Αριθμητικά
Δύο, δεύτερος, διπλός, δυάδα: πόσα, με ποια σειρά, πόσες φορές.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, §9.1, 9.2, 9.3, 9.4, 9.5
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα πέντε είδη αριθμητικών: απόλυτα, τακτικά, πολλαπλασιαστικά, αναλογικά, περιληπτικά.
- Να κλίνεις σωστά τα απόλυτα που αλλάζουν: ένας, τρεις, τέσσερις, διακόσιοι, χίλιοι.
- Να γράφεις χωρίς λάθη τα αριθμητικά που μπερδεύουν, όπως «εννιά» και «ένατος».
- Να γράφεις τα τακτικά με συντομογραφία: 1ος, 2η, 3ο.
Αριθμοί γραμμένοι με λέξεις
Το δύο, το δεύτερος, το διπλός και η δυάδα έχουν όλα μέσα τους τον αριθμό δύο. Λένε όμως τέσσερα διαφορετικά πράγματα: πόσα είναι, ποιο είναι στη σειρά, από πόσα μέρη είναι φτιαγμένο κάτι, ή πόσα μαζί κάνουν μια ομάδα.
Οι λέξεις που λένε αριθμούς λέγονται αριθμητικά. Από την ενότητα Τα δέκα μέρη του λόγου ξέρεις ότι δεν είναι ξεχωριστό μέρος του λόγου. Τα περισσότερα είναι επίθετα, γιατί συνοδεύουν ένα ουσιαστικό. Ένα είδος, τα περιληπτικά, είναι ουσιαστικά.
Τα απόλυτα
Τα περισσότερα απόλυτα δεν αλλάζουν: δύο, πέντε, έξι, δέκα, είκοσι, πενήντα, εκατό. Λέμε πέντε αγόρια, πέντε κορίτσια, πέντε σπίτια.
Μερικά όμως κλίνονται και συμφωνούν με το ουσιαστικό τους:
| Αριθμός | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| 1 | ένας (ενός, έναν) | μία ή μια (μιας) | ένα (ενός) |
| 3 | τρεις (τριών) | τρεις (τριών) | τρία (τριών) |
| 4 | τέσσερις (τεσσάρων) | τέσσερις (τεσσάρων) | τέσσερα (τεσσάρων) |
| 200 | διακόσιοι | διακόσιες | διακόσια |
| 1.000 | χίλιοι | χίλιες | χίλια |
Όπως το διακόσιοι κλίνονται όλες οι εκατοντάδες ως το 900: τριακόσιοι, τετρακόσιοι, πεντακόσιοι, εξακόσιοι, εφτακόσιοι, οχτακόσιοι, εννιακόσιοι.
Το τρεις και το τέσσερις κλίνονται και μέσα σε μεγαλύτερους αριθμούς: δεκατρείς μαθήτριες, δεκατρία παιδιά, είκοσι τέσσερις ώρες, είκοσι τέσσερα λεπτά. Το ίδιο και το ένας από το 21 και πάνω: είκοσι ένας μαθητές, είκοσι μία μαθήτριες. Από το 13 ως το 19 τα απόλυτα γράφονται με μία λέξη: δεκατρία, δεκαπέντε, δεκαέξι, δεκαεφτά. Από το 21 και πάνω γράφονται χωριστά: είκοσι ένα, τριάντα πέντε.
Εκατό ή εκατόν; Χίλια ή χιλιάδες;
Το εκατό γράφεται έτσι όταν στέκεται μόνο του: εκατό ευρώ, εκατό χρόνια. Όταν ακολουθεί κι άλλος αριθμός, γίνεται εκατόν: εκατόν ένα, εκατόν πενήντα παιδιά, εκατόν δεκατρείς σελίδες.
Το χίλια λέει μόνο το 1.000: χίλια ευρώ, χίλιες σελίδες, χίλια τριακόσια. Από το 2.000 και πάνω δεν λέμε «δύο χίλια» αλλά δύο χιλιάδες: η χιλιάδα είναι θηλυκό ουσιαστικό. Γι' αυτό και ο αριθμός πριν από αυτήν μπαίνει στο θηλυκό: τρεις χιλιάδες, τέσσερις χιλιάδες, διακόσιες χιλιάδες, ακόμα κι όταν μετράς δέντρα ή παιδιά: τρεις χιλιάδες δέντρα.
Το ένας, μία, ένα είναι και αόριστο άρθρο. Όταν λες Θέλω μία σοκολάτα, όχι δύο, μετράς: είναι αριθμητικό. Όταν λες Είδα μια ταινία, απλώς δεν λες ποια: είναι άρθρο.
Τα τακτικά
Τα τακτικά λένε τη θέση σε μια σειρά. Κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο: ο πρώτος, η πρώτη, το πρώτο.
| Αριθμός | Τακτικό | Αριθμός | Τακτικό |
|---|---|---|---|
| 1 | πρώτος | 9 | ένατος |
| 2 | δεύτερος | 10 | δέκατος |
| 3 | τρίτος | 11 | ενδέκατος |
| 4 | τέταρτος | 12 | δωδέκατος |
| 5 | πέμπτος | 13 | δέκατος τρίτος |
| 6 | έκτος | 20 | εικοστός |
| 7 | έβδομος | 30 | τριακοστός |
| 8 | όγδοος | 100 | εκατοστός |
Στα σύνθετα τακτικά κλίνονται όλα τα κομμάτια: η εικοστή πρώτη σελίδα, στον δέκατο τρίτο όροφο.
