Τα δέκα μέρη του λόγου
Κλιτά και άκλιτα: ποιες λέξεις αλλάζουν μορφή και ποιες όχι.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, §5.1
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τα δέκα μέρη του λόγου.
- Να ξεχωρίζεις τα κλιτά από τα άκλιτα.
- Να αναγνωρίζεις το μέρος του λόγου κάθε λέξης μέσα σε πρόταση.
- Να καταλαβαίνεις από τη θέση και τη δουλειά της ότι η ίδια λέξη μπορεί να είναι άλλο μέρος του λόγου.
Δέκα δουλειές για τις λέξεις
Κάθε λέξη μέσα σε μια πρόταση κάνει μια δουλειά. Άλλη ονομάζει ένα πρόσωπο ή ένα πράγμα, άλλη λέει τι κάνει αυτό, άλλη πώς, πότε ή πού το κάνει, κι άλλη απλώς ενώνει δύο κομμάτια. Η γραμματική μετράει δέκα τέτοιες δουλειές και τις λέει μέρη του λόγου.
Τα δέκα χωρίζονται σε δύο ομάδες, ανάλογα με το αν η λέξη αλλάζει μορφή:
- Κλιτά είναι όσα αλλάζουν κατάληξη. Λέμε ο φίλος, του φίλου, οι φίλοι· γράφω, γράφεις, έγραψα. Αυτή η αλλαγή λέγεται κλίση.
- Άκλιτα είναι όσα μένουν πάντα ίδια. Το χθες, το και, το για γράφονται με έναν μόνο τρόπο, όπου κι αν μπουν.
Τα έξι κλιτά
| Μέρος του λόγου | Τι κάνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Άρθρο | μπαίνει μπροστά από το ουσιαστικό και δείχνει γένος, αριθμό και πτώση | ο, η, το · ένας, μία, ένα |
| Ουσιαστικό | ονομάζει πρόσωπο, ζώο, πράγμα, τόπο ή ιδέα | Άννα, σκύλος, θάλασσα, χαρά |
| Επίθετο | λέει μια ιδιότητα του ουσιαστικού | ψηλός, κόκκινη, ζεστό |
| Αντωνυμία | μπαίνει στη θέση ενός ονόματος ή δείχνει σε ποιον ανήκει κάτι | εγώ, αυτός, μου, ποιος, κάποιος |
| Ρήμα | λέει μια ενέργεια ή μια κατάσταση | τρέχω, διαβάζω, είμαι |
| Μετοχή | γεννιέται από ρήμα και δουλεύει σαν επίθετο ή σαν επίρρημα | δεμένος, κουρασμένη, τρέχοντας |
Η μετοχή έχει μια ιδιαιτερότητα. Όσες τελειώνουν σε -μένος κλίνονται κανονικά, όπως τα επίθετα: δεμένος, δεμένη, δεμένο, δεμένοι. Όσες τελειώνουν σε -οντας ή -ώντας δεν αλλάζουν ποτέ: ο Νίκος έφυγε τρέχοντας, τα κορίτσια έφυγαν τρέχοντας. Η γραμματική πάντως μετράει τη μετοχή στα κλιτά, επειδή οι μετοχές σε -μένος κλίνονται.
Τα τέσσερα άκλιτα
| Μέρος του λόγου | Τι κάνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Επίρρημα | λέει πού, πότε, πώς ή πόσο γίνεται κάτι | εδώ, χθες, γρήγορα, πολύ, ναι, όχι |
| Πρόθεση | μπαίνει μπροστά από ένα όνομα και το δένει με την υπόλοιπη πρόταση | σε, από, με, για, προς, χωρίς |
| Σύνδεσμος | ενώνει λέξεις ή προτάσεις | και, ή, αλλά, όμως, επειδή, αν |
| Επιφώνημα | βγάζει ένα συναίσθημα ή μια κραυγή | αχ, ωχ, ουφ, μπράβο, ε |
Το επίρρημα απαντά συνήθως σε μια ερώτηση που κάνεις στο ρήμα: πού έπαιξαν; — έξω· πότε έφυγε; — νωρίς· πώς μίλησε; — ήρεμα.
Μερικά επιρρήματα έχουν και βαθμούς σύγκρισης: γρήγορα, γρηγορότερα· καλά, καλύτερα. Αυτό δεν είναι κλίση: δεν αλλάζουν σε πτώση, αριθμό ή πρόσωπο, οπότε το επίρρημα μένει στα άκλιτα.
Μέσα στα άκλιτα, το πιο συχνό μπέρδεμα είναι ανάμεσα στην πρόθεση και τον σύνδεσμο. Η πρόθεση ακουμπάει ένα όνομα (με τον παππού, για την Ελένη). Ο σύνδεσμος ενώνει δύο ισότιμα κομμάτια, δύο λέξεις ή δύο προτάσεις (ψωμί και τυρί, ήθελα να έρθω, αλλά έβρεχε).
Ίδια λέξη, άλλο μέρος του λόγου
Το μέρος του λόγου δεν είναι γραμμένο πάνω στη λέξη. Το δείχνει η δουλειά που κάνει μέσα στη συγκεκριμένη πρόταση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το μέρος του λόγου κάθε λέξης: «Ωχ, η μικρή Ελένη ξέχασε πάλι το βιβλίο της και γύρισε τρέχοντας από την αυλή.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινάμε από τα ρήματα, που είναι ο σκελετός: ξέχασε και γύρισε. Γύρω τους θα βρούμε τα υπόλοιπα.
Ποιος ξέχασε; Η Ελένη — ουσιαστικό. Τι ξέχασε; Το βιβλίο — ουσιαστικό. Από πού γύρισε; Από την αυλή — ουσιαστικό.
Μπροστά από τα τρία ουσιαστικά στέκονται τα άρθρα η, το και την.
Το μικρή λέει μια ιδιότητα της Ελένης: επίθετο. Το της δείχνει σε ποια ανήκει το βιβλίο: αντωνυμία. Το τρέχοντας βγαίνει από το ρήμα «τρέχω» και λέει πώς γύρισε: μετοχή.
Μένουν τα άκλιτα. Το πάλι πάει με το ρήμα και λέει ότι αυτό έγινε ξανά: επίρρημα. Το από δένει την «αυλή» με την πρόταση: πρόθεση. Το και ενώνει δύο προτάσεις: σύνδεσμος. Το ωχ βγάζει ένα συναίσθημα: επιφώνημα.
Και τα δέκα μέρη του λόγου χώρεσαν σε μία πρόταση.
Παράδειγμα 2
Στην πρόταση «Τα γλυκά τα έφερε η θεία», τι είναι το πρώτο και τι το δεύτερο «τα»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρώτο τα στέκεται ακριβώς μπροστά από το «γλυκά», που ονομάζει κάτι. Είναι άρθρο.
Το δεύτερο τα δεν έχει ουσιαστικό δίπλα του. Είναι κολλημένο στο ρήμα «έφερε» και σημαίνει «αυτά», δηλαδή τα γλυκά. Παίρνει τη θέση ενός ονόματος, άρα είναι αντωνυμία.
Έλεγχος: αν σβήσεις το δεύτερο «τα», η πρόταση στέκει (Τα γλυκά έφερε η θεία). Αν σβήσεις το πρώτο, το «γλυκά» μένει χωρίς άρθρο και η πρόταση ακούγεται λειψή. Οι δύο λέξεις γράφονται ίδια, αλλά κάνουν άλλη δουλειά.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Γράψε τα τέσσερα άκλιτα μέρη του λόγου.
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τα δέκα μέρη του λόγου.
- Να ξεχωρίζεις τα κλιτά από τα άκλιτα.
- Να αναγνωρίζεις το μέρος του λόγου κάθε λέξης μέσα σε πρόταση.
- Να καταλαβαίνεις από τη θέση και τη δουλειά της ότι η ίδια λέξη μπορεί να είναι άλλο μέρος του λόγου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.