Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXXVIII. Η μοίρα της Καικιλίας

Οι χρονικές προτάσεις και οι χρήσεις του cum.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2023 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία της Καικιλίας από τον Βαλέριο Μάξιμο.
  2. Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις ανάλογα με τη χρονική βαθμίδα: σύγχρονο, προτερόχρονο, υστερόχρονο.
  3. Να ξεχωρίζεις τις τρεις σημασίες του dum (ενώ, όσο, μέχρι να) και να εξηγείς την εκφορά της καθεμιάς.
  4. Να διακρίνεις τις χρήσεις του cum και να μετατρέπεις μια χρονική πρόταση σε μετοχή.

Το πλαίσιο

Οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι μια τυχαία κουβέντα μπορεί να αποδειχτεί οιωνός, σημάδι για το μέλλον. Ο Βαλέριος Μάξιμος, στο κεφάλαιό του για τους οιωνούς, διηγείται μια τέτοια ιστορία. Η Καικιλία, σύζυγος του Μετέλλου, ξενυχτά σε ένα μικρό ιερό με την ανιψιά της, που είναι σε ηλικία γάμου, περιμένοντας ένα σημάδι για τον μελλοντικό της άντρα. Το σημάδι ήρθε από το ίδιο της το στόμα, και το κατάλαβαν μόνο όταν πραγματοποιήθηκε.

Το κείμενο

Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiāle petit filiae sorōris, ipsa fēcit omen. Nam in sacello quodam nocte cum sorōris filiā persedēbat expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audirētur. Tandem puella, longā morā standi fessa, rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet. Tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi meā sede cedo». Hoc dictum paulo post res ipsa confirmāvit. Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amāvit; postea is puellam in matrimonium duxit.

Βαλέριος Μάξιμος 1.5.4 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

Η μετάφραση

ΛατινικάΜετάφραση
Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiāle petit filiae sorōris, ipsa fēcit omen.Η Καικιλία, η σύζυγος του Μετέλλου, ενώ σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα έθιμα αναζητούσε γαμήλιο οιωνό για την κόρη της αδελφής της, δημιούργησε η ίδια τον οιωνό.
Nam in sacello quodam nocte cum sorōris filiā persedēbatΚαθόταν δηλαδή για πολλή ώρα τη νύχτα σε κάποιο μικρό ιερό μαζί με την κόρη της αδελφής της
expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audirētur.και περίμενε μέχρι να ακουστεί κάποια φωνή σύμφωνη με τον σκοπό τους.
Tandem puella, longā morā standi fessa, rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet.Στο τέλος η κοπέλα, κουρασμένη από την πολλή ορθοστασία, ζήτησε από τη θεία της να της παραχωρήσει για λίγο τη θέση της.
Tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi meā sede cedo».Τότε η Καικιλία είπε στην κοπέλα: «Εγώ ευχαρίστως σου παραχωρώ τη θέση μου».
Hoc dictum paulo post res ipsa confirmāvit.Αυτά τα λόγια τα επιβεβαίωσαν λίγο αργότερα τα ίδια τα πράγματα.
Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amāvit;Γιατί πέθανε η Καικιλία, την οποία ο Μέτελλος, όσο ζούσε εκείνη, αγάπησε πολύ·
postea is puellam in matrimonium duxit.έπειτα εκείνος πήρε την κοπέλα για γυναίκα του.

Το dum … petit είναι ενεστώτας, αλλά το μεταφράζουμε με παρατατικό («αναζητούσε»), γιατί η πράξη ανήκει στο παρελθόν· θα δεις αμέσως γιατί. Το longā morā standi κατά λέξη: «από τη μεγάλη διάρκεια του να στέκεται».

