Ερωτηματικές, αόριστες και αναφορικές αντωνυμίες

Τι θέλει να πει ο θεός;

Ένας φίλος του Σωκράτη, ο Χαιρεφών, ρώτησε το μαντείο των Δελφών αν υπάρχει κανείς σοφότερος από τον Σωκράτη. Η Πυθία απάντησε ότι κανείς δεν είναι. Στην Απολογία του Πλάτωνα ο Σωκράτης θυμάται τι σκέφτηκε όταν το άκουσε:

τί ποτε λέγει ὁ θεός, καὶ τί ποτε αἰνίττεται; ἐγὼ γὰρ δὴ οὔτε μέγα οὔτε σμικρὸν σύνοιδα ἐμαυτῷ σοφὸς ὤν.

— Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 21b

Τι άραγε εννοεί ο θεός, και τι άραγε υπαινίσσεται; Γιατί εγώ ξέρω καλά ότι δεν είμαι σοφός, ούτε πολύ ούτε λίγο.

— μετάφραση δική μας

Για να βρει την απάντηση, λέει, «ἦλθον ἐπί τινα τῶν δοκούντων σοφῶν εἶναι»: πήγε σε κάποιον από αυτούς που θεωρούνταν σοφοί. Και κατέληξε ότι ήταν λίγο σοφότερος από εκείνον σε ένα μόνο πράγμα:

ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι.

— Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους 21d

Όσα δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι τα ξέρω.

— μετάφραση δική μας

Σε λίγες γραμμές ο Πλάτων χρησιμοποιεί τρεις διαφορετικές αντωνυμίες. Το τί ρωτάει («τι;»). Το τινα δείχνει κάποιον χωρίς να πει ποιον («κάποιον»). Το ἃ ενώνει δύο προτάσεις και αναφέρεται σε κάτι που ειπώθηκε ή εννοείται («αυτά που, όσα»).

Τίς και τὶς: ίδιες καταλήξεις, άλλος τόνος

Η ερωτηματική και η αόριστη έχουν τις ίδιες καταλήξεις, της γ΄ κλίσης, και το αρσενικό με το θηλυκό τους είναι κοινά. Τις ξεχωρίζει μόνο ο τόνος.

Δύο κανόνες για τον τόνο:

• Η ερωτηματική τονίζεται πάντα στην πρώτη συλλαβή, και στο τίς / τί κρατάει πάντα την οξεία. Δεν γίνεται ποτέ βαρεία, ούτε μέσα στην πρόταση: «τί ποτε λέγει ὁ θεός».
• Η αόριστη είναι εγκλιτική: «ακουμπάει» πάνω στην προηγούμενη λέξη και συνήθως χάνει τον δικό της τόνο. Γράφεται «ἀνήρ τις», «ἐπί τινα». Όταν κρατάει τόνο, τον έχει στη λήγουσα: τινός, τινῶν.

Δεν ξεκινάει ποτέ πρόταση: έρχεται μετά από τη λέξη που συνοδεύει ή μετά το ρήμα.

Ποιος; ή κάποιος;

Κάθε τύπος είναι από την τίς ή από την τὶς. Ο τόνος σου λέει ποια.

Ερωτηματική ή αόριστη;

τίνας

Ερωτηματική · ποιος;Αόριστη · κάποιος

0 / 10

Η αναφορική ὅς, ἥ, ὅ

Κλίνεται σαν δευτερόκλιτο επίθετο, μόνο που όλοι οι τύποι έχουν δασεία και τόνο:

Ο τόνος τη χωρίζει από το άρθρο: ἡ γυνή (άρθρο, χωρίς τόνο) αλλά ἥ (η οποία). Το ίδιο οἱ / οἵ και αἱ / αἵ.

Η αναφορική αναφέρεται σε μια λέξη της κύριας πρότασης, το προηγούμενο. Από αυτό παίρνει γένος και αριθμό. Την πτώση όμως την παίρνει από τη δουλειά που κάνει στη δική της πρόταση.

Στην Απολογία του Ξενοφώντα ο Μέλητος λέει στον Σωκράτη:

ἐκείνους οἶδα οὓς σὺ πέπεικας σοὶ πείθεσθαι μᾶλλον ἢ τοῖς γειναμένοις.

— Ξενοφών, Ἀπολογία Σωκράτους 20

Ξέρω εκείνους που εσύ τους έχεις πείσει να υπακούν σε σένα περισσότερο απ' ό,τι στους γονείς τους.

— μετάφραση δική μας

Το οὕς είναι αρσενικό πληθυντικού, όπως το προηγούμενο ἐκείνους. Είναι σε αιτιατική επειδή στη δική του πρόταση είναι αντικείμενο του πέπεικας.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η αναφορική ὅστις, ἥτις, ὅ τι

Είναι η ὅς και η τὶς μαζί, και κλίνονται και τα δύο κομμάτια:

Η ὅς μιλάει για συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα: ὁ ἀνήρ, ὃς ἦλθε (ο άνθρωπος που ήρθε). Η ὅστις μιλάει για όποιον κι αν είναι: ὅστις τὰ δίκαια πράττει, εὐσεβής ἐστιν (όποιος κάνει τα δίκαια είναι ευσεβής). Χρησιμοποιείται και σε πλάγιες ερωτήσεις, όπως η τίς: ἐρωτῶ ὅστις ἐστίν (ρωτάω ποιος είναι).

Ποια αντωνυμία ταιριάζει;

Διάλεξε πρόταση και δοκίμασε κάθε αντωνυμία στο κενό. Σε δύο προτάσεις ταιριάζουν δύο.

Η πρόταση

___ ἐστιν οὗτος ὁ ἀνήρ; (ποιος είναι;)Ἐρωτῶ ___ ἐστιν οὗτος ὁ ἀνήρ. (ρωτώ ποιος είναι)Ἀνήρ ___ ἦλθεν. (ήρθε κάποιος άνθρωπος)Ὁ ἀνήρ, ___ ἦλθε, φίλος μού ἐστιν. (ο άνθρωπος που ήρθε)___ ἂν ἔλθῃ, δέξομαι αὐτόν. (όποιος έρθει)

Η αντωνυμία

τίςτιςὅςὅστις

Η αντωνυμία