Συνημμένη και απόλυτη μετοχή

«Θάλαττα, θάλαττα»

Τον χειμώνα του 401–400 π.Χ. οι Μύριοι περνούν τα βουνά της σημερινής ανατολικής Τουρκίας, ψάχνοντας τον δρόμο για τη Μαύρη Θάλασσα. Ο Ξενοφών είναι με την οπισθοφυλακή, και ακούει φωνές από μπροστά:

ἐδόκει δὴ μεῖζόν τι εἶναι τῷ Ξενοφῶντι, καὶ ἀναβὰς ἐφ’ ἵππον καὶ Λύκιον καὶ τοὺς ἱππέας ἀναλαβὼν παρεβοήθει· καὶ τάχα δὴ ἀκούουσι βοώντων τῶν στρατιωτῶν θάλαττα θάλαττα καὶ παρεγγυώντων. […] ἐπεὶ δὲ ἀφίκοντο πάντες ἐπὶ τὸ ἄκρον, ἐνταῦθα δὴ περιέβαλλον ἀλλήλους καὶ στρατηγοὺς καὶ λοχαγοὺς δακρύοντες. καὶ ἐξαπίνης ὅτου δὴ παρεγγυήσαντος οἱ στρατιῶται φέρουσι λίθους καὶ ποιοῦσι κολωνὸν μέγαν.

— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 4.7.24–25, με μια περικοπή (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Φάνηκε λοιπόν στον Ξενοφώντα ότι γινόταν κάτι σοβαρότερο· ανέβηκε στο άλογο, πήρε μαζί του τον Λύκιο και τους ιππείς, και έτρεχε να βοηθήσει. Και σε λίγο ακούνε τους στρατιώτες να φωνάζουν «θάλασσα, θάλασσα» και να το μεταδίδουν ο ένας στον άλλο. […] Κι όταν έφτασαν όλοι στην κορυφή, αγκάλιαζαν ο ένας τον άλλο, και τους στρατηγούς και τους λοχαγούς, με δάκρυα στα μάτια. Και ξαφνικά, μόλις κάποιος έδωσε το σύνθημα (ποιος, δεν ξέρουμε), οι στρατιώτες κουβαλούν πέτρες και φτιάχνουν έναν μεγάλο σωρό.

Το χωρίο είναι γεμάτο μετοχές. Μερικές είναι αορίστου β΄ (ἀναβάς, ἀναλαβών), που θα τον μάθεις στη Γ΄· εδώ μας ενδιαφέρει κάτι άλλο: ποιος κάνει την πράξη κάθε μετοχής.

Το υποκείμενο της μετοχής

Όπως το απαρέμφατο, η μετοχή δεν έχει πρόσωπο, έχει όμως υποκείμενο. Ποιος ανέβηκε στο άλογο; Ο Ξενοφών. Ποιοι έκλαιγαν; Αυτοί που αγκάλιαζαν. Ποιος έδωσε το σύνθημα; Κάποιος (ὅτου, «κάποιου»). Η ερώτηση που κρίνει τα πάντα είναι μία: το υποκείμενο της μετοχής είναι ήδη μέρος της πρότασης, ή όχι;

Η συνημμένη μετοχή «κολλάει» σε έναν όρο που ήδη υπάρχει και συμφωνεί μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση. Το δακρύοντες (ονομαστική πληθυντικού) πάει με το υποκείμενο του περιέβαλλον: αυτοί που αγκαλιάζονταν, έκλαιγαν. Το ἀναβὰς και το ἀναλαβὼν πάνε με το υποκείμενο του παρεβοήθει, τον Ξενοφώντα.

Η απόλυτη μετοχή έχει δικό της υποκείμενο, που δεν παίζει κανέναν άλλο ρόλο στην πρόταση. Αυτός που έδωσε το σύνθημα δεν κουβαλάει πέτρες, δεν είναι αντικείμενο, δεν είναι τίποτα άλλο. Μετοχή και υποκείμενο μπαίνουν τότε μαζί σε γενική: η γενική απόλυτη.

Τη γενική απόλυτη την είδες ήδη χωρίς να την ονομάσουμε, στο χωρίο της Κάλπης: «ἐδόκει τὸ ἐλθεῖν ἐνταῦθα ἐξ ἐπιβουλῆς εἶναι, βουλομένων τινῶν κατοικίσαι πόλιν»: «επειδή κάποιοι ήθελαν να ιδρύσουν πόλη».

