Γ΄ κλίση: ημιφωνόληκτα και σιγμόληκτα

Ο Κύρος στον παππού του

Η Κύρου Παιδεία του Ξενοφώντα είναι μια μυθιστορηματική βιογραφία του Κύρου του Μεγάλου, του ιδρυτή της Περσικής αυτοκρατορίας. Εδώ ο Κύρος είναι ακόμα παιδί, και ο παππούς του, ο βασιλιάς των Μήδων Αστυάγης, θέλει να τον γνωρίσει:

Κῦρος γὰρ μέχρι μὲν δώδεκα ἐτῶν ἢ ὀλίγῳ πλέον ταύτῃ τῇ παιδείᾳ ἐπαιδεύθη, καὶ πάντων τῶν ἡλίκων διαφέρων ἐφαίνετο καὶ εἰς τὸ ταχὺ μανθάνειν ἃ δέοι καὶ εἰς τὸ καλῶς καὶ ἀνδρείως ἕκαστα ποιεῖν. ἐκ δὲ τούτου τοῦ χρόνου μετεπέμψατο Ἀστυάγης τὴν ἑαυτοῦ θυγατέρα καὶ τὸν παῖδα αὐτῆς· ἰδεῖν γὰρ ἐπεθύμει, ὅτι ἤκουεν αὐτὸν καλὸν κἀγαθὸν εἶναι. ἔρχεται δὲ αὐτή τε ἡ Μανδάνη πρὸς τὸν πατέρα καὶ τὸν Κῦρον τὸν υἱὸν ἔχουσα.

— Ξενοφών, Κύρου Παιδεία 1.3.1 (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Ο Κύρος λοιπόν ανατράφηκε με αυτή την αγωγή ως τα δώδεκα του χρόνια ή λίγο παραπάνω, και φαινόταν να ξεχωρίζει από όλους τους συνομηλίκους του, και στο να μαθαίνει γρήγορα όσα έπρεπε και στο να κάνει το καθετί σωστά και με θάρρος. Από τότε ο Αστυάγης κάλεσε κοντά του την κόρη του και το παιδί της· ήθελε να τον δει, γιατί άκουγε ότι ήταν όμορφος και καλός. Έρχεται λοιπόν η ίδια η Μανδάνη στον πατέρα της, φέρνοντας μαζί και τον γιο της τον Κύρο.

Στο προηγούμενο μάθημα της γ΄ κλίσης είδες θέματα που τελειώνουν σε άφωνο σύμφωνο (κ, π, τ…). Τα έντονα του χωρίου έχουν θέμα σε ρ (θυγατέρα, πατέρα) και σε σ (ἐτῶν, Ἀστυάγης). Είναι οι δύο ομάδες αυτού του μαθήματος. Το ἐτῶν είναι γενική πληθυντικού του τὸ ἔτος: «δώδεκα ἐτῶν», όπως λέμε ακόμα «δωδεκαετής».

Ο κανόνας της αρχής μένει ίδιος: το θέμα το βρίσκεις στη γενική. Αυτό που αλλάζει είναι τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ και ανάμεσα σε φωνήεντα.

Ημιφωνόληκτα: θέμα σε λ, ρ, ν

Τα λ, ρ λέγονται υγρά και το ν ένρινο· όλα μαζί είναι τα ημίφωνα. Τα ουσιαστικά με τέτοιο θέμα λέγονται υγρόληκτα (ρ) και ενρινόληκτα (ν). Στην ονομαστική δεν παίρνουν σ· αντί γι' αυτό, το τελευταίο φωνήεν του θέματος μακραίνει: ῥητορ- → ῥήτωρ, ἡγεμον- → ἡγεμών.

Δες τη δοτική πληθυντικού: το ρ μένει (ῥήτορ-σι), ενώ το ν πέφτει μπροστά στο σ (ἡγεμόν-σι → ἡγεμόσι, Ἕλλην-σι → Ἕλλησι).

Τα συγκοπτόμενα: πατήρ, μήτηρ, θυγάτηρ, ἀνήρ

Τέσσερα πολύ συχνά υγρόληκτα χάνουν ένα ε του θέματος σε μερικές πτώσεις. Το φαινόμενο λέγεται συγκοπή: πατέρ-ος → πατρός.