Με αριθμό τα τακτικά γράφονται συντομογραφικά: γράφεις τον αριθμό και δίπλα το τέλος της κατάληξης.
| Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο | |
|---|---|---|---|
| Ενικός | ο 1ος | η 1η | το 1ο |
| Πληθυντικός | οι 1οι | οι 1ες | τα 1α |
Η συντομογραφία αλλάζει μαζί με την πτώση: ο 3ος όροφος, αλλά μένουμε στον 3ο όροφο, γιατί εκεί λέμε «τρίτο».
Υπάρχει και ο ελληνικός τρόπος, με γράμματα και μια κεραία: Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄, Ε΄. Η Ε΄ Δημοτικού διαβάζεται «πέμπτη Δημοτικού».
Πολλαπλασιαστικά και αναλογικά
Αυτά τα δύο είδη μοιάζουν, αλλά λένε άλλο πράγμα.
Τα πολλαπλασιαστικά τελειώνουν σε -πλός και λένε από πόσα ίδια μέρη είναι φτιαγμένο κάτι: απλό εισιτήριο, διπλό κρεβάτι, τριπλό άλμα, διπλή πόρτα.
Τα αναλογικά τελειώνουν σε -πλάσιος και συγκρίνουν με κάτι άλλο: πόσες φορές μεγαλύτερο είναι. Η αυλή τους είναι διπλάσια από τη δική μας σημαίνει ότι χωράει δύο φορές τη δική μας. Το ίδιο και τα τριπλάσιος, τετραπλάσιος, δεκαπλάσιος, εκατονταπλάσιος.
Για να τα ξεχωρίσεις, ψάξε αν υπάρχει σύγκριση. Αν η πρόταση λέει ή εννοεί «από κάτι άλλο», το αριθμητικό είναι αναλογικό.
Τα περιληπτικά
Τα περιληπτικά τελειώνουν συνήθως σε -άδα και ονομάζουν μια ομάδα από τόσα πράγματα: μονάδα, δυάδα, τριάδα, τετράδα, δεκάδα, δωδεκάδα, εικοσάδα, εκατοντάδα, χιλιάδα.
Τα ξέρεις ήδη από τα μαθηματικά: οι μονάδες, οι δεκάδες και οι εκατοντάδες ενός αριθμού. Είναι ουσιαστικά, οπότε έχουν άρθρο και πληθυντικό: μια δεκάδα αυγά, χιλιάδες άνθρωποι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γράψε τους αριθμούς με λέξεις: «Στην 3η σειρά κάθονταν 13 μαθήτριες και 4 παιδιά από την 1η τάξη.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το 3η είναι τακτικό, γιατί λέει ποια σειρά. Η κατάληξη -η δείχνει θηλυκό: τρίτη.
Το 13 πάει με το μαθήτριες, που είναι θηλυκό. Το 13 τελειώνει σε 3, οπότε κλίνεται: δεκατρείς, με τόνο, γιατί έχει τρεις συλλαβές.
Το 4 πάει με το παιδιά, που είναι ουδέτερο: τέσσερα. Το 1η είναι πάλι τακτικό θηλυκό: πρώτη.
Η πρόταση γίνεται:
Στην τρίτη σειρά κάθονταν δεκατρείς μαθήτριες και τέσσερα παιδιά από την πρώτη τάξη.
Παράδειγμα 2
Βρες τα αριθμητικά και το είδος τους: «Στο τουρνουά έπαιξαν τέσσερις δυάδες. Η δική μας βγήκε δεύτερη, με διπλάσιους πόντους από την τέταρτη.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το τέσσερις λέει πόσες δυάδες: απόλυτο. Είναι θηλυκό, γιατί συμφωνεί με το δυάδες.
Το δυάδες ονομάζει ομάδες των δύο παικτών. Παίρνει δικό του άρθρο (οι δυάδες) και έχει ενικό και πληθυντικό, άρα είναι ουσιαστικό: περιληπτικό.
Το δεύτερη και το τέταρτη λένε τη θέση στη σειρά: τακτικά.
Το διπλάσιους συγκρίνει τους πόντους μας με τους πόντους της τέταρτης δυάδας: αναλογικό. Αν έλεγε διπλός, θα ήταν πολλαπλασιαστικό, αλλά τότε δεν θα υπήρχε σύγκριση.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Γράψε το τακτικό του 9 στα τρία γένη του ενικού.
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα πέντε είδη αριθμητικών: απόλυτα, τακτικά, πολλαπλασιαστικά, αναλογικά, περιληπτικά.
- Να κλίνεις σωστά τα απόλυτα που αλλάζουν: ένας, τρεις, τέσσερις, διακόσιοι, χίλιοι.
- Να γράφεις χωρίς λάθη τα αριθμητικά που μπερδεύουν, όπως «εννιά» και «ένατος».
- Να γράφεις τα τακτικά με συντομογραφία: 1ος, 2η, 3ο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.