XXXVII. Η κατάρα των εμφύλιων πολέμων
Οι επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της επιστολής του Κικέρωνα για τους εμφύλιους πολέμους.
- Να αναγνωρίζεις τις επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις: σύνδεσμο, εκφορά, ακολουθία των χρόνων και τις λέξεις που τις προαναγγέλλουν.
- Να ξεχωρίζεις τη συμπερασματική από την τελική πρόταση και τον χρονικό ut με οριστική.
- Να μετατρέπεις μια συμπερασματική σε άλλο χρόνο ή σε άρνηση, με τη σωστή ακολουθία.
Το πλαίσιο
Οι τελευταίες δεκαετίες της ρωμαϊκής δημοκρατίας ήταν μια αλυσίδα εμφύλιων πολέμων, που έκλεισε μόνο με τη νίκη του Οκταβιανού στο Άκτιο (31 π.Χ.). Ο Κικέρων τους έζησε από μέσα. Το απόσπασμα είναι από μια επιστολή του προς τον Μάρκελλο, τον εξόριστο αντίπαλο του Καίσαρα που ξέρεις από το μάθημα XXXIII, γραμμένη μετά τη νίκη του Καίσαρα στον εμφύλιο. Ο Κικέρων θυμάται ότι μάταια μιλούσε για ομόνοια, και εξηγεί γιατί η νίκη είναι το χειρότερο κομμάτι ενός εμφύλιου: αλλάζει τον ίδιο τον νικητή.
Το κείμενο
In eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliqui subvenerit, salvi esse nequeāmus. Equidem, ut vēni ad urbem, non destiti omnia et sentīre et dicere et facere, quae ad concordiam pertinērent; sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent, etsi ego clamābam nihil esse bello civīli miserius. Omnia sunt misera in bellis civilibus, sed nihil miserius quam ipsa victoria: ea victōres ferociōres impotentioresque reddit, ut, etiamsi natūrā tales non sint, necessitāte esse cogantur. Bellōrum enim civilium exitus tales sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor, sed etiam ut victor obsequātur iis, quorum auxilio victoria parta sit.
Κικέρων, Ad familiares 4.9.3 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| In eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliqui subvenerit, salvi esse nequeāmus. | Σε τέτοιο σημείο έχουν φτάσει τα πράγματα, ώστε, αν δεν μας βοηθήσει κάποιος θεός ή κάποια τύχη, να μην μπορούμε να σωθούμε. |
| Equidem, ut vēni ad urbem, non destiti omnia et sentīre et dicere et facere, quae ad concordiam pertinērent; | Εγώ βέβαια, μόλις ήρθα στη Ρώμη, δεν σταμάτησα και να σκέφτομαι και να λέω και να κάνω όλα όσα θα συντελούσαν στην ομόνοια· |
| sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent, etsi ego clamābam nihil esse bello civīli miserius. | αλλά τόσο μεγάλη μανία είχε κυριέψει όλους, ώστε ήθελαν να πολεμήσουν, παρόλο που εγώ φώναζα ότι τίποτα δεν είναι πιο αξιοθρήνητο από τον εμφύλιο πόλεμο. |
| Omnia sunt misera in bellis civilibus, sed nihil miserius quam ipsa victoria: | Όλα είναι αξιοθρήνητα στους εμφύλιους πολέμους, αλλά τίποτα πιο αξιοθρήνητο από την ίδια τη νίκη: |
| ea victōres ferociōres impotentioresque reddit, ut, etiamsi natūrā tales non sint, necessitāte esse cogantur. | αυτή κάνει τους νικητές πιο άγριους και πιο αχαλίνωτους από ό,τι συνήθως, ώστε, ακόμη κι αν δεν είναι από τη φύση τους τέτοιοι, να αναγκάζονται από ανάγκη να είναι. |
