Άμεσο και έμμεσο αντικείμενο
Ρήματα με ένα ή δύο αντικείμενα, σε ποια πτώση και γιατί.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα μονόπτωτα από τα δίπτωτα ρήματα.
- Να βρίσκεις αν ένα ρήμα θέλει το αντικείμενό του σε αιτιατική, γενική ή δοτική.
- Να χαρακτηρίζεις άμεσο και έμμεσο αντικείμενο στα δίπτωτα ρήματα.
- Να αναγνωρίζεις τα αντικείμενα σε αυθεντικό κείμενο, ακόμη κι όταν ένα από αυτά εννοείται.
Μια δίκη για δύο χιτώνες
Στην Κύρου Παιδεία ο Ξενοφών διηγείται τα παιδικά χρόνια του Κύρου, του βασιλιά των Περσών. Στο σχολείο ο μικρός Κύρος έπρεπε να δικάζει τις διαφορές των συμμαθητών του. Μια φορά τον έκριναν λάθος, και ο δάσκαλος τον τιμώρησε. Η υπόθεση ήταν αυτή:
παῖς μέγας μικρὸν ἔχων χιτῶνα παῖδα μικρὸν μέγαν ἔχοντα χιτῶνα ἐκδύσας αὐτὸν τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε, τὸν δ᾽ ἐκείνου αὐτὸς ἐνέδυ.
— Ξενοφών, Κύρου Παιδεία 1.3.17
Ένα μεγαλόσωμο παιδί, που είχε μικρό χιτώνα, έβγαλε τον χιτώνα από ένα μικρόσωμο παιδί που είχε μεγάλο. Του φόρεσε τον δικό του, και φόρεσε ο ίδιος τον δικό εκείνου.
— μετάφραση δική μας
Ο Κύρος έκρινε ότι ήταν καλύτερα έτσι, αφού ο καθένας είχε τώρα χιτώνα στα μέτρα του. Ο δάσκαλος όμως τον έδειρε: δεν ήταν δουλειά του να κρίνει ποιος χιτώνας ταιριάζει, αλλά σε ποιον ανήκει.
Δες τα ρήματα. Το ἐνέδυ (φόρεσε) θέλει ένα αντικείμενο, τι φόρεσε: τὸν (χιτῶνα) ἐκείνου. Το ἠμφίεσε (έντυσε) θέλει δύο: ποιον έντυσε (ἐκεῖνον) και με τι (τὸν ἑαυτοῦ, δηλαδή τον χιτώνα του). Και τα δύο είναι σε αιτιατική.
Μονόπτωτα: σε ποια πτώση;
Τα περισσότερα ρήματα θέλουν το αντικείμενο σε αιτιατική, όπως στα νέα: γράφω ἐπιστολήν, λύω τὸν ἵππον. Υπάρχουν όμως ομάδες ρημάτων που θέλουν γενική ή δοτική. Τις αναγνωρίζεις από τη σημασία τους.
| πτώση | τι σημαίνουν τα ρήματα | παραδείγματα |
|---|---|---|
| γενική | αισθάνομαι, αγγίζω | ἀκούω (τινός), ἅπτομαι |
| θυμάμαι, ξεχνώ | μέμνημαι, ἐπιλανθάνομαι | |
| επιθυμώ, φροντίζω | ἐπιθυμῶ, ἐπιμελοῦμαι | |
| άρχω, εξουσιάζω | ἄρχω, κρατῶ | |
| λυπάμαι, φείδομαι, μετέχω | φείδομαι, μετέχω | |
| δοτική | υπακούω, εμπιστεύομαι | πείθομαι, πιστεύω |
| βοηθώ, ακολουθώ | βοηθῶ, ἕπομαι | |
| χρησιμοποιώ, πολεμώ | χρῶμαι, μάχομαι | |
| αρέσω | ἀρέσκω |
Στον Ισοκράτη θα βρεις «τοῖς δὲ νόμοις πείθου» (στους νόμους να πειθαρχείς), με δοτική. Στην Κύρου Παιδεία (1.3.14) ο παππούς υπόσχεται στον μικρό Κύρο ότι ο οινοχόος του, ο Σάκας, δεν θα ελέγχει πια πότε μπαίνει να τον δει: «τῆς παρ᾽ ἐμὲ εἰσόδου σοι οὐ Σάκας ἄρξει». Το ἄρχω θέλει γενική.
Δίπτωτα: άμεσο και έμμεσο
Ποιο αντικείμενο είναι άμεσο και ποιο έμμεσο δεν το αποφασίζει η σημασία μόνο. Το σχολικό βιβλίο ακολουθεί σταθερό πίνακα, και καλό είναι να τον ξέρεις όπως είναι:
| τα δύο αντικείμενα | άμεσο | έμμεσο | παράδειγμα (δικό μας) |
|---|---|---|---|
| αιτιατική + δοτική | η αιτιατική | η δοτική | δίδωμί σοι τὸ βιβλίον |
| αιτιατική + γενική | η αιτιατική | η γενική | κατηγορῶ σοῦ ταῦτα |
| δύο αιτιατικές | η αιτιατική του προσώπου | η αιτιατική του πράγματος | διδάσκω τοὺς παῖδας τὴν μουσικήν |
| γενική + δοτική | η γενική | η δοτική | παραχωρῶ σοι τῆς ἀρχῆς |
Στο πρώτο παράδειγμα άμεσο είναι το τὸ βιβλίον και έμμεσο το σοι. Στο τρίτο, άμεσο είναι το τοὺς παῖδας (πρόσωπο) και έμμεσο το τὴν μουσικήν (πράγμα).
Ρήματα με δύο αιτιατικές είναι τα: διδάσκω (μαθαίνω σε κάποιον κάτι), ἐρωτῶ (ρωτώ κάποιον κάτι), αἰτῶ (ζητώ από κάποιον κάτι), ἀφαιροῦμαι και ἀποστερῶ (παίρνω από κάποιον κάτι), κρύπτω (κρύβω κάτι από κάποιον), ἐνδύω, ἐκδύω, ἀμφιέννυμι (ντύνω και γδύνω κάποιον κάτι), ποιῶ και λέγω με επίρρημα ή επίθετο (κακὰ ποιῶ τινα).
Παράδειγμα 1
Βρες τα αντικείμενα του «ἠμφίεσε» και του «ἐπιδιδάξει» στον Ξενοφώντα: «τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε» και «ἢν δέ τι ἄρα προσδέωμαι, ὁ πάππος με οὗτος ἐπιδιδάξει» (κι αν μου λείπει ακόμη κάτι, θα μου το διδάξει ο παππούς μου εδώ).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στην ίδια πρόταση ξαναβρίσκεις όσα έμαθες στα δύο προηγούμενα μαθήματα: το ἤν είναι το ἐάν, και το προσδέωμαι είναι υποτακτική. Το τι είναι η αόριστη αντωνυμία: «κάτι».
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα μονόπτωτα από τα δίπτωτα ρήματα.
- Να βρίσκεις αν ένα ρήμα θέλει το αντικείμενό του σε αιτιατική, γενική ή δοτική.
- Να χαρακτηρίζεις άμεσο και έμμεσο αντικείμενο στα δίπτωτα ρήματα.
- Να αναγνωρίζεις τα αντικείμενα σε αυθεντικό κείμενο, ακόμη κι όταν ένα από αυτά εννοείται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.