Γ΄ κλίση: αφωνόληκτα
Ουσιαστικά με θέμα σε σύμφωνο, και τα -ις/-εως και -εύς/-έως.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
- Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
- Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
- Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.
Κήρυκες στο στρατόπεδο
Είναι το 401 π.Χ., λίγο μετά τη μάχη στα Κούναξα. Ο Κύρος έχει σκοτωθεί, και οι Έλληνες μισθοφόροι του έχουν μείνει μόνοι στην καρδιά της Περσικής αυτοκρατορίας. Ο βασιλιάς Αρταξέρξης τούς ζητούσε να παραδώσουν τα όπλα. Την επόμενη μέρα όμως αλλάζει τόνο:
ὃ δὲ δὴ ἔγραψα ὅτι βασιλεὺς ἐξεπλάγη τῇ ἐφόδῳ, τῷδε δῆλον ἦν. τῇ μὲν γὰρ πρόσθεν ἡμέρᾳ πέμπων τὰ ὅπλα παραδιδόναι ἐκέλευε, τότε δὲ ἅμα ἡλίῳ ἀνατέλλοντι κήρυκας ἔπεμψε περὶ σπονδῶν. οἱ δ’ ἐπεὶ ἦλθον πρὸς τοὺς προφύλακας, ἐζήτουν τοὺς ἄρχοντας. ἐπειδὴ δὲ ἀπήγγελλον οἱ προφύλακες, Κλέαρχος τυχὼν τότε τὰς τάξεις ἐπισκοπῶν εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας περιμένειν ἄχρι ἂν σχολάσῃ.
— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 2.3.1–2 (κείμενο: Perseus Digital Library)
Μετάφραση δική μας: Αυτό που έγραψα, ότι ο βασιλιάς τρόμαξε με την προέλαση των Ελλήνων, φάνηκε από το εξής. Την προηγούμενη μέρα έστελνε μήνυμα και πρόσταζε να παραδώσουν τα όπλα· τώρα όμως, μόλις βγήκε ο ήλιος, έστειλε κήρυκες για ανακωχή. Εκείνοι, όταν έφτασαν στις προφυλακές, ζητούσαν τους αρχηγούς. Κι όταν οι σκοποί το ανέφεραν, ο Κλέαρχος, που εκείνη την ώρα επιθεωρούσε τις γραμμές του στρατού, είπε στους σκοπούς να πουν στους κήρυκες να περιμένουν ώσπου να βρει χρόνο.
Κοίτα τις λέξεις με τα έντονα. Ο προφύλαξ (ο σκοπός μπροστά από το στρατόπεδο) εμφανίζεται τρεις φορές, και κάθε φορά με άλλη κατάληξη: προφύλακας, προφύλακες, προφύλαξι. Καμία από αυτές δεν είναι κατάληξη της α΄ ή της β΄ κλίσης που ξέρεις από την Α΄ Γυμνασίου. Είναι η γ΄ κλίση, η τρίτη και τελευταία ομάδα ουσιαστικών της αρχαίας.
Το θέμα κρύβεται στη γενική
Στη β΄ κλίση το θέμα φαίνεται από την ονομαστική: ὁ λόγ-ος, τοῦ λόγ-ου. Στη γ΄ κλίση η ονομαστική συχνά το κρύβει. Από το «φύλαξ» δεν καταλαβαίνεις ότι πίσω από το ξ υπάρχει ένα κ. Το δείχνει η γενική: τοῦ φύλακ-ος.
Γι' αυτό τα λεξικά και οι πίνακες γράφουν πάντα τα τριτόκλιτα με δύο τύπους: ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος. Η ονομαστική μόνη της δεν φτάνει.
Οι καταλήξεις της γ΄ κλίσης είναι λίγες και ίδιες για όλα τα θέματα:
| Πτώση | Αρσενικά και θηλυκά, ενικός | Πληθυντικός | Ουδέτερα, ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|---|---|
| Ονομαστική | -ς ή καμία | -ες | καμία | -α |
| Γενική | -ος | -ων | -ος | -ων |
| Δοτική | -ι | -σι(ν) | -ι | -σι(ν) |
| Αιτιατική | -α ή -ν | -ας | καμία | -α |
| Κλητική | καμία ή -ς | -ες | καμία | -α |
Το -σι(ν) της δοτικής πληθυντικού είναι η κατάληξη που δυσκολεύει, γιατί εκεί το σ ακουμπάει πάνω στο τελευταίο σύμφωνο του θέματος. Το ίδιο γίνεται και στην ονομαστική με το -ς.
Τα αφωνόληκτα: τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ
Τα ουσιαστικά που έχουν θέμα σε άφωνο σύμφωνο (κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ) λέγονται αφωνόληκτα. Χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το πού σχηματίζεται το σύμφωνο στο στόμα:
| Ομάδα | Θέμα σε | Μπροστά στο σ γίνεται | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Χειλικόληκτα | π, β, φ | ψ | ὁ Ἄραψ, τοῦ Ἄραβ-ος → τοῖς Ἄραψι |
| Ουρανικόληκτα | κ, γ, χ | ξ | ὁ φύλαξ, τοῦ φύλακ-ος → τοῖς φύλαξι |
| Οδοντικόληκτα | τ, δ, θ | χάνεται | ἡ ἐλπίς, τῆς ἐλπίδ-ος → ταῖς ἐλπίσι |
Αυτοί οι τρεις κανόνες είναι όλος ο μηχανισμός. Το β του Ἄραβ- με το σ γίνεται ψ (Ἄραβ-ς → Ἄραψ). Το κ του φύλακ- με το σ γίνεται ξ (φύλακ-ς → φύλαξ). Το δ του ἐλπίδ- δεν «χωράει» μπροστά στο σ και πέφτει (ἐλπίδ-ς → ἐλπίς).
Ολόκληρα, τέσσερα ουσιαστικά δίπλα δίπλα:
| ὁ φύλαξ | ὁ Ἄραψ | ἡ ἐλπίς | τὸ σῶμα | |
|---|---|---|---|---|
| Ενικός | ||||
| Ονομαστική | ὁ φύλαξ | ὁ Ἄραψ | ἡ ἐλπίς | τὸ σῶμα |
| Γενική | τοῦ φύλακος | τοῦ Ἄραβος | τῆς ἐλπίδος | τοῦ σώματος |
| Δοτική | τῷ φύλακι | τῷ Ἄραβι | τῇ ἐλπίδι | τῷ σώματι |
| Αιτιατική | τὸν φύλακα | τὸν Ἄραβα | τὴν ἐλπίδα | τὸ σῶμα |
| Κλητική | ὦ φύλαξ | ὦ Ἄραψ | ὦ ἐλπί | ὦ σῶμα |
| Πληθυντικός | ||||
| Ονομαστική | οἱ φύλακες | οἱ Ἄραβες | αἱ ἐλπίδες | τὰ σώματα |
| Γενική | τῶν φυλάκων | τῶν Ἀράβων | τῶν ἐλπίδων | τῶν σωμάτων |
| Δοτική | τοῖς φύλαξι(ν) | τοῖς Ἄραψι(ν) | ταῖς ἐλπίσι(ν) | τοῖς σώμασι(ν) |
| Αιτιατική | τοὺς φύλακας | τοὺς Ἄραβας | τὰς ἐλπίδας | τὰ σώματα |
| Κλητική | ὦ φύλακες | ὦ Ἄραβες | ὦ ἐλπίδες | ὦ σώματα |
Το σῶμα, σώματος είναι κι αυτό οδοντικόληκτο (θέμα σωματ-). Στην ονομαστική το τ πέφτει στο τέλος της λέξης, και στη δοτική πληθυντικού πέφτει μπροστά στο σ: σώματ-σι → σώμασι. Έτσι κλίνονται και τὸ πρᾶγμα, τὸ γράμμα, τὸ ὄνομα.
Το «-ν» μέσα στην παρένθεση είναι το ν εφελκυστικό: μπαίνει συνήθως όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή όταν η λέξη κλείνει την πρόταση.
