XXXVIII. Η μοίρα της Καικιλίας
Οι χρονικές προτάσεις και οι χρήσεις του cum.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2023 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία της Καικιλίας από τον Βαλέριο Μάξιμο.
- Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις ανάλογα με τη χρονική βαθμίδα: σύγχρονο, προτερόχρονο, υστερόχρονο.
- Να ξεχωρίζεις τις τρεις σημασίες του dum (ενώ, όσο, μέχρι να) και να εξηγείς την εκφορά της καθεμιάς.
- Να διακρίνεις τις χρήσεις του cum και να μετατρέπεις μια χρονική πρόταση σε μετοχή.
Το πλαίσιο
Οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι μια τυχαία κουβέντα μπορεί να αποδειχτεί οιωνός, σημάδι για το μέλλον. Ο Βαλέριος Μάξιμος, στο κεφάλαιό του για τους οιωνούς, διηγείται μια τέτοια ιστορία. Η Καικιλία, σύζυγος του Μετέλλου, ξενυχτά σε ένα μικρό ιερό με την ανιψιά της, που είναι σε ηλικία γάμου, περιμένοντας ένα σημάδι για τον μελλοντικό της άντρα. Το σημάδι ήρθε από το ίδιο της το στόμα, και το κατάλαβαν μόνο όταν πραγματοποιήθηκε.
Το κείμενο
Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiāle petit filiae sorōris, ipsa fēcit omen. Nam in sacello quodam nocte cum sorōris filiā persedēbat expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audirētur. Tandem puella, longā morā standi fessa, rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet. Tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi meā sede cedo». Hoc dictum paulo post res ipsa confirmāvit. Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amāvit; postea is puellam in matrimonium duxit.
Βαλέριος Μάξιμος 1.5.4 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiāle petit filiae sorōris, ipsa fēcit omen. | Η Καικιλία, η σύζυγος του Μετέλλου, ενώ σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα έθιμα αναζητούσε γαμήλιο οιωνό για την κόρη της αδελφής της, δημιούργησε η ίδια τον οιωνό. |
| Nam in sacello quodam nocte cum sorōris filiā persedēbat | Καθόταν δηλαδή για πολλή ώρα τη νύχτα σε κάποιο μικρό ιερό μαζί με την κόρη της αδελφής της |
| expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audirētur. | και περίμενε μέχρι να ακουστεί κάποια φωνή σύμφωνη με τον σκοπό τους. |
| Tandem puella, longā morā standi fessa, rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet. | Στο τέλος η κοπέλα, κουρασμένη από την πολλή ορθοστασία, ζήτησε από τη θεία της να της παραχωρήσει για λίγο τη θέση της. |
| Tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi meā sede cedo». | Τότε η Καικιλία είπε στην κοπέλα: «Εγώ ευχαρίστως σου παραχωρώ τη θέση μου». |
| Hoc dictum paulo post res ipsa confirmāvit. | Αυτά τα λόγια τα επιβεβαίωσαν λίγο αργότερα τα ίδια τα πράγματα. |
| Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amāvit; | Γιατί πέθανε η Καικιλία, την οποία ο Μέτελλος, όσο ζούσε εκείνη, αγάπησε πολύ· |
| postea is puellam in matrimonium duxit. | έπειτα εκείνος πήρε την κοπέλα για γυναίκα του. |
