Μετοχές
Τρέχοντας, δεμένος: το ρήμα που γίνεται επίθετο ή επίρρημα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, §11.1, 11.2
Θα μάθεις να
- Να σχηματίζεις τη μετοχή σε -οντας ή -ώντας και να τη γράφεις με το σωστό ο ή ω.
- Να σχηματίζεις τη μετοχή σε -μένος και να την κλίνεις σαν επίθετο.
- Να λες τι δουλειά κάνει η κάθε μετοχή μέσα στην πρόταση.
- Να εξηγείς γιατί η μετοχή μετράει στα κλιτά, αν και η μία της μορφή δεν αλλάζει ποτέ.
Το ρήμα που αλλάζει δουλειά
Διάβασε δύο προτάσεις:
- Η Ελένη γύρισε στο σπίτι τρέχοντας.
- Το σκυλί ήταν δεμένο στην αυλή.
Το τρέχοντας βγαίνει από το ρήμα τρέχω και το δεμένο από το ρήμα δένω. Κανένα από τα δύο όμως δεν κάνει τη δουλειά του ρήματος. Το τρέχοντας λέει πώς γύρισε η Ελένη, όπως θα το έλεγε ένα επίρρημα. Το δεμένο λέει σε τι κατάσταση ήταν το σκυλί, όπως θα το έλεγε ένα επίθετο.
Αυτές οι λέξεις λέγονται μετοχές. Το όνομα βγαίνει από το ρήμα μετέχω, δηλαδή «παίρνω μέρος»: η μετοχή παίρνει κάτι από το ρήμα και κάτι από το επίθετο ή το επίρρημα.
Η μετοχή σε -οντας και -ώντας
Τη φτιάχνεις από τον ενεστώτα της ενεργητικής φωνής. Η κατάληξη εξαρτάται από τη συζυγία του ρήματος, που την ξέρεις από την ενότητα Συζυγίες:
| Συζυγία | Κατάληξη | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| α΄ (γράφω) | -οντας, με όμικρον, άτονο | γράφω → γράφοντας · τρέχω → τρέχοντας · διαβάζω → διαβάζοντας |
| β΄ (αγαπώ, μπορώ) | -ώντας, με ωμέγα, τονισμένο | αγαπώ → αγαπώντας · μιλώ → μιλώντας · οδηγώ → οδηγώντας |
Ο τόνος σε βοηθάει να θυμάσαι. Στη β΄ συζυγία ο τόνος είναι στο τέλος (μι-λώ), και μένει στο τέλος και στη μετοχή (μι-λώ-ντας). Στην α΄ ο τόνος μένει πίσω (γρά-φο-ντας) και το ο δεν τονίζεται ποτέ.
Τα ρήματα της α΄ συζυγίας που τελειώνουν σε δύο φωνήεντα παίρνουν ένα γ: λέω → λέγοντας, τρώω → τρώγοντας, ακούω → ακούγοντας, κλαίω → κλαίγοντας, με όμικρον, όπως όλη η α΄ συζυγία. Το αγαπάω και το γελάω τελειώνουν κι αυτά σε δύο φωνήεντα, αλλά είναι της β΄ (αγαπώ, γελώ): αγαπώντας, γελώντας, χωρίς γ.
Αυτή η μετοχή δεν αλλάζει ποτέ, όποιος κι αν κάνει την ενέργεια:
- Ο παππούς διάβαζε την εφημερίδα χαμογελώντας.
- Οι φίλες μου μπήκαν στην τάξη χαμογελώντας.
- Εμείς φύγαμε χαμογελώντας.
Μέσα στην πρόταση απαντά σε μια ερώτηση που κάνεις στο ρήμα, όπως το επίρρημα:
| Πρόταση | Ερώτηση | Τι λέει η μετοχή |
|---|---|---|
| Βγήκε από το νερό τρέμοντας. | πώς βγήκε; | τον τρόπο |
| Γυρίζοντας από το σχολείο, είδα ένα ουράνιο τόξο. | πότε το είδα; | τον χρόνο |
| Ξέροντας τον δρόμο, δεν χάθηκε. | γιατί δεν χάθηκε; | την αιτία |
Συνήθως την ενέργεια της μετοχής την κάνει το ίδιο πρόσωπο που κάνει και το ρήμα. Στο Γυρίζοντας από το σχολείο, είδα ένα ουράνιο τόξο γύριζα εγώ και είδα εγώ.