| Bellōrum enim civilium exitus tales sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor, | Γιατί η έκβαση των εμφύλιων πολέμων είναι πάντα τέτοια, ώστε όχι μόνο να γίνονται όσα θέλει ο νικητής, |
| sed etiam ut victor obsequātur iis, quorum auxilio victoria parta sit. | αλλά και ο νικητής να κάνει το χατίρι εκείνων με τη βοήθεια των οποίων κερδήθηκε η νίκη. |
Κατά λέξη: in eum locum res deducta est = «σε αυτό το σημείο έχει οδηγηθεί η κατάσταση», και exitus tales sunt = «οι εκβάσεις είναι τέτοιες»· στα ελληνικά ο ενικός διαβάζεται φυσικότερα.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| deduco, deduxi, deductum, deducĕre, 3 | οδηγώ |
| qui, qua (quae), quod (αόριστο επιθ.) = aliqui | κάποιος |
| casus, -us (αρσ.) | τύχη, τυχαίο περιστατικό |
| salvus, -a, -um | σώος |
| nequeo, nequīvi (nequii), nequīre (όπως το eo) | δεν μπορώ |
| desisto, destiti, desistĕre, 3 (+ απαρ.) | σταματώ |
| pertineo, pertinui, pertinēre, 2 (ad + αιτ.) | αφορώ, συντελώ |
| furor, -ōris (αρσ.) | μανία |
| invado, invāsi, invāsum, invadĕre, 3 | κυριεύω |
| cupio, cupīvi, cupītum, cupĕre, 3 | επιθυμώ |
| miser, misera, miserum | αξιοθρήνητος, δυστυχής |
| ferox, ferōcis | άγριος |
| impotens, impotentis | αχαλίνωτος |
| reddo, reddidi, redditum, reddĕre, 3 (+ δύο αιτ.) | καθιστώ, κάνω |
| necessitas, -ātis (θηλ.) | ανάγκη |
| cogo, coēgi, coactum, cogĕre, 3 (+ απαρ.) | αναγκάζω |
| exitus, -us (αρσ.) | έκβαση |
| obsequor, obsecūtus sum, obsequi, 3 (αποθ., + δοτ.) | κάνω το χατίρι κάποιου |
| auxilium, -ii (ουδ.) | βοήθεια |
| pario, peperi, partum, parĕre, 3 | γεννώ· (εδώ) κερδίζω |
Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου
Στο κείμενο το ferociōres είναι ο συγκριτικός (ferocior, ferocius), σε αιτιατική πληθυντικού αρσενικού.
Χρονική αντικατάσταση του parta sit (υποτακτική, παθητική φωνή, γ΄ ενικό, θηλυκό): pariātur, parerētur, parta sit, parta esset.
Συντακτικό: οι επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις
Οι συμπερασματικές δηλώνουν το αποτέλεσμα αυτού που λέει μια άλλη πρόταση, συνήθως η κύρια. Οι επιρρηματικές συμπερασματικές, που βλέπουμε εδώ, είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί του αποτελέσματος στο ρήμα από το οποίο εξαρτώνται. (Υπάρχουν και ουσιαστικές συμπερασματικές, που είναι υποκείμενο ή αντικείμενο ενός ρήματος· θα τις δεις στο μάθημα XLVI.)
- Εισάγονται με το ut (ώστε). Η άρνηση είναι ut non, ut nemo, ut nihil, ut nullus, ut numquam: ποτέ nē.
- Εκφέρονται πάντα με υποτακτική. Στα λατινικά το αποτέλεσμα θεωρείται κάτι που το κρίνει ο ομιλητής.
- Στην κύρια υπάρχει συνήθως μια λέξη που τις προαναγγέλλει: τα επιρρήματα sic, ita, tam, adeo (τόσο, έτσι) ή οι αντωνυμίες talis, tantus, tot (τέτοιος, τόσος). Και το is μπορεί να σημαίνει «τέτοιος»: in eum locum = σε τέτοιο σημείο.