Η απρόσωπη σύνταξη

Ξεκίνα από την πρώτη φράση του χωρίου: ἐδόκει μεῖζόν τι εἶναι τῷ Ξενοφῶντι. Το ρήμα ἐδόκει δεν έχει πρόσωπο που να κάνει κάτι· λέει απλώς «φάνηκε, έδωσε την εντύπωση». Τι φάνηκε; «Να είναι κάτι σοβαρότερο». Το υποκείμενο του ρήματος είναι το απαρέμφατο (με ό,τι το συνοδεύει).

Τέτοια ρήματα λέγονται απρόσωπα και χρησιμοποιούνται μόνο στο γ΄ ενικό:

Το ίδιο κάνουν και απρόσωπες εκφράσεις με το ἐστί, όπως αἰσχρόν ἐστι, δῆλόν ἐστι, ἀνάγκη ἐστί. Το ἐστί συχνά παραλείπεται. Δες έναν διάλογο του Σωκράτη, στα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα, με έναν νέο που θέλει να γίνει στρατηγός χωρίς να μάθει πώς:

αἰσχρὸν μέντοι, ὦ νεανία, τὸν βουλόμενον ἐν τῇ πόλει στρατηγεῖν, ἐξὸν τοῦτο μαθεῖν, ἀμελῆσαι αὐτοῦ.

— Ξενοφών, Ἀπομνημονεύματα 3.1.2 (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Είναι όμως ντροπή, νεαρέ μου, όποιος θέλει να γίνει στρατηγός στην πόλη να το παραμελεί, ενώ μπορεί να το μάθει.

• αἰσχρόν (ἐστι): απρόσωπη έκφραση.
• ἀμελῆσαι: το υποκείμενό της («ντροπή είναι το να παραμελεί»).
• τὸν βουλόμενον: το υποκείμενο του ἀμελῆσαι, σε αιτιατική, όπως το υποκείμενο του απαρεμφάτου σε ετεροπροσωπία.

Η αιτιατική απόλυτη

Στο ίδιο χωρίο υπάρχει και το ἐξόν: «ενώ είναι δυνατόν, ενώ μπορεί». Είναι μετοχή του απρόσωπου ἔξεστι. Ένα απρόσωπο ρήμα δεν έχει υποκείμενο-πρόσωπο για να συμφωνήσει η μετοχή του, οπότε η μετοχή του μπαίνει μόνη της σε αιτιατική ενικού ουδετέρου, και λέγεται αιτιατική απόλυτη.

Το δέον το έχουμε κρατήσει ως ουσιαστικό: «το δέον», αυτό που πρέπει να γίνει.

Ταξινόμησε τις μετοχές. Τα παραδείγματα που δεν έχουν παραπομπή είναι δικά μας.

Συνημμένη ή απόλυτη;

Βρες τη μετοχή και τον όρο με τον οποίο συμφωνεί. Υπάρχει ήδη αυτός ο όρος στην πρόταση;

Τι μετοχή είναι;

ἀκούουσι βοώντων τῶν στρατιωτῶν (Ἀνάβ. 4.7.24)

ΣυνημμένηΓενική απόλυτηΑιτιατική απόλυτη

0 / 9

Και ανάποδα: από τη νέα ελληνική πρόταση φτιάξε τη γενική απόλυτη, με τη σειρά άρθρο, ουσιαστικό, μετοχή.

Φτιάξε τη γενική απόλυτη

Το υποκείμενο της πρότασης με «ενώ, όταν, επειδή, αφού» πάει σε γενική, και η μετοχή μαζί του.

«Ενώ μιλούσε ο Σωκράτης, οι νέοι άκουγαν.»

   

Σωκράτουςλέγοντοςὁλέγωντοῦ

1 / 3

Μια εφαρμογή συντακτικής ανάλυσης, όπου πατάς τη μετοχή και το πρόγραμμα τραβά βέλος προς τον όρο με τον οποίο συμφωνεί, θα έκανε αυτό το ερώτημα ορατό. Μέχρι τότε, κάνε το βέλος με το μολύβι.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση