Από το χωρίο | |
|---|---|---|---|
| Συνημμένη | είναι ένας όρος της πρότασης (υποκείμενο, αντικείμενο…) | ίδια με αυτόν τον όρο | (οἱ στρατιῶται) περιέβαλλον ἀλλήλους δακρύοντες |
| Απόλυτη | δεν είναι όρος της πρότασης· έρχεται μαζί με τη μετοχή | συνήθως γενική | ὅτου παρεγγυήσαντος, οἱ στρατιῶται φέρουσι λίθους |
Η συνημμένη μετοχή «κολλάει» σε έναν όρο που ήδη υπάρχει και συμφωνεί μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση. Το δακρύοντες (ονομαστική πληθυντικού) πάει με το υποκείμενο του περιέβαλλον: αυτοί που αγκαλιάζονταν, έκλαιγαν. Το ἀναβὰς και το ἀναλαβὼν πάνε με το υποκείμενο του παρεβοήθει, τον Ξενοφώντα.
Η απόλυτη μετοχή έχει δικό της υποκείμενο, που δεν παίζει κανέναν άλλο ρόλο στην πρόταση. Αυτός που έδωσε το σύνθημα δεν κουβαλάει πέτρες, δεν είναι αντικείμενο, δεν είναι τίποτα άλλο. Μετοχή και υποκείμενο μπαίνουν τότε μαζί σε γενική: η γενική απόλυτη.
Τη γενική απόλυτη την είδες ήδη χωρίς να την ονομάσουμε, στο χωρίο της Κάλπης: «ἐδόκει τὸ ἐλθεῖν ἐνταῦθα ἐξ ἐπιβουλῆς εἶναι, βουλομένων τινῶν κατοικίσαι πόλιν»: «επειδή κάποιοι ήθελαν να ιδρύσουν πόλη».
Η απρόσωπη σύνταξη
Ξεκίνα από την πρώτη φράση του χωρίου: ἐδόκει μεῖζόν τι εἶναι τῷ Ξενοφῶντι. Το ρήμα ἐδόκει δεν έχει πρόσωπο που να κάνει κάτι· λέει απλώς «φάνηκε, έδωσε την εντύπωση». Τι φάνηκε; «Να είναι κάτι σοβαρότερο». Το υποκείμενο του ρήματος είναι το απαρέμφατο (με ό,τι το συνοδεύει).
Τέτοια ρήματα λέγονται απρόσωπα και χρησιμοποιούνται μόνο στο γ΄ ενικό:
| Απρόσωπο | Τι σημαίνει | Παράδειγμα (δικό μας) |
|---|---|---|
| δεῖ, χρή | πρέπει | δεῖ τοὺς στρατιώτας μάχεσθαι |
| ἔξεστι | επιτρέπεται, μπορεί κανείς | ἔξεστιν ἡμῖν ἀπιέναι |
| δοκεῖ | φαίνεται, αποφασίζεται | ἔδοξε τοῖς Ἀθηναίοις πέμψαι πρέσβεις |
| πρέπει, συμφέρει | ταιριάζει, συμφέρει | συμφέρει τοῖς πολίταις εἰρήνην ἄγειν |
Το ίδιο κάνουν και απρόσωπες εκφράσεις με το ἐστί, όπως αἰσχρόν ἐστι, δῆλόν ἐστι, ἀνάγκη ἐστί. Το ἐστί συχνά παραλείπεται. Δες έναν διάλογο του Σωκράτη, στα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα, με έναν νέο που θέλει να γίνει στρατηγός χωρίς να μάθει πώς:
αἰσχρὸν μέντοι, ὦ νεανία, τὸν βουλόμενον ἐν τῇ πόλει στρατηγεῖν, ἐξὸν τοῦτο μαθεῖν, ἀμελῆσαι αὐτοῦ.
— Ξενοφών, Ἀπομνημονεύματα 3.1.2 (κείμενο: Perseus Digital Library)
Μετάφραση δική μας: Είναι όμως ντροπή, νεαρέ μου, όποιος θέλει να γίνει στρατηγός στην πόλη να το παραμελεί, ενώ μπορεί να το μάθει.
- αἰσχρόν (ἐστι): απρόσωπη έκφραση.
- ἀμελῆσαι: το υποκείμενό της («ντροπή είναι το να παραμελεί»).
- τὸν βουλόμενον: το υποκείμενο του ἀμελῆσαι, σε αιτιατική, όπως το υποκείμενο του απαρεμφάτου σε ετεροπροσωπία.
