Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXXIX. Ένα πρότυπο ιδανικού ανθρώπου

Οι υποθετικοί λόγοι.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 Α ·2025 Β ·2025 Γ ·2025 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXIX του Σενέκα για τον σοφό που αξιοποιεί κάθε τύχη.
  2. Να αναγνωρίζεις τα τρία είδη υποθετικού λόγου (ανοικτή υπόθεση, αντίθετη προς την πραγματικότητα, δυνατή ή πιθανή) από την εκφορά της υπόθεσης και της απόδοσης.
  3. Να συμπληρώνεις τους ελλειπτικούς υποθετικούς λόγους με si minus και να εξηγείς τι εννοείται.
  4. Να μετατρέπεις έναν υποθετικό λόγο από το ένα είδος στο άλλο, με τους σωστούς χρόνους της υποτακτικής.

Το πλαίσιο

Ο Λούκιος Ανναίος Σενέκας (1ος αι. μ.Χ.) είναι ο σημαντικότερος Ρωμαίος Στωικός. Για τους Στωικούς ιδανικός άνθρωπος είναι ο σοφός (sapiens): με τη δύναμη της γνώσης αντιμετωπίζει τις συμφορές, προσαρμόζεται σε κάθε κατάσταση και ξέρει να τη χρησιμοποιεί. Στο απόσπασμα, από τις Ηθικές επιστολές προς τον Λουκίλιο, ο Σενέκας το δείχνει με ένα παράδειγμα από την τέχνη: ο Φειδίας θα έφτιαχνε αριστούργημα από όποιο υλικό κι αν του έδινες.

Το κείμενο

Sapientem nec paupertas nec dolor prohibet, nec eae res, quae imperītos avertunt et praecipites agunt. Tu illum premi putas malis? Utitur! Non ex ebore tantum Phidias sciēbat facere simulacra; ex aere quoque faciēbat. Si marmor illi obtulisses, si viliōrem materiam, fecisset tale, quale ex illā fieri optimum posset. Eōdem modo sapiens virtūtem, si licēbit, in divitiis explicābit, si minus, in paupertāte; si poterit, in patriā, si minus, in exilio; si poterit, imperātor, si minus, miles; si poterit, integer, si minus, debilis. Quamcumque fortūnam acceperit, aliquid ex illa memorabile efficiet.

Σενέκας, Epistulae morales 85, 40

Η μετάφραση

Δική μας, κατά λέξη όσο αντέχουν τα ελληνικά. Ό,τι εννοείται μπαίνει σε παρένθεση.

ΛατινικάΜετάφραση
Sapientem nec paupertas nec dolor prohibet, nec eae res, quae imperītos avertunt et praecipites agunt.Τον σοφό ούτε η φτώχεια ούτε ο πόνος τον εμποδίζει, ούτε εκείνα τα πράγματα που βγάζουν τους άπειρους από τον δρόμο τους και τους γκρεμοτσακίζουν.
Tu illum premi putas malis? Utitur!Εσύ νομίζεις ότι εκείνος καταβάλλεται από τις συμφορές; Τις χρησιμοποιεί!
Non ex ebore tantum Phidias sciēbat facere simulacra; ex aere quoque faciēbat.Ο Φειδίας δεν ήξερε να φτιάχνει αγάλματα μόνο από ελεφαντόδοντο· έφτιαχνε και από χαλκό.
Si marmor illi obtulisses, si viliōrem materiam, fecisset tale, quale ex illā fieri optimum posset.Αν του είχες προσφέρει μάρμαρο, αν (του είχες προσφέρει) φτηνότερο υλικό, θα είχε φτιάξει τέτοιο (άγαλμα), όποιο θα μπορούσε να γίνει το καλύτερο από εκείνο (το υλικό).
Eōdem modo sapiens virtūtem, si licēbit, in divitiis explicābit, si minus, in paupertāte;Με τον ίδιο τρόπο ο σοφός θα δείξει την αρετή του, αν του επιτραπεί, μέσα στα πλούτη, αν όχι, μέσα στη φτώχεια·
si poterit, in patriā, si minus, in exilio;αν μπορέσει, στην πατρίδα, αν όχι, στην εξορία·
si poterit, imperātor, si minus, miles; si poterit, integer, si minus, debilis.αν μπορέσει, ως στρατηγός, αν όχι, ως στρατιώτης· αν μπορέσει, αρτιμελής, αν όχι, ανάπηρος.
Quamcumque fortūnam acceperit, aliquid ex illa memorabile efficiet.Όποια τύχη κι αν του λάχει, θα κατορθώσει από αυτήν κάτι αξιομνημόνευτο.

Λεξιλόγιο

Ρήματα

ΡήμαΑρχικοί χρόνοιΣημασία
prohibeoprohibui, prohibitum, prohibēre, 2εμποδίζω
avertoaverti, aversum, avertĕre, 3βγάζω κάποιον από τον δρόμο του
agoegi, actum, agĕre, 3οδηγώ· praecipitem ago γκρεμίζω
premopressi, pressum, premĕre, 3καταβάλλω, πιέζω
putoputavi, putatum, putāre, 1νομίζω
utorusus sum, uti, αποθ. 3 (+ αφαιρ.)χρησιμοποιώ
scioscivi, scitum, scire, 4ξέρω
faciofeci, factum, facĕre, 3κάνω, φτιάχνω
offero (obfero)obtuli, oblatum, offerreπροσφέρω
fiofactus sum, fieriγίνομαι
possumpotui, posseμπορώ
licetlicuit, licēre, 2 (απρόσωπο)επιτρέπεται
explicoexplicavi, explicatum, explicāre, 1αναπτύσσω, δείχνω
accipioaccepi, acceptum, accipĕre, 3δέχομαι
efficioeffeci, effectum, efficĕre, 3κατορθώνω, δημιουργώ

Ονόματα

ΛέξηΓενική, γένοςΣημασία
sapienssapientis, επίθ. ως ουσ.ο σοφός
paupertaspaupertātis, θηλ.φτώχεια
dolordolōris, αρσ.πόνος
imperītus, -a, -umάπειρος
praecepspraecipitisαυτός που πέφτει με το κεφάλι
malamalōrum, ουδ. πληθ.οι συμφορές
ebureboris, ουδ.ελεφαντόδοντο
aesaeris, ουδ.χαλκός
simulacrumsimulacri, ουδ.άγαλμα
marmormarmoris, ουδ.μάρμαρο
vilis, -is, -eευτελής, φτηνός
materiamateriae, θηλ.υλικό
virtusvirtūtis, θηλ.αρετή
divitiaedivitiārum, θηλ. πληθ.πλούτη
exiliumexilii, ουδ.εξορία
imperatorimperatōris, αρσ.στρατηγός
milesmilitis, αρσ.στρατιώτης
integer, -gra, -grumυγιής, αρτιμελής
debilis, -is, -eαδύναμος, ανάπηρος
memorabilis, -is, -eαξιομνημόνευτος

Γραμματική: οι τύποι του κειμένου

Το κείμενο δεν φέρνει καινούργιο γραμματικό κεφάλαιο. Φέρνει όμως τύπους που οι εξετάσεις ζητούν συχνά.

  • obtulisses: β΄ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου του ανώμαλου offero (ob + fero). Οι αρχικοί χρόνοι του fero (tuli, latum) μπαίνουν όπως είναι: ob-tuli, ob-latum.
  • viliōrem: αιτιατική ενικού του συγκριτικού vilior, -ior, -ius (θετικός vilis, υπερθετικός vilissimus).
  • optimum: υπερθετικός του bonus (bonus, melior, optimus).
  • posset: γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού του possum.
  • explicābit, poterit, efficiet: οριστική μέλλοντα. Πρόσεξε ότι η α΄ και β΄ συζυγία σχηματίζουν τον μέλλοντα σε -bo (explicābo), ενώ η γ΄ σε -am, -es (efficiam, efficies, efficiet).
  • acceperit: γ΄ ενικό οριστικής συντελεσμένου μέλλοντα του accipio.
  • premi: απαρέμφατο ενεστώτα παθητικής φωνής του premo.

Το βιβλίο ζητά την κλίση του ebur, ουδέτερο της γ΄ κλίσης. Όπως σε όλα τα ουδέτερα, ονομαστική, αιτιατική και κλητική είναι ίδιες.

ebur, eboris (ουδ.)

Πες την κατάληξη από μέσα σου και πάτα το κουτάκι για να δεις αν τη βρήκες.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ΕνικόςΠληθυντικός
Ονομαστικήebur
Γενική
Δοτική
Αιτιατικήebur
Κλητικήebur
Αφαιρετική

0 / 9 καταλήξεις

Συντακτικό: οι υποθετικοί λόγοι

Ο υποθετικός λόγος έχει δύο μέρη: την υπόθεση (δευτερεύουσα, με si, αρνητικά nisi) και την απόδοση (την κύρια πρόταση που λέει τι θα γίνει). Το είδος του το βρίσκεις από την εκφορά.

ΕίδοςΥπόθεσηΑπόδοσηΠαράδειγμα
Ανοικτή υπόθεση (δεν δηλώνεται αν αληθεύει)si + οριστική κάθε χρόνουοποιαδήποτε έγκλισηSi hoc facis, erras. · Si hoc facies (feceris), errābis.
Αντίθετη προς την πραγματικότητα, για το παρόνsi + υποτ. παρατατικούυποτ. παρατατικούSi hoc faceres, errares.
Αντίθετη προς την πραγματικότητα, για το παρελθόνsi + υποτ. υπερσυντελίκουυποτ. υπερσυντελίκουSi hoc fecisses, erravisses.
Δυνατή ή πιθανή, για το παρόν-μέλλονsi + υποτ. ενεστώταυποτ. ενεστώταSi hoc facias, erres.