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
uxor, -ōris (θηλ.)σύζυγος
mos, moris (αρσ.)έθιμο· more prisco: κατά τα πατροπαράδοτα έθιμα
priscus, -a, -umαρχαίος, παλιός
omen, ominis (ουδ.)οιωνός· omen peto: αναζητώ οιωνό
nuptiālis, -is, -eγαμήλιος
peto, petīvi, petītum, petĕre, 3ζητώ, αναζητώ
soror, -ōris (θηλ.)αδελφή
sacellum, -i (ουδ.)μικρό ιερό
persedeo, persēdi, persessum, persedēre, 2κάθομαι για πολλή ώρα
expecto, expectāvi, expectātum, expectāre, 1περιμένω
congruens, congruentis (+ δοτ.)σύμφωνος, ταιριαστός
propositum, -i (ουδ.)σκοπός
mora, -ae (θηλ.)χρονοτριβή, καθυστέρηση
sto, steti, statum, stare, 1στέκομαι
fessus, -a, -umκουρασμένος
rogo, rogāvi, rogātum, rogāre, 1 (+ αιτ. και βουλητική)ζητώ
matertera, -ae (θηλ.)θεία (αδελφή της μητέρας)
paulisperγια λίγο
cedo, cessi, cessum, cedĕre, 3 (+ δοτ. προσ. και αφαιρ.)παραχωρώ
sedes, -is (θηλ.)κάθισμα, θέση
confirmo, confirmāvi, confirmātum, confirmāre, 1επιβεβαιώνω
morior, mortuus sum, mori, 3 (αποθ.)πεθαίνω
matrimonium, -ii (ουδ.)γάμος· in matrimonium duco: παίρνω για σύζυγο

Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου

vox, vocis (θηλ.)

Τριτόκλιτο με θέμα σε σύμφωνο: η γενική πληθυντικού λήγει σε -um.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

ενικόςπληθυντικός
ονομαστικήvox
γενική
δοτική
αιτιατική
κλητικήvox
αφαιρετική

0 / 10 καταλήξεις

Χρονική αντικατάσταση του audirētur (υποτακτική, παθητική φωνή, γ΄ ενικό, θηλυκό γιατί υποκείμενο είναι το vox): audiātur, audirētur, audīta sit, audīta esset.

Συντακτικό: οι χρονικές προτάσεις

Οι χρονικές είναι επιρρηματικές προτάσεις: προσδιορίζουν χρονικά αυτό που λέει μια άλλη πρόταση, όπως οι χρονικές μετοχές. Συντακτικά είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου.

Η έγκλιση. Εκφέρονται με οριστική, όταν λένε μόνο τον χρόνο. Με υποτακτική, όταν ο χρόνος χρωματίζεται από κάτι άλλο, για παράδειγμα από μια προσδοκία ή επιδίωξη· τότε ισχύει η ακολουθία των χρόνων.

Τρεις χρονικές βαθμίδες

ΒαθμίδαΣύνδεσμοιΕκφορά
Σύγχρονο: παράλληλη διάρκεια (όσο)dum, quoad, quamdiuοριστική
Σύγχρονο: μια πράξη μέσα στη διάρκεια μιας άλλης (ενώ)μόνο dumπάντα οριστική ενεστώτα, όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας
Προτερόχρονο (αφού, όταν, μόλις)postquam, ubi, ut, simulac (simul atque), cum primumοριστική, για το παρελθόν συνήθως παρακειμένου
Υστερόχρονο (πριν, μέχρι)antequam, priusquam (πριν)· dum, donec, quoad (μέχρι)οριστική για τον απλό χρόνο· υποτακτική για προσδοκία ή επιδίωξη

Παραδείγματα του βιβλίου για το υστερόχρονο: expectābam, dum vox audirētur (περίμενα μέχρι να ακουστεί η φωνή, με την προσδοκία να ακουστεί)· discēdam, priusquam Caesar redeat (θα φύγω πριν γυρίσει ο Καίσαρας: θέλω να τον προλάβω).