Οι συμπερασματικές του κειμένου
| Πρόταση | Προαναγγελία | Εκφορά | Ακολουθία |
|---|---|---|---|
| ut … salvi esse nequeāmus | in eum locum | υποτ. ενεστώτα | εξάρτηση από το deducta est, παρακείμενο που δηλώνει μια κατάσταση στο παρόν, άρα αρκτικό χρόνο |
| ut pugnāre cuperent | tantus furor | υποτ. παρατατικού | εξάρτηση από το invaserat, ιστορικό χρόνο· σύγχρονο |
| ut … esse cogantur | (καμία· το αποτέλεσμα βγαίνει από το reddit) | υποτ. ενεστώτα | εξάρτηση από το reddit, αρκτικό χρόνο |
| ut non solum ea fiant | tales exitus | υποτ. ενεστώτα | εξάρτηση από το sunt, αρκτικό χρόνο |
| sed etiam ut victor obsequātur | tales exitus | υποτ. ενεστώτα | εξάρτηση από το sunt, αρκτικό χρόνο |
Όλες είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί του αποτελέσματος στο ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτώνται. Η πρώτη είναι στην ουσία αρνητική, αλλά η άρνηση βρίσκεται μέσα στο ρήμα: nequeo = non queo, δεν μπορώ.
Άλλα σημεία του κειμένου
- non destiti … sentīre et dicere et facere: τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του destiti (ταυτοπροσωπία).
- quae ad concordiam pertinērent: αναφορική πρόταση με υποτακτική, με σημασία συμπερασματική: «τέτοια που να συντελούν στην ομόνοια».
- nihil esse bello civīli miserius: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του clamābam, με υποκείμενο το nihil· το miserius είναι κατηγορούμενο, και το bello civīli αφαιρετική συγκριτική (β΄ όρος της σύγκρισης).
- nihil miserius quam ipsa victoria: εδώ ο β΄ όρος δίνεται με quam και μπαίνει στην πτώση του α΄ όρου (nihil), σε ονομαστική.
- victōres ferociōres impotentioresque reddit: το reddo παίρνει αντικείμενο (victōres) και κατηγορούμενο του αντικειμένου (ferociōres impotentioresque). Οι συγκριτικοί είναι απόλυτοι: «πιο άγριους από ό,τι συνήθως».
- quorum auxilio: το auxilio είναι αφαιρετική του μέσου, και το quorum γενική υποκειμενική σ' αυτό (αυτοί βοήθησαν).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αιτιατική ενικού και τη γενική πληθυντικού του ferox στα τρία γένη· β) τη χρονική αντικατάσταση του parta sit· γ) τη γενική ενικού του exitus και του furor.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Μονοκατάληκτο τριτόκλιτο: αιτιατική ενικού ferōcem (αρσ.), ferōcem (θηλ.), ferox (ουδ.)· γενική πληθυντικού ferōcium και στα τρία γένη.
β) Υποτακτική της παθητικής του pario (γ΄ σε -io), θηλυκό γιατί υποκείμενο είναι το victoria: pariātur, parerētur, parta sit, parta esset.
γ) exitus, -us, τέταρτη κλίση: exitūs. furor, -ōris, τρίτη κλίση: furōris.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent»: να αναγνωριστεί η δευτερεύουσα πρόταση και να γραφτεί ξανά με κύριο ρήμα το invādit· και ποιος σύνδεσμος θα χρειαζόταν, αν το αποτέλεσμα ήταν ότι «κανείς δεν ήθελε ειρήνη»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αναγνώριση. Δευτερεύουσα επιρρηματική συμπερασματική, εισάγεται με τον συμπερασματικό σύνδεσμο ut, που τον προαναγγέλλει το tantus. Επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος στο invaserat. Υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο και δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
Με αρκτικό χρόνο. tantus furor omnes invādit, ut pugnāre cupiant.
Η άρνηση. Η συμπερασματική δεν αρνείται με nē, αλλά με το ut και μια αρνητική λέξη: ut nemo pacem vellet.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις την ονομαστική πληθυντικού του ferox στο ουδέτερο και τη δοτική πληθυντικού του exitus.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της επιστολής του Κικέρωνα για τους εμφύλιους πολέμους.
- Να αναγνωρίζεις τις επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις: σύνδεσμο, εκφορά, ακολουθία των χρόνων και τις λέξεις που τις προαναγγέλλουν.
- Να ξεχωρίζεις τη συμπερασματική από την τελική πρόταση και τον χρονικό ut με οριστική.
- Να μετατρέπεις μια συμπερασματική σε άλλο χρόνο ή σε άρνηση, με τη σωστή ακολουθία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.