Το dum … petit είναι ενεστώτας, αλλά το μεταφράζουμε με παρατατικό («αναζητούσε»), γιατί η πράξη ανήκει στο παρελθόν· θα δεις αμέσως γιατί. Το longā morā standi κατά λέξη: «από τη μεγάλη διάρκεια του να στέκεται».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| uxor, -ōris (θηλ.) | σύζυγος |
| mos, moris (αρσ.) | έθιμο· more prisco: κατά τα πατροπαράδοτα έθιμα |
| priscus, -a, -um | αρχαίος, παλιός |
| omen, ominis (ουδ.) | οιωνός· omen peto: αναζητώ οιωνό |
| nuptiālis, -is, -e | γαμήλιος |
| peto, petīvi, petītum, petĕre, 3 | ζητώ, αναζητώ |
| soror, -ōris (θηλ.) | αδελφή |
| sacellum, -i (ουδ.) | μικρό ιερό |
| persedeo, persēdi, persessum, persedēre, 2 | κάθομαι για πολλή ώρα |
| expecto, expectāvi, expectātum, expectāre, 1 | περιμένω |
| congruens, congruentis (+ δοτ.) | σύμφωνος, ταιριαστός |
| propositum, -i (ουδ.) | σκοπός |
| mora, -ae (θηλ.) | χρονοτριβή, καθυστέρηση |
| sto, steti, statum, stare, 1 | στέκομαι |
| fessus, -a, -um | κουρασμένος |
| rogo, rogāvi, rogātum, rogāre, 1 (+ αιτ. και βουλητική) | ζητώ |
| matertera, -ae (θηλ.) | θεία (αδελφή της μητέρας) |
| paulisper | για λίγο |
| cedo, cessi, cessum, cedĕre, 3 (+ δοτ. προσ. και αφαιρ.) | παραχωρώ |
| sedes, -is (θηλ.) | κάθισμα, θέση |
| confirmo, confirmāvi, confirmātum, confirmāre, 1 | επιβεβαιώνω |
| morior, mortuus sum, mori, 3 (αποθ.) | πεθαίνω |
| matrimonium, -ii (ουδ.) | γάμος· in matrimonium duco: παίρνω για σύζυγο |
Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου
Χρονική αντικατάσταση του audirētur (υποτακτική, παθητική φωνή, γ΄ ενικό, θηλυκό γιατί υποκείμενο είναι το vox): audiātur, audirētur, audīta sit, audīta esset.
Συντακτικό: οι χρονικές προτάσεις
Οι χρονικές είναι επιρρηματικές προτάσεις: προσδιορίζουν χρονικά αυτό που λέει μια άλλη πρόταση, όπως οι χρονικές μετοχές. Συντακτικά είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου.
Η έγκλιση. Εκφέρονται με οριστική, όταν λένε μόνο τον χρόνο. Με υποτακτική, όταν ο χρόνος χρωματίζεται από κάτι άλλο, για παράδειγμα από μια προσδοκία ή επιδίωξη· τότε ισχύει η ακολουθία των χρόνων.
Τρεις χρονικές βαθμίδες
| Βαθμίδα | Σύνδεσμοι | Εκφορά |
|---|---|---|
| Σύγχρονο: παράλληλη διάρκεια (όσο) | dum, quoad, quamdiu | οριστική |
| Σύγχρονο: μια πράξη μέσα στη διάρκεια μιας άλλης (ενώ) | μόνο dum | πάντα οριστική ενεστώτα, όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας |
| Προτερόχρονο (αφού, όταν, μόλις) | postquam, ubi, ut, simulac (simul atque), cum primum | οριστική, για το παρελθόν συνήθως παρακειμένου |
| Υστερόχρονο (πριν, μέχρι) | antequam, priusquam (πριν)· dum, donec, quoad (μέχρι) | οριστική για τον απλό χρόνο· υποτακτική για προσδοκία ή επιδίωξη |
Παραδείγματα του βιβλίου για το υστερόχρονο: expectābam, dum vox audirētur (περίμενα μέχρι να ακουστεί η φωνή, με την προσδοκία να ακουστεί)· discēdam, priusquam Caesar redeat (θα φύγω πριν γυρίσει ο Καίσαρας: θέλω να τον προλάβω).
