Το απαρέμφατο στην πρόταση

Τι είπε η Πυθία

Αθήνα, 399 π.Χ. Ο Σωκράτης δικάζεται, και για να εξηγήσει στους δικαστές από πού του βγήκε η φήμη του σοφού, τους διηγείται τι έκανε κάποτε ο φίλος του ο Χαιρεφών:

καὶ δή ποτε καὶ εἰς Δελφοὺς ἐλθὼν ἐτόλμησε τοῦτο μαντεύσασθαι — καί, ὅπερ λέγω, μὴ θορυβεῖτε, ὦ ἄνδρες — ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος. ἀνεῖλεν οὖν ἡ Πυθία μηδένα σοφώτερον εἶναι.

— Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 21a (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Και κάποτε πήγε στους Δελφούς και τόλμησε να ζητήσει χρησμό γι' αυτό — και, όπως σας είπα, μη φωνάζετε, άνδρες — ρώτησε λοιπόν αν υπάρχει κανείς σοφότερος από μένα. Και η Πυθία απάντησε ότι κανείς δεν είναι σοφότερος.

Στο χωρίο υπάρχουν δύο απαρέμφατα, και κάνουν δύο πολύ διαφορετικές δουλειές. Το μαντεύσασθαι (να ζητήσει χρησμό) λέει κάτι που ο Χαιρεφών ήθελε και τόλμησε να κάνει. Το εἶναι λέει τι δήλωσε η Πυθία. Στα νέα ελληνικά το πρώτο το μεταφράζεις με «να», το δεύτερο με «ότι». Αυτή η διαφορά είναι όλο το πρώτο μισό του μαθήματος.

Το μαντεύσασθαι είναι απαρέμφατο αορίστου της μέσης φωνής. Τον σχηματισμό του θα τον δεις σε δύο μαθήματα· εδώ μας νοιάζει τι δουλειά κάνει.

Τελικό και ειδικό απαρέμφατο

Το απαρέμφατο συνήθως συμπληρώνει ένα ρήμα, ως αντικείμενό του: τι τόλμησε; να ζητήσει χρησμό. Τι απάντησε; ότι κανείς δεν είναι σοφότερος. Το είδος του το κρίνει το ρήμα που το συντάσσει.

Η άρνηση συνήθως ακολουθεί το είδος: μή στο τελικό (κελεύω αὐτὸν μὴ ἀπελθεῖν), οὐ στο ειδικό (νομίζω αὐτὸν οὐκ εἶναι σοφόν). Στο χωρίο όμως η Πυθία λέει μηδένα, με μή, παρόλο που το απαρέμφατο είναι ειδικό. Μετά από χρησμούς, όρκους και πολύ έντονες βεβαιώσεις η αρχαία βάζει συχνά μή και στο ειδικό. Μην κρίνεις λοιπόν το είδος από την άρνηση· κρίνε το από το ρήμα.

Τελικό ή ειδικό;

Τα παραδείγματα είναι δικά μας, απλά. Κοίτα το ρήμα που συντάσσει το απαρέμφατο και ρώτα: θέλει να γίνει κάτι, ή λέει ότι κάτι είναι;

Τι είδους απαρέμφατο;

λέγουσι τὸν βασιλέα ἥκειν

Τελικό («να»)Ειδικό («ότι»)

0 / 8

Ποιος κάνει την πράξη του απαρεμφάτου

Το απαρέμφατο δεν έχει πρόσωπα, έχει όμως υποκείμενο: κάποιος ζητάει τον χρησμό, κάποιος (κανείς) δεν είναι σοφότερος. Το υποκείμενο αυτό είναι ή το ίδιο με του ρήματος, ή άλλο.

Στο πρώτο, αυτός που τόλμησε και αυτός που ζήτησε χρησμό είναι ο ίδιος, ο Χαιρεφών. Στο δεύτερο, αυτή που μίλησε ήταν η Πυθία, αλλά αυτός που «δεν είναι σοφότερος» είναι κανείς: το υποκείμενο του εἶναι μπαίνει σε αιτιατική, μηδένα.

Ταυτοπροσωπία ή ετεροπροσωπία;

Βρες ποιος κάνει την πράξη του ρήματος και ποιος την πράξη του απαρεμφάτου. Είναι το ίδιο πρόσωπο;

Ίδιο ή άλλο πρόσωπο;

νομίζω Σωκράτην σοφὸν εἶναι

ΤαυτοπροσωπίαΕτεροπροσωπία

0 / 8

Το έναρθρο απαρέμφατο

Ως τώρα, τα απαρέμφατα δεν είχαν άρθρο: είναι άναρθρα. Η αρχαία μπορεί όμως να βάλει μπροστά από το απαρέμφατο το ουδέτερο άρθρο, τό, τοῦ, τῷ, και τότε το απαρέμφατο λειτουργεί ακριβώς σαν ουσιαστικό, σε όποια πτώση χρειάζεται. Λέγεται έναρθρο. Δες ένα δεύτερο χωρίο του Ξενοφώντα. Οι Μύριοι έχουν φτάσει σε ένα ακατοίκητο λιμάνι, την Κάλπη, και υποψιάζονται ότι κάποιοι θέλουν να τους εγκαταστήσουν εκεί:

εἰς δὲ τὸ πόλισμα ἂν γενόμενον οὐκ ἐβούλοντο στρατοπεδεύεσθαι, ἀλλὰ ἐδόκει καὶ τὸ ἐλθεῖν ἐνταῦθα ἐξ ἐπιβουλῆς εἶναι, βουλομένων τινῶν κατοικίσαι πόλιν.

— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 6.4.7 (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Στο σημείο όπου θα μπορούσε να χτιστεί πόλη δεν ήθελαν να στρατοπεδεύσουν· τους φαινόταν μάλιστα ότι και το ότι είχαν έρθει εκεί ήταν μέρος σχεδίου, γιατί κάποιοι ήθελαν να ιδρύσουν πόλη.

• στρατοπεδεύεσθαι: άναρθρο, τελικό (μετά το ἐβούλοντο), ταυτοπροσωπία.
• τὸ ἐλθεῖν: έναρθρο, σε ονομαστική. Είναι το υποκείμενο του ἐδόκει, όπως θα ήταν ένα ουσιαστικό: «το να έρθουν εκεί φαινόταν σχέδιο».
• εἶναι: άναρθρο, ειδικό (το δοκῶ, «φαίνομαι, μου φαίνεται», είναι δοξαστικό), με ταυτοπροσωπία: το τὸ ἐλθεῖν φαινόταν και το τὸ ἐλθεῖν ήταν.
• κατοικίσαι: άναρθρο, τελικό (μετά το βουλομένων), ταυτοπροσωπία.

Τα νέα ελληνικά κράτησαν λίγα έναρθρα απαρέμφατα ως ουσιαστικά: το είναι, το γίγνεσθαι, το ευ ζην. Στην αρχαία, το έναρθρο μπαίνει σε όλες τις πτώσεις:

Η πλήρης ανάλυση μιας πρότασης, όπου σημειώνεις πάνω στο κείμενο ρήμα, απαρέμφατο και υποκείμενο με βέλη, θα γινόταν πιο καθαρά σε ένα εργαλείο συντακτικής ανάλυσης. Ως τότε, κάνε τη στο τετράδιο με τα τρία ερωτήματα των παραδειγμάτων.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση