Τα δέκα μέρη του λόγου
Κλιτά και άκλιτα: ποιες λέξεις αλλάζουν μορφή και ποιες όχι.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ονομάζεις τα δέκα μέρη του λόγου.
- Να ξεχωρίζεις τα κλιτά από τα άκλιτα.
- Να αναγνωρίζεις το μέρος του λόγου κάθε λέξης μέσα σε πρόταση.
- Να καταλαβαίνεις από τη θέση και τη δουλειά της ότι η ίδια λέξη μπορεί να είναι άλλο μέρος του λόγου.
Δέκα δουλειές για τις λέξεις
Κάθε λέξη μέσα σε μια πρόταση κάνει μια δουλειά. Άλλη ονομάζει ένα πρόσωπο ή ένα πράγμα, άλλη λέει τι κάνει αυτό, άλλη πώς, πότε ή πού το κάνει, κι άλλη απλώς ενώνει δύο κομμάτια. Η γραμματική μετράει δέκα τέτοιες δουλειές και τις λέει μέρη του λόγου.
Τα δέκα χωρίζονται σε δύο ομάδες, ανάλογα με το αν η λέξη αλλάζει μορφή:
- Κλιτά είναι όσα αλλάζουν κατάληξη. Λέμε ο φίλος, του φίλου, οι φίλοι· γράφω, γράφεις, έγραψα. Αυτή η αλλαγή λέγεται κλίση.
- Άκλιτα είναι όσα μένουν πάντα ίδια. Το χθες, το και, το για γράφονται με έναν μόνο τρόπο, όπου κι αν μπουν.
Τα έξι κλιτά
| Μέρος του λόγου | Τι κάνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Άρθρο | μπαίνει μπροστά από το ουσιαστικό και δείχνει γένος, αριθμό και πτώση | ο, η, το · ένας, μία, ένα |
| Ουσιαστικό | ονομάζει πρόσωπο, ζώο, πράγμα, τόπο ή ιδέα | Άννα, σκύλος, θάλασσα, χαρά |
| Επίθετο | λέει μια ιδιότητα του ουσιαστικού | ψηλός, κόκκινη, ζεστό |
| Αντωνυμία | μπαίνει στη θέση ενός ονόματος ή δείχνει σε ποιον ανήκει κάτι | εγώ, αυτός, μου, ποιος, κάποιος |
| Ρήμα | λέει μια ενέργεια ή μια κατάσταση | τρέχω, διαβάζω, είμαι |
| Μετοχή | γεννιέται από ρήμα και δουλεύει σαν επίθετο ή σαν επίρρημα | δεμένος, κουρασμένη, τρέχοντας |
Η μετοχή έχει μια ιδιαιτερότητα. Όσες τελειώνουν σε -μένος κλίνονται κανονικά, όπως τα επίθετα: δεμένος, δεμένη, δεμένο, δεμένοι. Όσες τελειώνουν σε -οντας ή -ώντας δεν αλλάζουν ποτέ: ο Νίκος έφυγε τρέχοντας, τα κορίτσια έφυγαν τρέχοντας. Η γραμματική πάντως μετράει τη μετοχή στα κλιτά, επειδή οι μετοχές σε -μένος κλίνονται.
Τα τέσσερα άκλιτα
| Μέρος του λόγου | Τι κάνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Επίρρημα | λέει πού, πότε, πώς ή πόσο γίνεται κάτι | εδώ, χθες, γρήγορα, πολύ, ναι, όχι |
| Πρόθεση | μπαίνει μπροστά από ένα όνομα και το δένει με την υπόλοιπη πρόταση | σε, από, με, για, προς, χωρίς |
| Σύνδεσμος | ενώνει λέξεις ή προτάσεις | και, ή, αλλά, όμως, επειδή, αν |
| Επιφώνημα | βγάζει ένα συναίσθημα ή μια κραυγή | αχ, ωχ, ουφ, μπράβο, ε |
Το επίρρημα απαντά συνήθως σε μια ερώτηση που κάνεις στο ρήμα: πού έπαιξαν; — έξω· πότε έφυγε; — νωρίς· πώς μίλησε; — ήρεμα.
Μέσα στα άκλιτα, το πιο συχνό μπέρδεμα είναι ανάμεσα στην πρόθεση και τον σύνδεσμο. Η πρόθεση ακουμπάει ένα όνομα (με τον παππού, για την Ελένη). Ο σύνδεσμος ενώνει δύο ισότιμα κομμάτια, δύο λέξεις ή δύο προτάσεις (ψωμί και τυρί, ήθελα να έρθω, αλλά έβρεχε).
Ίδια λέξη, άλλο μέρος του λόγου
Το μέρος του λόγου δεν είναι γραμμένο πάνω στη λέξη. Το δείχνει η δουλειά που κάνει μέσα στη συγκεκριμένη πρόταση.
Ας το δούμε σε προτάσεις
Παράδειγμα 1
Βρες το μέρος του λόγου κάθε λέξης: «Ωχ, η μικρή Ελένη ξέχασε πάλι το βιβλίο της και γύρισε τρέχοντας από την αυλή.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Στην πρόταση «Τα γλυκά τα έφερε η θεία», τι είναι το πρώτο και τι το δεύτερο «τα»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ονομάζεις τα δέκα μέρη του λόγου.
- Να ξεχωρίζεις τα κλιτά από τα άκλιτα.
- Να αναγνωρίζεις το μέρος του λόγου κάθε λέξης μέσα σε πρόταση.
- Να καταλαβαίνεις από τη θέση και τη δουλειά της ότι η ίδια λέξη μπορεί να είναι άλλο μέρος του λόγου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Ανοίγει σε δική του σελίδα — εκεί ζει η επανάληψη.