Η μετοχή σε -μένος
Τη φτιάχνεις από την παθητική φωνή του ρήματος: δένομαι → δεμένος, κουράζομαι → κουρασμένος. Λέει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται κάποιος ή κάτι, αφού έγινε η ενέργεια. Το πλυμένο πουκάμισο είναι ένα πουκάμισο που κάποιος το έπλυνε, και τώρα είναι καθαρό.
| Ρήμα | Μετοχή | Ρήμα | Μετοχή |
|---|---|---|---|
| δένω | δεμένος | αγαπώ | αγαπημένος |
| πλένω | πλυμένος | ξεχνώ | ξεχασμένος |
| κουράζω | κουρασμένος | γράφω | γραμμένος |
| στολίζω | στολισμένος | κόβω | κομμένος |
| κλειδώνω | κλειδωμένος | κρύβω | κρυμμένος |
Αυτή η μετοχή κλίνεται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο:
| Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο | |
|---|---|---|---|
| Ενικός | ο δεμένος | η δεμένη | το δεμένο |
| Πληθυντικός | οι δεμένοι | οι δεμένες | τα δεμένα |
Και όπως το επίθετο, συμφωνεί με το ουσιαστικό της σε γένος, αριθμό και πτώση: ένα σπασμένο παράθυρο, τα σπασμένα παράθυρα, βρήκα τη βάρκα δεμένη. Συχνά μπαίνει μετά το είμαι: Η πόρτα είναι κλειδωμένη.
Πρόσεξε και τα δύο μ. Τα ρήματα σε -βω και -φω δίνουν συνήθως μετοχή σε -μμένος: γράφω → γραμμένος, κόβω → κομμένος, ράβω → ραμμένος, κρύβω → κρυμμένος, ανάβω → αναμμένος.
Κλιτή ή άκλιτη;
Στην ενότητα Τα δέκα μέρη του λόγου η μετοχή μπήκε στα κλιτά. Τώρα βλέπεις ότι αυτό ισχύει μόνο για τη μία από τις δύο:
- Η μετοχή σε -μένος κλίνεται κανονικά: δεμένος, δεμένης, δεμένοι.
- Η μετοχή σε -οντας / -ώντας δεν αλλάζει ποτέ, όπως ένα επίρρημα.
Η γραμματική μετράει τη μετοχή ως ένα μέρος του λόγου, και αφού ένα κομμάτι της κλίνεται, τη βάζει στα κλιτά. Όταν όμως σου ζητούν να κρίνεις μια συγκεκριμένη λέξη, κοίτα την κατάληξή της.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τις μετοχές και πες τι δουλειά κάνει η καθεμιά: «Περπατώντας στην παραλία, η Ελένη βρήκε ένα μπουκάλι θαμμένο στην άμμο. Μέσα είχε ένα χαρτί γραμμένο με μολύβι. Το διάβασε γελώντας.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ψάχνουμε πρώτα τις καταλήξεις -οντας / -ώντας: περπατώντας και γελώντας. Και οι δύο βγαίνουν από ρήματα της β΄ συζυγίας (περπατώ, γελώ), γι' αυτό γράφονται με τονισμένο ω.
Ρωτάμε το ρήμα. Πότε βρήκε το μπουκάλι; Περπατώντας στην παραλία: η μετοχή λέει τον χρόνο. Πώς το διάβασε; Γελώντας: λέει τον τρόπο.
Ψάχνουμε μετά το -μένος: θαμμένο (από το θάβω) και γραμμένο (από το γράφω). Και οι δύο έχουν δύο μ, γιατί τα ρήματα τελειώνουν σε -βω και -φω.
Κοιτάμε με ποια λέξη συμφωνούν. Το θαμμένο πάει με το μπουκάλι και το γραμμένο με το χαρτί: ουδέτερο, ενικός. Λένε σε τι κατάσταση ήταν αυτά τα πράγματα, όπως θα το έλεγε ένα επίθετο.
Παράδειγμα 2
Φτιάξε και τις δύο μετοχές του ρήματος «ζωγραφίζω» και βάλε την καθεμιά σε μια πρόταση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Λέμε το ρήμα: ζω-γρα-φί-ζω. Ο τόνος δεν είναι στο τέλος, άρα είναι της α΄ συζυγίας. Η ενεργητική μετοχή είναι ζωγραφίζοντας, με όμικρον.
Για τη μετοχή σε -μένος σκεφτόμαστε την παθητική: ζωγραφίζομαι, ζωγραφίστηκα. Η μετοχή είναι ζωγραφισμένος, ζωγραφισμένη, ζωγραφισμένο.
Τις βάζουμε σε προτάσεις:
Ο Νίκος πέρασε το απόγευμα ζωγραφίζοντας. Λέει πώς πέρασε το απόγευμα.
Στον τοίχο κρέμονται δύο ζωγραφισμένα πιάτα. Συμφωνεί με τα πιάτα: ουδέτερο, πληθυντικός.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Γράψε τη μετοχή σε -ντας των ρημάτων «γελώ» και «παίζω».
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να σχηματίζεις τη μετοχή σε -οντας ή -ώντας και να τη γράφεις με το σωστό ο ή ω.
- Να σχηματίζεις τη μετοχή σε -μένος και να την κλίνεις σαν επίθετο.
- Να λες τι δουλειά κάνει η κάθε μετοχή μέσα στην πρόταση.
- Να εξηγείς γιατί η μετοχή μετράει στα κλιτά, αν και η μία της μορφή δεν αλλάζει ποτέ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.