Η υποτακτική
Λύω, λύσω, λελυκὼς ὦ: η έγκλιση της προσδοκίας, και του εἰμί.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να σχηματίζεις την υποτακτική ενεστώτα και αορίστου των βαρύτονων ρημάτων, στην ενεργητική και στη μέση φωνή.
- Να κλίνεις την υποτακτική του εἰμί και την περιφραστική υποτακτική του παρακειμένου.
- Να ξεχωρίζεις την υποτακτική από την οριστική ενεστώτα και μέλλοντα από το θεματικό φωνήεν.
- Να αναγνωρίζεις τι δηλώνει η υποτακτική σε κύρια πρόταση: προτροπή, απαγόρευση, απορία.
Συμβουλές σε έναν νέο
Τον 4ο αιώνα π.Χ. γράφτηκε ένας λόγος με συμβουλές προς έναν νέο, τον Δημόνικο. Έχει φτάσει ως εμάς με το όνομα του ρήτορα Ισοκράτη. Δύο από τις συμβουλές του:
εὐλαβοῦ τὰς διαβολάς, κἂν ψευδεῖς ὦσιν.
ἐὰν ᾖς φιλομαθής, ἔσει πολυμαθής.
— Ισοκράτης, Πρὸς Δημόνικον 17 και 18
Να φυλάγεσαι από τις συκοφαντίες, ακόμη κι αν είναι ψεύτικες.
Αν αγαπάς να μαθαίνεις, θα μάθεις πολλά.
— μετάφραση δική μας
Τα ψευδεῖς, φιλομαθής και πολυμαθής είναι τριτόκλιτα επίθετα σε -ης, -ες: τα είδες στο προηγούμενο μάθημα. Το καινούριο είναι τα ὦσιν και ᾖς. Δεν είναι οριστική του εἰμί (εἰσίν, εἶ). Είναι υποτακτική, και μπαίνουν μετά το ἐάν («αν») και το κἄν (καὶ ἐάν, «και αν»).
Τα ὦσιν και ᾖς δεν λένε τι ισχύει. Λένε κάτι που ενδέχεται ή περιμένουμε να συμβεί: αν είσαι φιλομαθής, και αν οι συκοφαντίες είναι ψεύτικες.
Ενεστώτας και αόριστος της ενεργητικής
Υποτακτική έχουν μόνο τρεις χρόνοι: ο ενεστώτας, ο αόριστος και ο παρακείμενος. Ο αόριστος παίρνει το σ που ξέρεις από την οριστική του, αλλά χωρίς αύξηση. Η αύξηση δείχνει παρελθόν, και αυτό το έχει μόνο η οριστική.
| ενεστώτας | αόριστος | |
|---|---|---|
| α΄ εν. | λύω | λύσω |
| β΄ εν. | λύῃς | λύσῃς |
| γ΄ εν. | λύῃ | λύσῃ |
| α΄ πληθ. | λύωμεν | λύσωμεν |
| β΄ πληθ. | λύητε | λύσητε |
| γ΄ πληθ. | λύωσι(ν) | λύσωσι(ν) |
Τα αφωνόληκτα κάνουν στον αόριστο τις ίδιες αλλαγές που ήδη ξέρεις: γράφω → γράψω, πράττω → πράξω, πείθω → πείσω.
Του εἰμί και του παρακειμένου
Η υποτακτική του εἰμί είναι σκέτες οι καταλήξεις της υποτακτικής, με ψιλή και περισπωμένη. Πρόσεξε πού μπαίνει υπογεγραμμένη και πού όχι:
| εἰμί | |
|---|---|
| α΄ εν. | ὦ |
| β΄ εν. | ᾖς |
| γ΄ εν. | ᾖ |
| α΄ πληθ. | ὦμεν |
| β΄ πληθ. | ἦτε |
| γ΄ πληθ. | ὦσι(ν) |
Τα ὦσιν και ᾖς του Ισοκράτη είναι από εδώ.