Η σύγκριση με τα αρχαία ελληνικά βοηθά: η υποτακτική παρατατικού και υπερσυντελίκου αντιστοιχεί στη δυνητική οριστική (εἰ τοῦτο ἐποίησας, ἥμαρτες ἄν), η υποτακτική ενεστώτα στη δυνητική ευκτική (εἰ τοῦτο ποιοίης, ἁμαρτάνοις ἄν).

Οι υποθετικοί λόγοι του κειμένου

ΥπόθεσηΑπόδοσηΕίδος
Si marmor illi obtulissesfecisset tale…αντίθετο του πραγματικού στο παρελθόν: υποτ. υπερσυντελίκου και στα δύο
si viliōrem materiam (ενν. illi obtulisses)(ενν. fecisset tale…)το ίδιο, ελλειπτικό
si licēbit (ενν. ei virtūtem explicāre)in divitiis explicābitανοικτή υπόθεση για το μέλλον: οριστική μέλλοντα
si minus (= si non licēbit)(ενν. virtūtem explicābit) in paupertāteανοικτή, ελλειπτική
si poterit (ενν. virtūtem explicāre)(ενν. virtūtem explicābit) in patriāανοικτή για το μέλλον
si minus (= si non poterit)(ενν. virtūtem explicābit) in exilioανοικτή, ελλειπτική

Το ίδιο σχήμα επαναλαμβάνεται με imperātor / miles και integer / debilis. Όταν σε μια καταφατική υπόθεση αντιπαρατίθεται η αρνητική της, η δεύτερη εισάγεται με si non ή, ελλειπτικά, με si minus (πρβ. εἰ δὲ μή).

Τα δύσκολα σημεία

  • quae imperītos avertunt et praecipites agunt: αναφορική προσδιοριστική στο res, με οριστική. Το praecipites είναι κατηγορούμενο στο εννοούμενο αντικείμενο (eos, τους άπειρους).
  • Tu illum premi putas malis?: ευθεία ερώτηση ολικής άγνοιας χωρίς ερωτηματικό μόριο, για έμφαση. Το premi είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του putas, με υποκείμενο το illum. Το malis το χαρακτηρίζει το βιβλίο ποιητικό αίτιο.
  • tale, quale ex illā fieri optimum posset: το tale (αντικείμενο του fecisset) και το quale είναι συσχετικές αντωνυμίες (τέτοιος… όποιος). Η αναφορική πρόταση έχει υποτακτική επειδή την έλκει η υποτακτική της απόδοσης.
  • Quamcumque fortūnam acceperit: αναφορική πρόταση με την αοριστολογική αντωνυμία quicumque, με οριστική συντελεσμένου μέλλοντα: η πράξη προηγείται από το efficiet.
  • imperātor, miles, integer, debilis: κατηγορούμενα στο sapiens.

Ο Φειδίας και το μάρμαρο

Ο υποθετικός λόγος της τέταρτης περιόδου. Μια ολόκληρη δευτερεύουσα πρόταση μετράει εδώ για ένα κομμάτι.

Βρες πρώτα την υπόθεση και την απόδοση. Μετά τα μέρη της απόδοσης.

,,,.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 5 σωστά

Τι υπόθεση είναι;

Οι τρεις πρώτοι υποθετικοί λόγοι είναι από το κείμενο, οι άλλοι από προηγούμενα μαθήματα του βιβλίου ή δικά μας παραδείγματα.

Τι είδος;

Si marmor Phidiae offeras, simulacrum faciat

0 από 8

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: την αφαιρετική ενικού του «viliōrem materiam»· τον αντίστοιχο τύπο του «obtulisses» στην οριστική ενεστώτα· το απαρέμφατο παρακειμένου του «efficiet»· τη γενική πληθυντικού του «ebore».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. «Si marmor illi obtulisses, fecisset tale, quale ex illā fieri optimum posset»: να αναγνωρίσετε τον υποθετικό λόγο και να τον μετατρέψετε σε υπόθεση αντίθετη προς την πραγματικότητα στο παρόν.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«Si marmor illi obtulisses, … fecisset tale…» Τι είδους υποθετικός λόγος είναι;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη δοτική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού του «dolor» και του «virtūtem».

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXIX του Σενέκα για τον σοφό που αξιοποιεί κάθε τύχη.
  • Να αναγνωρίζεις τα τρία είδη υποθετικού λόγου (ανοικτή υπόθεση, αντίθετη προς την πραγματικότητα, δυνατή ή πιθανή) από την εκφορά της υπόθεσης και της απόδοσης.
  • Να συμπληρώνεις τους ελλειπτικούς υποθετικούς λόγους με si minus και να εξηγείς τι εννοείται.
  • Να μετατρέπεις έναν υποθετικό λόγο από το ένα είδος στο άλλο, με τους σωστούς χρόνους της υποτακτικής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;