Οι χρονικές του κειμένου
| Πρόταση | Εισαγωγή | Εκφορά | Βαθμίδα | Θέση |
|---|---|---|---|---|
| dum more prisco omen nuptiāle petit | dum (ενώ) | οριστ. ενεστώτα, παρότι η κύρια (fēcit) είναι παρελθόν | σύγχρονο | χρόνος στο fēcit |
| dum aliqua vox … audirētur | dum (μέχρι να) | υποτ. παρατατικού: προσδοκία· εξάρτηση από το expectabat, ιστορικό χρόνο | υστερόχρονο | χρόνος στο expectabat |
| dum vixit | dum (όσο) | οριστ. παρακειμένου | σύγχρονο, παράλληλη διάρκεια | χρόνος στο amāvit |
Οι χρήσεις του cum
Το βιβλίο συγκεντρώνει εδώ τις χρήσεις του cum που έχεις δει:
| cum | Εκφορά | Σημασία | Παράδειγμα από τα μαθήματα |
|---|---|---|---|
| ιστορικός (διηγηματικός) | υποτακτική, μόνο για το παρελθόν | όταν, αφού | Cum Africānus in Literno esset (XXXIV) |
| χρονικός | οριστική, για παρόν, παρελθόν, μέλλον | όταν | Cum in venatiōnibus eris, pugillāres adporta |
| επαναληπτικός | οριστική | κάθε φορά που | Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur |
| αντίστροφος | οριστική | όταν ξαφνικά | vix … dederat, cum repente apparuit species |
| αιτιολογικός | υποτακτική | αφού, επειδή | cum … tribūtum ipse exigeret (XXXV) |
Ο ιστορικός cum με υποτακτική δεν μπορεί να πάρει τη θέση του cum με οριστική στις ειδικές χρήσεις του (επανάληψη, ξαφνικό γεγονός).
Τα άλλα δύσκολα σημεία
- ut sibi paulisper loco cederet: δεν είναι τελική, ούτε χρονική. Είναι βουλητική (ουσιαστική) πρόταση, αντικείμενο του rogāvit, με υποτακτική παρατατικού γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο. Το sibi αναφέρεται στο υποκείμενο της κύριας (την κοπέλα): πλάγια αυτοπάθεια. Το loco είναι αφαιρετική του χωρισμού, όπως και το meā sede.
- standi: γενική του γερουνδίου του sto, γενική αντικειμενική στο morā.
- filiae sorōris: το filiae είναι δοτική χαριστική (για την κόρη)· το sorōris γενική κτητική.
- nocte: αφαιρετική του χρόνου.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αφαιρετική ενικού του omen και του mos και τη γενική πληθυντικού του soror· β) τη χρονική αντικατάσταση του audirētur· γ) τα απαρέμφατα του mortua est (στο θηλυκό).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Τριτόκλιτα: omen, ominis → omine· mos, moris → more (όπως στο more prisco)· soror, -ōris → sorōrum.
β) Υποτακτική της παθητικής, θηλυκό: audiātur, audirētur, audīta sit, audīta esset.
γ) Το morior είναι αποθετικό (morior, mortuus sum, mori), με μετοχή μέλλοντα moritūrus. Ενεστώτας mori, παρακείμενος mortuam esse, μέλλοντας moritūram esse.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωριστούν οι τρεις προτάσεις του κειμένου που εισάγονται με dum: εισαγωγή, εκφορά, χρονική βαθμίδα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
dum … omen nuptiāle petit. Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική, εισάγεται με τον χρονικό σύνδεσμο dum (ενώ). Οριστική ενεστώτα, γιατί το dum με αυτή τη σημασία παίρνει πάντα ενεστώτα, ακόμη κι όταν η κύρια (fēcit) είναι στο παρελθόν. Σύγχρονο. Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο fēcit.
dum aliqua vox … audirētur. Χρονική με dum (μέχρι να). Υποτακτική, γιατί εκτός από τον χρόνο δηλώνει και την προσδοκία να ακουστεί φωνή· παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (expectabat). Υστερόχρονο. Προσδιορισμός του χρόνου στο expectabat.
dum vixit. Χρονική με dum (όσο). Οριστική παρακειμένου, γιατί δηλώνει μόνο τον χρόνο. Σύγχρονο: παράλληλη διάρκεια με το amāvit. Προσδιορισμός του χρόνου στο amāvit.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική πληθυντικού του vox και του mos.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία της Καικιλίας από τον Βαλέριο Μάξιμο.
- Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις ανάλογα με τη χρονική βαθμίδα: σύγχρονο, προτερόχρονο, υστερόχρονο.
- Να ξεχωρίζεις τις τρεις σημασίες του dum (ενώ, όσο, μέχρι να) και να εξηγείς την εκφορά της καθεμιάς.
- Να διακρίνεις τις χρήσεις του cum και να μετατρέπεις μια χρονική πρόταση σε μετοχή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.