Το ἡ μήτηρ κλίνεται ακριβώς σαν το πατήρ: μητρός, μητρί, μητέρα, ὦ μῆτερ, μητράσι. Το ἀνήρ βάζει ένα δ εκεί όπου χάνεται το ε: ἀνερ- → ἀνδρ-. Το ίδιο δ ακούς στο «άνδρας», «ανδρεία», και στο ἀνδρείως του χωρίου.

Το -ων, -οντος δεν είναι -ων, -ονος

Δύο ονομαστικές που φαίνονται ίδιες κρύβουν άλλο θέμα:

• ὁ ἡγεμών, τοῦ ἡγεμόνος: θέμα σε ν, ενρινόληκτο.
• ὁ γέρων, τοῦ γέροντος: θέμα σε ντ. Είναι στην πραγματικότητα οδοντικόληκτο (το τ), με ένα ν μπροστά.

Η διαφορά φαίνεται στη γενική, και φωνάζει στη δοτική πληθυντικού. Όταν το ντ βρεθεί μπροστά στο σ, πέφτει όλο, και το ο που μένει μακραίνει σε ου για να «γεμίσει» το κενό. Το φαινόμενο λέγεται αναπληρωματική έκταση.

Σύγκρινε: γέροντ-σι → γέρουσι, αλλά ἡγεμόν-σι → ἡγεμόσι. Στο πρώτο έπεσαν δύο σύμφωνα και το ο έγινε ου· στο δεύτερο έπεσε ένα και το ο έμεινε.

Έτσι κλίνεται και ο Ξενοφῶν, Ξενοφῶντος, ο συγγραφέας των χωρίων μας, με μόνη διαφορά ότι τονίζεται στη λήγουσα.

Σιγμόληκτα: θέμα σε σ

Τα σιγμόληκτα έχουν θέμα που τελείωνε σε σ: τεῖχος → θέμα τειχεσ-. Το σ όμως χάθηκε, όποτε βρέθηκε ανάμεσα σε δύο φωνήεντα, και τα φωνήεντα που έμειναν δίπλα δίπλα συναιρέθηκαν σε ένα:

τείχεσ-ος → τείχε-ος → τείχους · τείχεσ-α → τείχε-α → τείχη

Γι' αυτό η γενική τους δεν είναι σε -ος, όπως στα άλλα τριτόκλιτα, αλλά σε -ους.

Στη δοτική πληθυντικού τα δύο σ γίνονται ένα: τείχεσ-σι → τείχεσι. Η γενική πληθυντικού προέρχεται από συναίρεση (τειχέ-ων → τειχῶν), γι' αυτό παίρνει περισπωμένη.

Ως σιγμόληκτα κλίνονται και πολλά κύρια ονόματα σε -ης: ὁ Σωκράτης, ὁ Δημοσθένης, ὁ Διογένης, και ο Ἀστυάγης του χωρίου (τοῦ Ἀστυάγους). Η αιτιατική τους έχει και δεύτερο τύπο σε -ην: τὸν Σωκράτην. Έτσι το είδες και στο προηγούμενο μάθημα: «νομίζω Σωκράτην σοφὸν εἶναι».

Ταξινόμησε τα ουσιαστικά από τη γενική τους. Προσοχή στα -ων.

Τι θέμα έχει;

Κάθε ουσιαστικό έρχεται με τη γενική του. Από εκεί βρες το θέμα.

Σε ποια ομάδα;

ὁ δαίμων, τοῦ δαίμονος

Υγρόληκτα (λ, ρ)Ενρινόληκτα (ν)Σε -ντΣιγμόληκτα

0 / 10

Και τώρα η πτώση που κρίνει τα πάντα: φτιάξε τη δοτική πληθυντικού.

Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού

Βρες το θέμα στη γενική. Μετά σκέψου: ποιο σύμφωνο μένει, ποιο πέφτει, και αν το φωνήεν μακραίνει.

ὁ γέρων, τοῦ γέροντος → τοῖς …

   

ουοσιντγέρ

1 / 5

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση