Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γ΄ κλίση: αφωνόληκτα

Ουσιαστικά με θέμα σε σύμφωνο, και τα -ις/-εως και -εύς/-έως.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου - Λυκείου), 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
  2. Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
  3. Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
  4. Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.

Κήρυκες στο στρατόπεδο

Είναι το 401 π.Χ., λίγο μετά τη μάχη στα Κούναξα. Ο Κύρος έχει σκοτωθεί, και οι Έλληνες μισθοφόροι του έχουν μείνει μόνοι στην καρδιά της Περσικής αυτοκρατορίας. Ο βασιλιάς Αρταξέρξης τούς ζητούσε να παραδώσουν τα όπλα. Την επόμενη μέρα όμως αλλάζει τόνο:

ὃ δὲ δὴ ἔγραψα ὅτι βασιλεὺς ἐξεπλάγη τῇ ἐφόδῳ, τῷδε δῆλον ἦν. τῇ μὲν γὰρ πρόσθεν ἡμέρᾳ πέμπων τὰ ὅπλα παραδιδόναι ἐκέλευε, τότε δὲ ἅμα ἡλίῳ ἀνατέλλοντι κήρυκας ἔπεμψε περὶ σπονδῶν. οἱ δ’ ἐπεὶ ἦλθον πρὸς τοὺς προφύλακας, ἐζήτουν τοὺς ἄρχοντας. ἐπειδὴ δὲ ἀπήγγελλον οἱ προφύλακες, Κλέαρχος τυχὼν τότε τὰς τάξεις ἐπισκοπῶν εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας περιμένειν ἄχρι ἂν σχολάσῃ.

— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 2.3.1–2 (κείμενο: Perseus Digital Library)

Μετάφραση δική μας: Αυτό που έγραψα, ότι ο βασιλιάς τρόμαξε με την προέλαση των Ελλήνων, φάνηκε από το εξής. Την προηγούμενη μέρα έστελνε μήνυμα και πρόσταζε να παραδώσουν τα όπλα· τώρα όμως, μόλις βγήκε ο ήλιος, έστειλε κήρυκες για ανακωχή. Εκείνοι, όταν έφτασαν στις προφυλακές, ζητούσαν τους αρχηγούς. Κι όταν οι σκοποί το ανέφεραν, ο Κλέαρχος, που εκείνη την ώρα επιθεωρούσε τις γραμμές του στρατού, είπε στους σκοπούς να πουν στους κήρυκες να περιμένουν ώσπου να βρει χρόνο.

Κοίτα τις λέξεις με τα έντονα. Ο προφύλαξ (ο σκοπός μπροστά από το στρατόπεδο) εμφανίζεται τρεις φορές, και κάθε φορά με άλλη κατάληξη: προφύλακας, προφύλακες, προφύλαξι. Το -ες και το -ξι δεν τα συναντάς στην α΄ ή στη β΄ κλίση που ξέρεις από την Α΄ Γυμνασίου. Είναι η γ΄ κλίση, η τρίτη και τελευταία ομάδα ουσιαστικών της αρχαίας.

Το θέμα κρύβεται στη γενική

Στη β΄ κλίση το θέμα φαίνεται από την ονομαστική: ὁ λόγ-ος, τοῦ λόγ-ου. Στη γ΄ κλίση η ονομαστική συχνά το κρύβει. Από το «φύλαξ» δεν καταλαβαίνεις ότι πίσω από το ξ υπάρχει ένα κ. Το δείχνει η γενική: τοῦ φύλακ-ος.

Γι' αυτό τα λεξικά και οι πίνακες γράφουν πάντα τα τριτόκλιτα με δύο τύπους: ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος. Η ονομαστική μόνη της δεν φτάνει.

Οι καταλήξεις της γ΄ κλίσης είναι λίγες και ίδιες για όλα τα θέματα:

ΠτώσηΑρσενικά και θηλυκά, ενικόςΠληθυντικόςΟυδέτερα, ενικόςΠληθυντικός
Ονομαστική-ς ή καμία-εςκαμία-α
Γενική-ος-ων-ος-ων
Δοτική-ι-σι(ν)-ι-σι(ν)
Αιτιατική-α ή -ν-αςκαμία-α
Κλητικήκαμία ή όπως η ονομαστική-εςκαμία-α

Το -σι(ν) της δοτικής πληθυντικού είναι η κατάληξη που δυσκολεύει, γιατί εκεί το σ ακουμπάει πάνω στο τελευταίο σύμφωνο του θέματος. Το ίδιο γίνεται και στην ονομαστική με το -ς.