Η αιτιατική απόλυτη
Στο ίδιο χωρίο υπάρχει και το ἐξόν: «ενώ είναι δυνατόν, ενώ μπορεί». Είναι μετοχή του απρόσωπου ἔξεστι. Ένα απρόσωπο ρήμα δεν έχει υποκείμενο-πρόσωπο για να συμφωνήσει η μετοχή του, οπότε η μετοχή του μπαίνει μόνη της σε αιτιατική ενικού ουδετέρου, και λέγεται αιτιατική απόλυτη.
| Απρόσωπο | Αιτιατική απόλυτη | Στα νέα |
|---|---|---|
| ἔξεστι | ἐξόν | ενώ επιτρέπεται, ενώ μπορεί κανείς |
| δεῖ | δέον | ενώ πρέπει |
| δοκεῖ | δόξαν | αφού αποφασίστηκε |
Το δέον το έχουμε κρατήσει ως ουσιαστικό: «το δέον», αυτό που πρέπει να γίνει.
Ταξινόμησε τις μετοχές. Τα παραδείγματα που δεν έχουν παραπομπή είναι δικά μας.
Και ανάποδα: από τη νέα ελληνική πρόταση φτιάξε τη γενική απόλυτη, με τη σειρά άρθρο, ουσιαστικό, μετοχή.
Μια εφαρμογή συντακτικής ανάλυσης, όπου πατάς τη μετοχή και το πρόγραμμα τραβά βέλος προς τον όρο με τον οποίο συμφωνεί, θα έκανε αυτό το ερώτημα ορατό. Μέχρι τότε, κάνε το βέλος με το μολύβι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο «ὅτου δὴ παρεγγυήσαντος οἱ στρατιῶται φέρουσι λίθους», τι μετοχή είναι το παρεγγυήσαντος και πώς αποδίδεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μετοχή παρεγγυήσαντος είναι σε γενική ενικού. Συμφωνεί με το ὅτου («κάποιου»), επίσης σε γενική.
Είναι το ὅτου όρος της πρότασης; Το ρήμα φέρουσι έχει υποκείμενο οἱ στρατιῶται και αντικείμενο λίθους. Τίποτα δεν θέλει γενική. Αν σβήσουμε το «ὅτου δὴ παρεγγυήσαντος», η πρόταση στέκει. Είναι λοιπόν γενική απόλυτη, με υποκείμενο το ὅτου.
Τη μεταφράζουμε με πρόταση: «μόλις κάποιος έδωσε το σύνθημα, οι στρατιώτες κουβαλούν πέτρες».
Παράδειγμα 2
Ανάλυσε την απρόσωπη σύνταξη: «δεῖ τοὺς Ἕλληνας τὴν πατρίδα φυλάττειν.» (δικό μας παράδειγμα)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Απρόσωπο ρήμα: δεῖ (πρέπει).
Υποκείμενο του δεῖ: το απαρέμφατο φυλάττειν. Τι πρέπει; «Να φυλάνε».
Υποκείμενο του φυλάττειν: τοὺς Ἕλληνας, σε αιτιατική. Αντικείμενο του φυλάττειν: τὴν πατρίδα.
«Πρέπει οι Έλληνες να φυλάνε την πατρίδα τους.»
Παράδειγμα 3
Γράψε στα αρχαία με γενική απόλυτη: «Όταν ο στρατηγός θυσίαζε, οι στρατιώτες περίμεναν.» (θύω = θυσιάζω)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το υποκείμενο της χρονικής πρότασης, ο στρατηγός, δεν είναι όρος της κύριας πρότασης (εκεί υποκείμενο είναι οι στρατιώτες). Άρα θέλουμε γενική απόλυτη: τοῦ στρατηγοῦ.
Η πράξη κρατάει την ίδια ώρα με το «περίμεναν», οπότε θέλουμε μετοχή ενεστώτα του θύω, σε γενική ενικού αρσενικού: θύοντος.
«τοῦ στρατηγοῦ θύοντος, οἱ στρατιῶται ἔμενον.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι μετοχή είναι το λέγοντος στο «Σωκράτους λέγοντος, πάντες ἐσίγων»;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις το υποκείμενο μιας μετοχής και να ξεχωρίζεις τη συνημμένη από την απόλυτη μετοχή.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική απόλυτη και να την αποδίδεις στα νέα με πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις την αιτιατική απόλυτη των απρόσωπων ρημάτων (ἐξόν, δέον).
- Να αναλύεις απρόσωπη σύνταξη: απρόσωπο ρήμα ή έκφραση, απαρέμφατο ως υποκείμενο και το υποκείμενο του απαρεμφάτου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.