XXXVI. Μια απόπειρα δωροδοκίας
Οι τελικές προτάσεις.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2022 Α ·2022 Γ ·2022 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά την απάντηση του Μάνιου Κούριου στους πρέσβεις των Σαμνιτών.
- Να αναγνωρίζεις τις τελικές προτάσεις: σύνδεσμο (ut, nē, quo), εκφορά, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
- Να αναγνωρίζεις το γερουνδιακό του σκοπού μετά από ρήματα όπως praebeo, do, trado.
- Να εκφράζεις τον ίδιο σκοπό με τελική πρόταση, σουπίνο, γερούνδιο και μετοχή μέλλοντα.
Το πλαίσιο
Ο Μάνιος Κούριος Δεντάτος, ύπατος στις αρχές του 3ου αι. π.Χ., νίκησε τους Σαμνίτες, έναν ορεινό λαό της κεντρικής Ιταλίας, και αργότερα τον Πύρρο. Για τους Ρωμαίους των επόμενων αιώνων έγινε το πρότυπο του λιτού και αδιάφθορου ηγέτη των παλιών χρόνων, που έρχεται σε αντίθεση με την απληστία (avaritia) και την τρυφή (luxuria) της δικής τους εποχής. Ο Βαλέριος Μάξιμος διηγείται πώς οι πρέσβεις των Σαμνιτών τον βρήκαν να τρώει από ξύλινο πιάτο δίπλα στη φωτιά, και τι τους απάντησε όταν του πρόσφεραν χρυσάφι.
Το κείμενο
Manius Curius Dentātus maximā frugalitāte utebātur, quo facilius divitias contemnere posset. Die quodam Samnitium legāti ad eum venērunt. Ille se in scamno assidentem apud focum et ex ligneo catillo cenantem eis spectandum praebuit. Samnitium divitias contempsit et Samnītes paupertātem eius mirāti sunt. Nam cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, ut eo uterētur, vultum risu solvit et protinus dixit: «Supervacaneae, nē dicam ineptae, legatiōnis ministri, narrāte Samnitibus Manium Curium malle locupletibus imperāre quam ipsum fieri locuplētem; et mementōte me nec acie vinci nec pecuniā corrumpi posse».
Βαλέριος Μάξιμος 4.3.5 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)
Η μετάφραση
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Manius Curius Dentātus maximā frugalitāte utebātur, quo facilius divitias contemnere posset. | Ο Μάνιος Κούριος Δεντάτος ζούσε με μεγάλη ολιγάρκεια, για να μπορεί ευκολότερα να περιφρονεί τα πλούτη. |
| Die quodam Samnitium legāti ad eum venērunt. | Κάποια μέρα ήρθαν σ' αυτόν πρέσβεις των Σαμνιτών. |
| Ille se in scamno assidentem apud focum et ex ligneo catillo cenantem eis spectandum praebuit. | Εκείνος παρουσιάστηκε στα μάτια τους καθισμένος σε ένα σκαμνί δίπλα στη φωτιά και τρώγοντας από ένα ξύλινο πιάτο. |
| Samnitium divitias contempsit et Samnītes paupertātem eius mirāti sunt. | Περιφρόνησε τα πλούτη των Σαμνιτών, και οι Σαμνίτες θαύμασαν τη φτώχεια του. |
| Nam cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, ut eo uterētur, vultum risu solvit et protinus dixit: | Γιατί, όταν του έφεραν πολύ χρυσάφι, σταλμένο από την πολιτεία τους, για να το χρησιμοποιήσει, χαλάρωσε το πρόσωπό του με ένα γέλιο και είπε αμέσως: |
| «Supervacaneae, nē dicam ineptae, legatiōnis ministri, narrāte Samnitibus Manium Curium malle locupletibus imperāre quam ipsum fieri locuplētem; | «Απεσταλμένοι μιας περιττής, για να μην πω ανόητης, πρεσβείας, πείτε στους Σαμνίτες ότι ο Μάνιος Κούριος προτιμά να εξουσιάζει τους πλούσιους παρά να γίνει ο ίδιος πλούσιος· |
