Γ΄ κλίση: αφωνόληκτα
Ουσιαστικά με θέμα σε σύμφωνο, και τα -ις/-εως και -εύς/-έως.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
- Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
- Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
- Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.
Κήρυκες στο στρατόπεδο
Είναι το 401 π.Χ., λίγο μετά τη μάχη στα Κούναξα. Ο Κύρος έχει σκοτωθεί, και οι Έλληνες μισθοφόροι του έχουν μείνει μόνοι στην καρδιά της Περσικής αυτοκρατορίας. Ο βασιλιάς Αρταξέρξης τούς ζητούσε να παραδώσουν τα όπλα. Την επόμενη μέρα όμως αλλάζει τόνο:
ὃ δὲ δὴ ἔγραψα ὅτι βασιλεὺς ἐξεπλάγη τῇ ἐφόδῳ, τῷδε δῆλον ἦν. τῇ μὲν γὰρ πρόσθεν ἡμέρᾳ πέμπων τὰ ὅπλα παραδιδόναι ἐκέλευε, τότε δὲ ἅμα ἡλίῳ ἀνατέλλοντι κήρυκας ἔπεμψε περὶ σπονδῶν. οἱ δ’ ἐπεὶ ἦλθον πρὸς τοὺς προφύλακας, ἐζήτουν τοὺς ἄρχοντας. ἐπειδὴ δὲ ἀπήγγελλον οἱ προφύλακες, Κλέαρχος τυχὼν τότε τὰς τάξεις ἐπισκοπῶν εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας περιμένειν ἄχρι ἂν σχολάσῃ.
— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 2.3.1–2 (κείμενο: Perseus Digital Library)
Μετάφραση δική μας: Αυτό που έγραψα, ότι ο βασιλιάς τρόμαξε με την προέλαση των Ελλήνων, φάνηκε από το εξής. Την προηγούμενη μέρα έστελνε μήνυμα και πρόσταζε να παραδώσουν τα όπλα· τώρα όμως, μόλις βγήκε ο ήλιος, έστειλε κήρυκες για ανακωχή. Εκείνοι, όταν έφτασαν στις προφυλακές, ζητούσαν τους αρχηγούς. Κι όταν οι σκοποί το ανέφεραν, ο Κλέαρχος, που εκείνη την ώρα επιθεωρούσε τις γραμμές του στρατού, είπε στους σκοπούς να πουν στους κήρυκες να περιμένουν ώσπου να βρει χρόνο.
Κοίτα τις λέξεις με τα έντονα. Ο προφύλαξ (ο σκοπός μπροστά από το στρατόπεδο) εμφανίζεται τρεις φορές, και κάθε φορά με άλλη κατάληξη: προφύλακας, προφύλακες, προφύλαξι. Το -ες και το -ξι δεν τα συναντάς στην α΄ ή στη β΄ κλίση που ξέρεις από την Α΄ Γυμνασίου. Είναι η γ΄ κλίση, η τρίτη και τελευταία ομάδα ουσιαστικών της αρχαίας.
Το θέμα κρύβεται στη γενική
Στη β΄ κλίση το θέμα φαίνεται από την ονομαστική: ὁ λόγ-ος, τοῦ λόγ-ου. Στη γ΄ κλίση η ονομαστική συχνά το κρύβει. Από το «φύλαξ» δεν καταλαβαίνεις ότι πίσω από το ξ υπάρχει ένα κ. Το δείχνει η γενική: τοῦ φύλακ-ος.
Γι' αυτό τα λεξικά και οι πίνακες γράφουν πάντα τα τριτόκλιτα με δύο τύπους: ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος. Η ονομαστική μόνη της δεν φτάνει.
Οι καταλήξεις της γ΄ κλίσης είναι λίγες και ίδιες για όλα τα θέματα:
| Πτώση | Αρσενικά και θηλυκά, ενικός | Πληθυντικός | Ουδέτερα, ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | -ς ή καμία | -ες | καμία | -α |
| Γενική | -ος | -ων | -ος | -ων |
| Δοτική | -ι | -σι(ν) | -ι | -σι(ν) |
| Αιτιατική | -α ή -ν | -ας | καμία | -α |
| Κλητική | καμία ή όπως η ονομαστική | -ες | καμία | -α |
Το -σι(ν) της δοτικής πληθυντικού είναι η κατάληξη που δυσκολεύει, γιατί εκεί το σ ακουμπάει πάνω στο τελευταίο σύμφωνο του θέματος. Το ίδιο γίνεται και στην ονομαστική με το -ς.
Τα αφωνόληκτα: τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ
Τα ουσιαστικά που έχουν θέμα σε άφωνο σύμφωνο (κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ) λέγονται αφωνόληκτα. Χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το πού σχηματίζεται το σύμφωνο στο στόμα:
| Ομάδα | Θέμα σε | Μπροστά στο σ γίνεται | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Χειλικόληκτα | π, β, φ | ψ | ὁ Ἄραψ, τοῦ Ἄραβ-ος → τοῖς Ἄραψι |
| Ουρανικόληκτα | κ, γ, χ | ξ | ὁ φύλαξ, τοῦ φύλακ-ος → τοῖς φύλαξι |
| Οδοντικόληκτα | τ, δ, θ | χάνεται | ἡ ἐλπίς, τῆς ἐλπίδ-ος → ταῖς ἐλπίσι |
Αυτοί οι τρεις κανόνες είναι όλος ο μηχανισμός. Το β του Ἄραβ- με το σ γίνεται ψ (Ἄραβ-ς → Ἄραψ). Το κ του φύλακ- με το σ γίνεται ξ (φύλακ-ς → φύλαξ). Το δ του ἐλπίδ- δεν «χωράει» μπροστά στο σ και πέφτει (ἐλπίδ-ς → ἐλπίς).
Ολόκληρα, τέσσερα ουσιαστικά δίπλα δίπλα:
| ὁ φύλαξ | ὁ Ἄραψ | ἡ ἐλπίς | τὸ σῶμα | |
|---|---|---|---|---|
| Ενικός | ||||
| Ονομαστική | ὁ φύλαξ | ὁ Ἄραψ | ἡ ἐλπίς | τὸ σῶμα |
| Γενική | τοῦ φύλακος | τοῦ Ἄραβος | τῆς ἐλπίδος | τοῦ σώματος |
| Δοτική | τῷ φύλακι | τῷ Ἄραβι | τῇ ἐλπίδι | τῷ σώματι |
| Αιτιατική | τὸν φύλακα | τὸν Ἄραβα | τὴν ἐλπίδα | τὸ σῶμα |
| Κλητική | ὦ φύλαξ | ὦ Ἄραψ | ὦ ἐλπί | ὦ σῶμα |
| Πληθυντικός | ||||
| Ονομαστική | οἱ φύλακες | οἱ Ἄραβες | αἱ ἐλπίδες | τὰ σώματα |
| Γενική | τῶν φυλάκων | τῶν Ἀράβων | τῶν ἐλπίδων | τῶν σωμάτων |
| Δοτική | τοῖς φύλαξι(ν) | τοῖς Ἄραψι(ν) | ταῖς ἐλπίσι(ν) | τοῖς σώμασι(ν) |
| Αιτιατική | τοὺς φύλακας | τοὺς Ἄραβας | τὰς ἐλπίδας | τὰ σώματα |
| Κλητική | ὦ φύλακες | ὦ Ἄραβες | ὦ ἐλπίδες | ὦ σώματα |
Το σῶμα, σώματος είναι κι αυτό οδοντικόληκτο (θέμα σωματ-). Στην ονομαστική το τ πέφτει στο τέλος της λέξης, και στη δοτική πληθυντικού πέφτει μπροστά στο σ: σώματ-σι → σώμασι. Έτσι κλίνονται και τὸ πρᾶγμα, τὸ γράμμα, τὸ ὄνομα.
Το «-ν» μέσα στην παρένθεση είναι το ν εφελκυστικό: μπαίνει συνήθως όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή όταν η λέξη κλείνει την πρόταση.
Δοκίμασε τώρα τον μηχανισμό μόνος σου. Κάθε φορά σου δίνεται η ονομαστική και η γενική. Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού από κομμάτια. Τα λάθος κομμάτια είναι ακριβώς οι τύποι που βγαίνουν αν ξεχάσεις τον κανόνα.
Ο τόνος στα μονοσύλλαβα
Ένας κανόνας ακόμα, μόνο για τον τόνο. Όταν η ονομαστική έχει μία συλλαβή, η γενική και η δοτική (σε ενικό και πληθυντικό) τονίζονται στη λήγουσα:
| ἡ νύξ | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ἡ νύξ | αἱ νύκτες |
| Γενική | τῆς νυκτός | τῶν νυκτῶν |
| Δοτική | τῇ νυκτί | ταῖς νυξί(ν) |
| Αιτιατική | τὴν νύκτα | τὰς νύκτας |
Η γενική πληθυντικού παίρνει περισπωμένη, γιατί το -ων είναι μακρό. Μία γνωστή εξαίρεση: ὁ παῖς, τοῦ παιδός, αλλά τῶν παίδων.
Τα -ις, -εως και -εύς, -έως
Στον Ξενοφώντα είδες και το τὰς τάξεις. Το ἡ τάξις δεν είναι αφωνόληκτο: το θέμα του τελειώνει σε φωνήεν. Το ίδιο ισχύει για το ὁ βασιλεύς, που ανοίγει το χωρίο. Αυτά τα δύο είδη έχουν γενική σε -εως και κλίνονται έτσι:
| ἡ πόλις | ὁ βασιλεύς | |
|---|---|---|
| Ενικός | ||
| Ονομαστική | ἡ πόλις | ὁ βασιλεύς |
| Γενική | τῆς πόλεως | τοῦ βασιλέως |
| Δοτική | τῇ πόλει | τῷ βασιλεῖ |
| Αιτιατική | τὴν πόλιν | τὸν βασιλέα |
| Κλητική | ὦ πόλι | ὦ βασιλεῦ |
| Πληθυντικός | ||
| Ονομαστική | αἱ πόλεις | οἱ βασιλεῖς |
| Γενική | τῶν πόλεων | τῶν βασιλέων |
| Δοτική | ταῖς πόλεσι(ν) | τοῖς βασιλεῦσι(ν) |
| Αιτιατική | τὰς πόλεις | τοὺς βασιλέας |
| Κλητική | ὦ πόλεις | ὦ βασιλεῖς |
Έτσι κλίνονται πολλά συχνά ουσιαστικά: ἡ τάξις, ἡ δύναμις, ἡ φύσις, ἡ ποίησις· ὁ ἱερεύς, ὁ ἱππεύς, ὁ γραμματεύς.
Ένα τελευταίο πέρασμα: κάθε ουσιαστικό πηγαίνει στην ομάδα του. Κοίτα πάντα τη γενική, όχι την ονομαστική.
Τώρα κλίνε ολόκληρο ένα ουσιαστικό από κάθε ομάδα. Το θέμα σού δίνεται, η κατάληξη είναι κρυμμένη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κλίνε στον πληθυντικό το ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Από τη γενική κόβουμε το -ος: θέμα κηρυκ-. Είναι ουρανικόληκτο (κ).
Στο θέμα κολλάμε τις καταλήξεις του πληθυντικού: οἱ κήρυκ-ες, τῶν κηρύκ-ων, τοὺς κήρυκ-ας, ὦ κήρυκ-ες.
Στη δοτική το κ συναντά το σ και γίνεται ξ: κήρυκ-σι → τοῖς κήρυξι(ν).
Ο τόνος: στη γενική πληθυντικού η λήγουσα -ων είναι μακρά, οπότε ο τόνος κατεβαίνει στην παραλήγουσα: κηρύκων.
οἱ κήρυκες, τῶν κηρύκων, τοῖς κήρυξι(ν), τοὺς κήρυκας, ὦ κήρυκες.
Παράδειγμα 2
Στο χωρίο: «εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας». Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό είναι το προφύλαξι και το κήρυκας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το προφύλαξι τελειώνει σε -ξι. Το -σι είναι η δοτική πληθυντικού, και το ξ είναι το κ του θέματος (προφυλακ-) μαζί με το σ. Το επιβεβαιώνει το άρθρο τοῖς: δοτική πληθυντικού. Είναι σε δοτική γιατί λέει σε ποιους μίλησε ο Κλέαρχος.
Το κήρυκας έχει την κατάληξη -ας και το άρθρο τοὺς: αιτιατική πληθυντικού. Είναι αυτοί που πρέπει να περιμένουν.
Παράδειγμα 3
Βάλε στον πληθυντικό τη φράση «τῷ βασιλεῖ τῆς πόλεως».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το τῷ βασιλεῖ είναι δοτική ενικού του ὁ βασιλεύς. Στον πληθυντικό η δοτική είναι τοῖς βασιλεῦσι: το θέμα βασιλευ- μένει όπως είναι μπροστά στο σ.
Το τῆς πόλεως είναι γενική ενικού του ἡ πόλις. Στον πληθυντικό: τῶν πόλεων, με τον τόνο πάλι στην προπαραλήγουσα.
«τοῖς βασιλεῦσι τῶν πόλεων»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε το θέμα και την ομάδα του ουσιαστικού ἡ ἀσπίς, τῆς ἀσπίδος (η ασπίδα).
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
- Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
- Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
- Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.