Τα αφωνόληκτα: τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ

Τα ουσιαστικά που έχουν θέμα σε άφωνο σύμφωνο (κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ) λέγονται αφωνόληκτα. Χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το πού σχηματίζεται το σύμφωνο στο στόμα:

ΟμάδαΘέμα σεΜπροστά στο σ γίνεταιΠαράδειγμα
Χειλικόληκταπ, β, φψὁ Ἄραψ, τοῦ Ἄραβ-ος → τοῖς Ἄραψι
Ουρανικόληκτακ, γ, χξὁ φύλαξ, τοῦ φύλακ-ος → τοῖς φύλαξι
Οδοντικόληκτατ, δ, θχάνεταιἡ ἐλπίς, τῆς ἐλπίδ-ος → ταῖς ἐλπίσι

Αυτοί οι τρεις κανόνες είναι όλος ο μηχανισμός. Το β του Ἄραβ- με το σ γίνεται ψ (Ἄραβ-ς → Ἄραψ). Το κ του φύλακ- με το σ γίνεται ξ (φύλακ-ς → φύλαξ). Το δ του ἐλπίδ- δεν «χωράει» μπροστά στο σ και πέφτει (ἐλπίδ-ς → ἐλπίς).

Ολόκληρα, τέσσερα ουσιαστικά δίπλα δίπλα:

ὁ φύλαξὁ Ἄραψἡ ἐλπίςτὸ σῶμα
Ενικός
Ονομαστικήὁ φύλαξὁ Ἄραψἡ ἐλπίςτὸ σῶμα
Γενικήτοῦ φύλακοςτοῦ Ἄραβοςτῆς ἐλπίδοςτοῦ σώματος
Δοτικήτῷ φύλακιτῷ Ἄραβιτῇ ἐλπίδιτῷ σώματι
Αιτιατικήτὸν φύλακατὸν Ἄραβατὴν ἐλπίδατὸ σῶμα
Κλητικήὦ φύλαξὦ Ἄραψὦ ἐλπίὦ σῶμα
Πληθυντικός
Ονομαστικήοἱ φύλακεςοἱ Ἄραβεςαἱ ἐλπίδεςτὰ σώματα
Γενικήτῶν φυλάκωντῶν Ἀράβωντῶν ἐλπίδωντῶν σωμάτων
Δοτικήτοῖς φύλαξι(ν)τοῖς Ἄραψι(ν)ταῖς ἐλπίσι(ν)τοῖς σώμασι(ν)
Αιτιατικήτοὺς φύλακαςτοὺς Ἄραβαςτὰς ἐλπίδαςτὰ σώματα
Κλητικήὦ φύλακεςὦ Ἄραβεςὦ ἐλπίδεςὦ σώματα

Το σῶμα, σώματος είναι κι αυτό οδοντικόληκτο (θέμα σωματ-). Στην ονομαστική το τ πέφτει στο τέλος της λέξης, και στη δοτική πληθυντικού πέφτει μπροστά στο σ: σώματ-σι → σώμασι. Έτσι κλίνονται και τὸ πρᾶγμα, τὸ γράμμα, τὸ ὄνομα.

Το «-ν» μέσα στην παρένθεση είναι το ν εφελκυστικό: μπαίνει συνήθως όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή όταν η λέξη κλείνει την πρόταση.

Δοκίμασε τώρα τον μηχανισμό μόνος σου. Κάθε φορά σου δίνεται η ονομαστική και η γενική. Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού από κομμάτια. Τα λάθος κομμάτια είναι ακριβώς οι τύποι που βγαίνουν αν ξεχάσεις τον κανόνα.

Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού

Βρες πρώτα το θέμα στη γενική. Μετά κόλλησε το -σι και σκέψου τι παθαίνει το τελευταίο σύμφωνο.

ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος → τοῖς …

  

1 / 5

Ο τόνος στα μονοσύλλαβα

Ένας κανόνας ακόμα, μόνο για τον τόνο. Όταν η ονομαστική έχει μία συλλαβή, η γενική και η δοτική (σε ενικό και πληθυντικό) τονίζονται στη λήγουσα:

ἡ νύξΕνικόςΠληθυντικός
Ονομαστικήἡ νύξαἱ νύκτες
Γενικήτῆς νυκτόςτῶν νυκτῶν
Δοτικήτῇ νυκτίταῖς νυξί(ν)
Αιτιατικήτὴν νύκτατὰς νύκτας

Η γενική πληθυντικού παίρνει περισπωμένη, γιατί το -ων είναι μακρό. Μία γνωστή εξαίρεση: ὁ παῖς, τοῦ παιδός, αλλά τῶν παίδων.

Τα -ις, -εως και -εύς, -έως

Στον Ξενοφώντα είδες και το τὰς τάξεις. Το ἡ τάξις δεν είναι αφωνόληκτο: το θέμα του τελειώνει σε φωνήεν. Το ίδιο ισχύει για το ὁ βασιλεύς, που ανοίγει το χωρίο. Αυτά τα δύο είδη έχουν γενική σε -εως και κλίνονται έτσι:

ἡ πόλιςὁ βασιλεύς
Ενικός
Ονομαστικήἡ πόλιςὁ βασιλεύς
Γενικήτῆς πόλεωςτοῦ βασιλέως
Δοτικήτῇ πόλειτῷ βασιλεῖ
Αιτιατικήτὴν πόλιντὸν βασιλέα
Κλητικήὦ πόλιὦ βασιλεῦ
Πληθυντικός
Ονομαστικήαἱ πόλειςοἱ βασιλεῖς
Γενικήτῶν πόλεωντῶν βασιλέων
Δοτικήταῖς πόλεσι(ν)τοῖς βασιλεῦσι(ν)
Αιτιατικήτὰς πόλειςτοὺς βασιλέας
Κλητικήὦ πόλειςὦ βασιλεῖς

Έτσι κλίνονται πολλά συχνά ουσιαστικά: ἡ τάξις, ἡ δύναμις, ἡ φύσις, ἡ ποίησις· ὁ ἱερεύς, ὁ ἱππεύς, ὁ γραμματεύς.

Ένα τελευταίο πέρασμα: κάθε ουσιαστικό πηγαίνει στην ομάδα του. Κοίτα πάντα τη γενική, όχι την ονομαστική.

Τι θέμα έχει;

Κάθε ουσιαστικό έρχεται με τη γενική του. Από εκεί βρες το θέμα, και διάλεξε την ομάδα.

Σε ποια ομάδα;

τὸ σῶμα, τοῦ σώματος

0 από 10

Τώρα κλίνε ολόκληρο ένα ουσιαστικό από κάθε ομάδα. Το θέμα σού δίνεται, η κατάληξη είναι κρυμμένη.

Κλίνε το «ὁ θώραξ», το «ἡ φλέψ» και το «ἡ ἀσπίς»

Πες την κατάληξη από μέσα σου και πάτα το κουτάκι για να δεις αν τη βρήκες. Στη δοτική πληθυντικού σκέψου τι παθαίνει το σύμφωνο μπροστά στο σ. Το φλέψ είναι μονοσύλλαβο: πού πάει ο τόνος στη γενική και στη δοτική;

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ὁ θώραξἡ φλέψἡ ἀσπίς
Ονομ. ενικ.
Γεν. ενικ.
Δοτ. ενικ.
Αιτ. ενικ.
Κλητ. ενικ.(ὦ) ἀσπί
Ονομ. πληθ.
Γεν. πληθ.
Δοτ. πληθ.
Αιτ. πληθ.
Κλητ. πληθ.

0 / 29 καταλήξεις

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Κλίνε στον πληθυντικό το ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στο χωρίο: «εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας». Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό είναι το προφύλαξι και το κήρυκας;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Βάλε στον πληθυντικό τη φράση «τῷ βασιλεῖ τῆς πόλεως».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Από ποιον τύπο βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Γράψε το θέμα και την ομάδα του ουσιαστικού ἡ ἀσπίς, τῆς ἀσπίδος (η ασπίδα).

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
  • Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
  • Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
  • Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;