| et mementōte me nec acie vinci nec pecuniā corrumpi posse». | και να θυμάστε ότι εμένα δεν μπορούν ούτε να με νικήσουν στη μάχη ούτε να με διαφθείρουν με χρήματα». |
Κατά λέξη, το maximā frugalitāte utebātur είναι «χρησιμοποιούσε πολύ μεγάλη ολιγάρκεια», και το eis spectandum praebuit «πρόσφερε τον εαυτό του σ' αυτούς για να τον δουν». Το τελευταίο, πιστά: «ότι εγώ δεν μπορώ ούτε να νικηθώ στη μάχη ούτε να διαφθαρώ με χρήματα».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| frugalitas, -ātis (θηλ.) | ολιγάρκεια |
| utor, usus sum, uti, 3 (αποθ., + αφαιρ.) | χρησιμοποιώ· frugalitāte utor: είμαι ολιγαρκής |
| divitiae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.) | πλούτη |
| contemno, contempsi, contemptum, contemnĕre, 3 | περιφρονώ |
| Samnītes, -ium (αρσ.) | οι Σαμνίτες |
| scamnum, -i (ουδ.) | σκαμνί |
| assideo, assēdi, assessum, assidēre, 2 | κάθομαι (δίπλα) |
| focus, -i (αρσ.) | εστία, φωτιά |
| catillus, -i (αρσ.) | πιάτο |
| ceno, cenāvi, cenātum, cenāre, 1 | γευματίζω |
| praebeo, praebui, praebitum, praebēre, 2 | προσφέρω, παρέχω |
| paupertas, -ātis (θηλ.) | φτώχεια |
| miror, mirātus sum, mirāri, 1 (αποθ.) | θαυμάζω |
| pondus, ponderis (ουδ.) | βάρος· magnum pondus auri: πολύ χρυσάφι |
| affero, attuli, allātum, afferre | φέρνω |
| risus, -us (αρσ.) | γέλιο |
| solvo, solvi, solūtum, solvĕre, 3 | λύνω, χαλαρώνω |
| supervacaneus, -a, -um | περιττός |
| legatio, -ōnis (θηλ.) | πρεσβεία· legatiōnis ministri: απεσταλμένοι |
| malo, malui, malle | προτιμώ |
| locuples, locuplētis | πλούσιος |
| impero, imperāvi, imperātum, imperāre, 1 (+ δοτ.) | εξουσιάζω |
| memini, meminisse (προστ. memento, mementote) | θυμάμαι |
| acies, aciēi (θηλ.) | παράταξη· μάχη |
| corrumpo, corrūpi, corruptum, corrumpĕre, 3 | διαφθείρω |
Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου
Χρονική αντικατάσταση του utebātur (αποθετικό, οριστική, γ΄ ενικό): utitur, utebātur, utētur, usus est, usus erat, usus erit.
Συντακτικό: οι τελικές προτάσεις
Οι τελικές είναι επιρρηματικές προτάσεις: δηλώνουν τον σκοπό για τον οποίο γίνεται αυτό που λέει μια άλλη πρόταση, συνήθως η κύρια. Συντακτικά είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί του σκοπού στο ρήμα της.
| Εισάγονται με | Πότε |
|---|---|
| ut | καταφατικές (για να) |
| nē (nē quis, nē quid, nē ullus, nē umquam) | αρνητικές (για να μη) |
| quo | όταν στην πρόταση υπάρχει συγκριτικός επιθέτου ή επιρρήματος |
Στην κύρια πρόταση μπορεί να προαναγγέλλονται με εκφράσεις όπως eo consilio (με αυτή την πρόθεση), eā mente, ideo, idcirco (γι' αυτό).
Οι τελικές του κειμένου
| Πρόταση | Εισαγωγή | Εκφορά | Ακολουθία | Θέση |
|---|---|---|---|---|
| quo facilius divitias contemnere posset | quo, γιατί ακολουθεί ο συγκριτικός facilius | υποτ. παρατατικού | εξάρτηση από το utebātur, ιστορικό χρόνο | σκοπός στο utebātur |
| ut eo uterētur | ut | υποτ. παρατατικού | εξάρτηση από το attulissent, ιστορικό χρόνο | σκοπός στο attulissent |
| nē dicam | nē (αρνητική) | υποτ. ενεστώτα | εξάρτηση από την προστακτική narrāte, αρκτικό χρόνο | παρενθετική |
Το nē dicam είναι στερεότυπη παρενθετική τελική: «για να μην πω». Μ' αυτήν ο Κούριος λέει αυτό που υποτίθεται ότι δεν λέει: η πρεσβεία δεν ήταν απλώς περιττή, ήταν ανόητη.
Ο σκοπός με γερουνδιακό
Μετά από ρήματα που σημαίνουν δίνω, παραδίδω, παρέχω (do, trado, praebeo) το γερουνδιακό δηλώνει σκοπό: se eis spectandum praebuit = παρουσιάστηκε για να τον δουν. Το spectandum συμφωνεί με το se και είναι κατηγορούμενό του. Δεν υπάρχει sum: δεν είναι περιφραστική, και δεν σημαίνει «πρέπει να».
Ο σκοπός με όλους τους τρόπους
Οι πρέσβεις ήρθαν για να τον δωροδοκήσουν (δικό μας παράδειγμα, πάνω στο κείμενο). Ο ίδιος σκοπός:
| Τρόπος | Η φράση |
|---|---|
| τελική πρόταση | legāti venērunt, ut eum corrumperent |
| τελική αναφορική | legāti venērunt, qui eum corrumperent |
| σουπίνο σε -um (μάθημα XXXIV) | legāti venērunt eum corruptum |
| ad + γερούνδιο ή γερουνδιακό | legāti venērunt ad eum corrumpendum |
| γενική + causā | legāti venērunt eius corrumpendi causā |
| μετοχή μέλλοντα | legāti eum corruptūri venērunt |
Άλλα σημεία του κειμένου
- maximā frugalitāte: αντικείμενο του utebātur (το utor θέλει αφαιρετική). Το ίδιο και το eo (= auro) στο uterētur.
- cum … attulissent: ιστορικός cum, υποτακτική υπερσυντελίκου για το προτερόχρονο στο παρελθόν.
- Manium Curium malle: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του narrāte, με υποκείμενο το Manium Curium. Τα imperāre και fieri είναι τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του malle· το locupletibus είναι αντικείμενο του imperāre.
- me … posse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του mementōte, με υποκείμενο το me (ετεροπροσωπία). Τα vinci και corrumpi είναι τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του posse· το pecuniā είναι αφαιρετική του μέσου.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική και την αφαιρετική ενικού του acies και τη γενική του divitiae· β) τη χρονική αντικατάσταση του utebātur· γ) το απαρέμφατο ενεστώτα του volo και του nolo, όπως το malle.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Πέμπτη κλίση, με φωνήεν πριν από το e: γενική aciēi, αφαιρετική aciē. Το divitiae έχει μόνο πληθυντικό: γενική divitiārum.
β) Αποθετικό της γ΄ συζυγίας (utor, usus sum, uti): utitur, utebātur, utētur, usus est, usus erat, usus erit.
γ) Το malo είναι σύνθετο του volo (magis + volo), όπως και το nolo (ne + volo): velle, nolle.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «cum ad eum magnum pondus auri attulissent, ut eo uterētur»: να αναγνωριστεί η τελική πρόταση, να γραφτεί με κύριο ρήμα το afferunt, και να μετατραπεί σε τελική αναφορική.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αναγνώριση. Δευτερεύουσα επιρρηματική τελική, εισάγεται με τον τελικό σύνδεσμο ut (καταφατική). Υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από το attulissent, ιστορικό χρόνο. Επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού στο attulissent.
Με αρκτικό χρόνο. Αν οι πρέσβεις φέρνουν (afferunt), η τελική παίρνει υποτακτική ενεστώτα: aurum afferunt, ut eo utātur.
Τελική αναφορική. Η αναφορική αντωνυμία μπαίνει στην πτώση που θέλει το utor, δηλαδή σε αφαιρετική: aurum attulērunt, quo uterētur. Εδώ το quo είναι αφαιρετική του qui, όχι ο τελικός σύνδεσμος quo.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική ενικού και τη γενική πληθυντικού του acies και του dies.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά την απάντηση του Μάνιου Κούριου στους πρέσβεις των Σαμνιτών.
- Να αναγνωρίζεις τις τελικές προτάσεις: σύνδεσμο (ut, nē, quo), εκφορά, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
- Να αναγνωρίζεις το γερουνδιακό του σκοπού μετά από ρήματα όπως praebeo, do, trado.
- Να εκφράζεις τον ίδιο σκοπό με τελική πρόταση, σουπίνο, γερούνδιο και μετοχή μέλλοντα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.