Ο παρακείμενος σχηματίζει την υποτακτική του περιφραστικά, όπως συχνά και στα νέα ελληνικά («να έχω λύσει»): μετοχή παρακειμένου + υποτακτική του εἰμί. Η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος και αριθμό.
| αρσενικό υποκείμενο | θηλυκό υποκείμενο | |
|---|---|---|
| α΄ εν. | λελυκὼς ὦ | λελυκυῖα ὦ |
| β΄ εν. | λελυκὼς ᾖς | λελυκυῖα ᾖς |
| γ΄ εν. | λελυκὼς ᾖ | λελυκυῖα ᾖ |
| α΄ πληθ. | λελυκότες ὦμεν | λελυκυῖαι ὦμεν |
| β΄ πληθ. | λελυκότες ἦτε | λελυκυῖαι ἦτε |
| γ΄ πληθ. | λελυκότες ὦσι(ν) | λελυκυῖαι ὦσι(ν) |
Υπάρχει και μονολεκτικός τύπος (λελύκω, λελύκῃς…), αλλά είναι σπάνιος.
Η υποτακτική της μέσης φωνής
Ο ίδιος κανόνας ισχύει και για τη μέση φωνή, που την έμαθες στα μαθήματα Η μέση φωνή και Αόριστος και παρακείμενος της μέσης φωνής: λυόμεθα → λυώμεθα, λύεται → λύηται.
| ενεστώτας | αόριστος | |
|---|---|---|
| α΄ εν. | λύωμαι | λύσωμαι |
| β΄ εν. | λύῃ | λύσῃ |
| γ΄ εν. | λύηται | λύσηται |
| α΄ πληθ. | λυώμεθα | λυσώμεθα |
| β΄ πληθ. | λύησθε | λύσησθε |
| γ΄ πληθ. | λύωνται | λύσωνται |
Ο παρακείμενος της μέσης είναι πάλι περιφραστικός: λελυμένος ὦ, ᾖς, ᾖ, λελυμένοι ὦμεν, ἦτε, ὦσι(ν).
Παράδειγμα 1
Τρέψε στην υποτακτική, στον ίδιο χρόνο και στο ίδιο πρόσωπο: «ἐπαιδεύσατε», «πιστεύει», «πεπαύκαμεν».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι δηλώνει
Τις περισσότερες φορές η υποτακτική βρίσκεται σε δευτερεύουσα πρόταση, μετά από σύνδεσμο: ἵνα (για να), ἐάν / ἤν / ἄν (αν), ὅταν, ἐπειδάν (όταν). Τις προτάσεις αυτές θα τις δεις αναλυτικά στη Γ΄. Για την ώρα αρκεί να τις αναγνωρίζεις και να τις μεταφράζεις με «να» ή «αν».
Σε κύρια πρόταση η υποτακτική δηλώνει:
| παράδειγμα | μετάφραση | |
|---|---|---|
| προτροπή (α΄ πληθυντικό) | Παιδεύωμεν τοὺς νέους. | Ας μορφώνουμε τους νέους. |
| απαγόρευση (μή + υποτακτική αορίστου) | Μὴ γράψῃς ταῦτα. | Μη γράψεις αυτά. |
| απορία (ερώτηση στον εαυτό σου) | Μένωμεν ἢ φεύγωμεν; | Να μείνουμε ή να φύγουμε; |
Η άρνηση της υποτακτικής είναι πάντα μή, όπως και στα νέα: «να μη γράψεις».
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να σχηματίζεις την υποτακτική ενεστώτα και αορίστου των βαρύτονων ρημάτων, στην ενεργητική και στη μέση φωνή.
- Να κλίνεις την υποτακτική του εἰμί και την περιφραστική υποτακτική του παρακειμένου.
- Να ξεχωρίζεις την υποτακτική από την οριστική ενεστώτα και μέλλοντα από το θεματικό φωνήεν.
- Να αναγνωρίζεις τι δηλώνει η υποτακτική σε κύρια πρόταση: προτροπή, απαγόρευση, απορία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.