Δοκίμασε τώρα τον μηχανισμό μόνος σου. Κάθε φορά σου δίνεται η ονομαστική και η γενική. Φτιάξε τη δοτική πληθυντικού από κομμάτια. Τα λάθος κομμάτια είναι ακριβώς οι τύποι που βγαίνουν αν ξεχάσεις τον κανόνα.
Ο τόνος στα μονοσύλλαβα
Ένας κανόνας ακόμα, μόνο για τον τόνο. Όταν η ονομαστική έχει μία συλλαβή, η γενική και η δοτική (σε ενικό και πληθυντικό) τονίζονται στη λήγουσα:
| ἡ νύξ | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ἡ νύξ | αἱ νύκτες |
| Γενική | τῆς νυκτός | τῶν νυκτῶν |
| Δοτική | τῇ νυκτί | ταῖς νυξί(ν) |
| Αιτιατική | τὴν νύκτα | τὰς νύκτας |
Η γενική πληθυντικού παίρνει περισπωμένη, γιατί το -ων είναι μακρό. Μία γνωστή εξαίρεση: ὁ παῖς, τοῦ παιδός, αλλά τῶν παίδων.
Τα -ις, -εως και -εύς, -έως
Στον Ξενοφώντα είδες και το τὰς τάξεις. Το ἡ τάξις δεν είναι αφωνόληκτο: το θέμα του τελειώνει σε φωνήεν. Το ίδιο και του ὁ βασιλεύς, που ανοίγει το χωρίο. Αυτά τα δύο είδη έχουν γενική σε -εως και κλίνονται έτσι:
| ἡ πόλις | ὁ βασιλεύς | |
|---|---|---|
| Ενικός | ||
| Ονομαστική | ἡ πόλις | ὁ βασιλεύς |
| Γενική | τῆς πόλεως | τοῦ βασιλέως |
| Δοτική | τῇ πόλει | τῷ βασιλεῖ |
| Αιτιατική | τὴν πόλιν | τὸν βασιλέα |
| Κλητική | ὦ πόλι | ὦ βασιλεῦ |
| Πληθυντικός | ||
| Ονομαστική | αἱ πόλεις | οἱ βασιλεῖς |
| Γενική | τῶν πόλεων | τῶν βασιλέων |
| Δοτική | ταῖς πόλεσι(ν) | τοῖς βασιλεῦσι(ν) |
| Αιτιατική | τὰς πόλεις | τοὺς βασιλέας |
| Κλητική | ὦ πόλεις | ὦ βασιλεῖς |
Έτσι κλίνονται πολλά συχνά ουσιαστικά: ἡ τάξις, ἡ δύναμις, ἡ φύσις, ἡ ποίησις· ὁ ἱερεύς, ὁ ἱππεύς, ὁ γραμματεύς.
Ένα τελευταίο πέρασμα: κάθε ουσιαστικό πηγαίνει στην ομάδα του. Κοίτα πάντα τη γενική, όχι την ονομαστική.
Σε έναν πλήρη πίνακα κλίσης, όπου γράφεις μόνος σου κάθε πτώση και ο πίνακας σου δείχνει ποια κουτάκια είναι σωστά, η εξάσκηση θα ήταν ακόμη πιο άμεση. Μέχρι να υπάρξει, κλίνε στο τετράδιο ένα ουσιαστικό από κάθε ομάδα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κλίνε στον πληθυντικό το ὁ κῆρυξ, τοῦ κήρυκος.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Στο χωρίο: «εἶπε τοῖς προφύλαξι κελεύειν τοὺς κήρυκας». Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό είναι το προφύλαξι και το κήρυκας;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Βάλε στον πληθυντικό τη φράση «τῷ βασιλεῖ τῆς πόλεως».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις το θέμα ενός τριτόκλιτου ουσιαστικού από τη γενική του ενικού.
- Να ξεχωρίζεις χειλικόληκτα, ουρανικόληκτα και οδοντικόληκτα, και να εξηγείς τι παθαίνει το θέμα μπροστά στο σ.
- Να κλίνεις ουσιαστικά όπως ὁ φύλαξ, ἡ ἐλπίς, τὸ σῶμα, ἡ πόλις και ὁ βασιλεύς.
- Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό τριτόκλιτων τύπων σε αυθεντικό κείμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.