Οι χρονικές του κειμένου

ΠρότασηΕισαγωγήΕκφοράΒαθμίδαΘέση
dum more prisco omen nuptiāle petitdum (ενώ)οριστ. ενεστώτα, παρότι η κύρια (fēcit) είναι παρελθόνσύγχρονοχρόνος στο fēcit
dum aliqua vox … audirēturdum (μέχρι να)υποτ. παρατατικού: προσδοκία· εξάρτηση από το expectabat, ιστορικό χρόνουστερόχρονοχρόνος στο expectabat
dum vixitdum (όσο)οριστ. παρακειμένουσύγχρονο, παράλληλη διάρκειαχρόνος στο amāvit

Οι χρήσεις του cum

Το βιβλίο συγκεντρώνει εδώ τις χρήσεις του cum που έχεις δει:

cumΕκφοράΣημασίαΠαράδειγμα από τα μαθήματα
ιστορικός (διηγηματικός)υποτακτική, μόνο για το παρελθόνόταν, αφούCum Africānus in Literno esset (XXXIV)
χρονικόςοριστική, για παρόν, παρελθόν, μέλλονότανCum in venatiōnibus eris, pugillāres adporta
επαναληπτικόςοριστικήκάθε φορά πουCum civitas bellum gerit, magistrātus creantur
αντίστροφοςοριστικήόταν ξαφνικάvix … dederat, cum repente apparuit species
αιτιολογικόςυποτακτικήαφού, επειδήcum … tribūtum ipse exigeret (XXXV)

Ο ιστορικός cum με υποτακτική δεν μπορεί να πάρει τη θέση του cum με οριστική στις ειδικές χρήσεις του (επανάληψη, ξαφνικό γεγονός).

Σύγχρονο, προτερόχρονο ή υστερόχρονο;

Χρονικές προτάσεις από το κείμενο, από τα προηγούμενα μαθήματα και από τα παραδείγματα του βιβλίου. Σύγκρινε την πράξη της χρονικής με την πράξη της κύριας.

Ποια βαθμίδα;

Haec postquam domestici rettulērunt, fores reserāri iussit

0 από 8

Τα άλλα δύσκολα σημεία

Τι ζήτησε η κοπέλα

Μια περίοδος από το κείμενο. Η δευτερεύουσα πρόταση μετράει εδώ για ένα κομμάτι.

Βρες το ρήμα. Μετά ρώτα: ποιος ζήτησε; από ποιον; τι ζήτησε; γιατί ήταν κουρασμένη;

Tandem,fessa,,

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 6 σωστά

  • ut sibi paulisper loco cederet: δεν είναι τελική, ούτε χρονική. Είναι βουλητική (ουσιαστική) πρόταση, αντικείμενο του rogāvit, με υποτακτική παρατατικού γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο. Το sibi αναφέρεται στο υποκείμενο της κύριας (την κοπέλα): πλάγια αυτοπάθεια. Το loco είναι αφαιρετική του χωρισμού, όπως και το meā sede.
  • standi: γενική του γερουνδίου του sto, γενική αντικειμενική στο morā.
  • filiae sorōris: το filiae είναι δοτική χαριστική (για την κόρη)· το sorōris γενική κτητική.
  • nocte: αφαιρετική του χρόνου.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αφαιρετική ενικού του omen και του mos και τη γενική πληθυντικού του soror· β) τη χρονική αντικατάσταση του audirētur· γ) τα απαρέμφατα του mortua est (στο θηλυκό).

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να αναγνωριστούν οι τρεις προτάσεις του κειμένου που εισάγονται με dum: εισαγωγή, εκφορά, χρονική βαθμίδα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«dum more prisco omen nuptiāle petit … ipsa fēcit omen»: γιατί το petit είναι οριστική ενεστώτα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη γενική πληθυντικού του vox και του mos.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία της Καικιλίας από τον Βαλέριο Μάξιμο.
  • Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις ανάλογα με τη χρονική βαθμίδα: σύγχρονο, προτερόχρονο, υστερόχρονο.
  • Να ξεχωρίζεις τις τρεις σημασίες του dum (ενώ, όσο, μέχρι να) και να εξηγείς την εκφορά της καθεμιάς.
  • Να διακρίνεις τις χρήσεις του cum και να μετατρέπεις μια χρονική πρόταση σε μετοχή.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;